Sprawa spadkowa pod nieobecność spadkobiercy

Czy sprawę spadkową można przeprowadzić bez jednego spadkobiercy?

Tak, ale sposób działania zależy od tego, czy sprawa ma być załatwiona w sądzie, czy u notariusza. Jeżeli po zmarłej babci jest sześciu spadkobierców, a jedna osoba przebywa za granicą i nie może przyjechać do Polski, nie blokuje to automatycznie postępowania sądowego. Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku może złożyć każdy spadkobierca albo inna osoba mająca interes prawny.

Sąd zawiadamia pozostałych spadkobierców jako uczestników postępowania. Ich osobiste stawiennictwo nie zawsze jest obowiązkowe. W praktyce sąd może przeprowadzić sprawę, jeżeli ma prawidłowe dane uczestników, może ich zawiadomić i nie ma sporu co do kręgu spadkobierców, testamentu ani wcześniejszych oświadczeń o przyjęciu lub odrzuceniu spadku.

U notariusza sprawa wygląda inaczej. Notariusz nie rozstrzyga sporu między spadkobiercami i może sporządzić akt poświadczenia dziedziczenia tylko wtedy, gdy zostaną złożone wymagane, zgodne oświadczenia wszystkich osób zainteresowanych. Jeżeli choć jedna osoba nie może uczestniczyć w czynnościach albo są wątpliwości co do dziedziczenia, często praktyczniejsza będzie droga sądowa.

Akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza

Notarialne poświadczenie dziedziczenia jest szybkie, bo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia ma taką samą moc jak prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku. Trzeba jednak pamiętać, że notariusz może działać tylko wtedy, gdy sprawa jest niesporna i wszyscy zainteresowani złożą potrzebne oświadczenia.

Aktualnie Prawo o notariacie pozwala notariuszowi spisać protokół dziedziczenia przy udziale wszystkich osób zainteresowanych, z uwzględnieniem procedury projektu protokołu dziedziczenia. W praktyce oznacza to, że gdy spadkobiercy mieszkają w różnych miejscowościach, warto zapytać notariusza o możliwość przygotowania projektu protokołu i złożenia oświadczeń przez poszczególne osoby przed notariuszem. Nie jest to jednak zwykłe działanie przez pełnomocnika zamiast spadkobiercy.

Jeżeli spadkobierca jest za granicą i nie może stawić się przed polskim notariuszem ani złożyć wymaganych oświadczeń w przewidzianej procedurze, notarialne poświadczenie dziedziczenia może okazać się niemożliwe. Wtedy właściwym rozwiązaniem będzie wniosek do sądu.

Jakie dokumenty przygotować do notariusza?

Zakres dokumentów warto potwierdzić w konkretnej kancelarii, ale najczęściej potrzebne są:

• odpis aktu zgonu spadkodawcy,
• numer PESEL spadkodawcy, jeżeli jest znany, oraz informacja o ostatnim miejscu zwykłego pobytu albo zamieszkania,
• odpisy aktów urodzenia spadkobierców,
• odpisy aktów małżeństwa osób, które zmieniły nazwisko, oraz małżonka spadkodawcy, jeżeli dziedziczy,
• testament, jeżeli został sporządzony,
• dokumenty potwierdzające wcześniejsze odrzucenie lub przyjęcie spadku, jeżeli takie oświadczenia były składane,
• numery ksiąg wieczystych nieruchomości należących do spadkodawcy, jeżeli w spadku są nieruchomości,
• dane wszystkich osób, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy.

Odpisy aktów stanu cywilnego nie mają jednej ustawowej daty ważności dla wszystkich spraw spadkowych. W praktyce sądy i notariusze często oczekują aktualnych odpisów, zwłaszcza gdy dokument ma wykazać obecny stan cywilny albo zmianę nazwiska. Dlatego przed złożeniem dokumentów warto sprawdzić wymagania sądu lub kancelarii notarialnej.

Ile kosztuje sprawa spadkowa u notariusza?

Koszt zależy od liczby czynności, liczby wypisów i tego, czy w sprawie występuje testament albo trzeba odebrać oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Co do zasady trzeba liczyć się m.in. z następującymi pozycjami:

• protokół dziedziczenia - maksymalnie 100 zł netto,
• akt poświadczenia dziedziczenia - maksymalnie 50 zł netto,
• protokół otwarcia i ogłoszenia testamentu - maksymalnie 50 zł netto, jeżeli jest testament,
• oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku - maksymalnie 50 zł netto od osoby, jeżeli jest składane u notariusza,
• protokół obejmujący zgodę na spisanie protokołu dziedziczenia zgodnie z projektem - maksymalnie 50 zł netto, jeżeli procedura jest stosowana,
• wpis do Rejestru Spadkowego - 5 zł,
• wypisy aktu - co do zasady maksymalnie 6 zł netto za każdą rozpoczętą stronę,
• podatek VAT od taksy notarialnej i wypisów.

Notariusz powinien przed czynnością wskazać przewidywany koszt. Jeżeli spadkobierców jest wielu albo trzeba sporządzić kilka protokołów, łączna kwota może być wyższa niż podstawowe 100 zł i 50 zł.

Postępowanie spadkowe w sądzie

Sądowe stwierdzenie nabycia spadku jest właściwe zwłaszcza wtedy, gdy nie wszyscy spadkobiercy mogą stawić się u notariusza, część osób mieszka za granicą, istnieje spór albo trzeba wezwać uczestnika, który nie współpracuje.

Wniosek składa się do sądu rejonowego właściwego dla ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli tego miejsca w Polsce nie da się ustalić, właściwy może być sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy albo jego część, a w braku takiej podstawy - Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy.

Wniosek powinien zawierać przede wszystkim:

• dane wnioskodawcy i wszystkich znanych uczestników postępowania,
• dane spadkodawcy, datę i miejsce śmierci oraz ostatnie miejsce zwykłego pobytu,
• wskazanie, czy dziedziczenie następuje z ustawy, czy z testamentu,
• informację o znanych testamentach, odrzuceniach spadku, zrzeczeniach dziedziczenia i innych okolicznościach wpływających na krąg spadkobierców,
• żądanie stwierdzenia nabycia spadku po konkretnym spadkodawcy.

Do wniosku należy dołączyć odpis aktu zgonu spadkodawcy, odpisy aktów stanu cywilnego wykazujące pokrewieństwo lub małżeństwo, testament, jeżeli istnieje, oraz odpisy wniosku dla uczestników. Jeżeli dokument pochodzi z zagranicy, może być potrzebne tłumaczenie przysięgłe, a w przypadku dokumentów urzędowych także apostille albo legalizacja - zależnie od państwa wystawienia dokumentu.

Opłata sądowa od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi obecnie 100 zł. Dodatkowo pobiera się 5 zł za wpis do Rejestru Spadkowego. Jeżeli w jednym piśmie łączy się kilka odrębnych wniosków, np. po kilku spadkodawcach, opłatę trzeba liczyć oddzielnie.

Czy sąd dzieli spadek w tym postępowaniu?

Nie. Postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku ustala, kto dziedziczy i w jakich udziałach. Nie przesądza jeszcze, komu przypadnie konkretne mieszkanie, działka, samochód albo środki na rachunku bankowym. Jeżeli spadkobiercy chcą podzielić majątek, potrzebny jest dział spadku - umowny u notariusza albo sądowy.

Przykładowo po stwierdzeniu, że sześć osób dziedziczy po 1/6 udziału, każda z nich staje się współuprawniona do składników majątku spadkowego. Dopiero dział spadku może doprowadzić do tego, że nieruchomość przypadnie jednej osobie z obowiązkiem spłaty pozostałych albo zostanie sprzedana, a cena podzielona między spadkobierców.

Spadkobierca za granicą - pełnomocnik i doręczenia

Jeżeli uczestnik postępowania mieszka za granicą, we wniosku trzeba podać jego aktualny adres. Brak adresu może wydłużyć sprawę, bo sąd musi mieć możliwość zawiadomienia uczestnika albo zastosowania odpowiedniej procedury.

Osoba mieszkająca poza Polską może ustanowić pełnomocnika do prowadzenia sprawy. Pełnomocnikiem procesowym może być m.in. adwokat, radca prawny, współuczestnik sprawy, małżonek, rodzic, dziecko, rodzeństwo albo inna osoba wymieniona w art. 87 Kodeksu postępowania cywilnego. Zwykłe pełnomocnictwo procesowe co do zasady może być udzielone na piśmie; sąd może jednak zażądać wykazania autentyczności podpisu, jeżeli powstaną wątpliwości.

Inną kwestią jest pełnomocnik do doręczeń. Zgodnie z art. 1135⁵ Kodeksu postępowania cywilnego obowiązek wskazania pełnomocnika do doręczeń w Polsce dotyczy strony, która nie ma miejsca zamieszkania, zwykłego pobytu albo siedziby w Polsce ani w innym państwie członkowskim Unii Europejskiej, jeżeli nie ustanowiła pełnomocnika do prowadzenia sprawy zamieszkałego w Polsce. Brak wskazania takiej osoby może spowodować pozostawianie pism w aktach ze skutkiem doręczenia, po wcześniejszym pouczeniu.

Jeżeli pełnomocnictwo jest podpisywane za granicą, a sąd wymaga potwierdzenia podpisu, można rozważyć poświadczenie podpisu przez konsula RP albo notariusza zagranicznego. Przy dokumencie notarialnym z zagranicy może być potrzebna klauzula apostille albo legalizacja oraz tłumaczenie przysięgłe na język polski.

Przyjęcie albo odrzucenie spadku

Osobną sprawą jest przyjęcie albo odrzucenie spadku. Spadkobierca ma na to 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku. Do zachowania tego terminu wystarczy złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia.

Jeżeli spadkobierca nie złoży oświadczenia w terminie, obecnie co do zasady dochodzi do przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza, a więc z ograniczeniem odpowiedzialności za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku. Nie oznacza to jednak, że sprawę można zignorować, zwłaszcza gdy w spadku mogą być długi albo nieznany majątek.

Spadkobierca przebywający za granicą, który chce odrzucić spadek, powinien działać szybko. W praktyce można rozważyć złożenie oświadczenia przed właściwym sądem, przed notariuszem, a za granicą także czynności z udziałem konsula RP - zależnie od rodzaju czynności i możliwości w danym urzędzie konsularnym.

FAQ

Czy wszyscy spadkobiercy muszą być obecni u notariusza?

Do notarialnego poświadczenia dziedziczenia potrzebny jest udział wszystkich osób zainteresowanych i ich zgodne oświadczenia. Przepisy przewidują jednak procedurę projektu protokołu dziedziczenia, która może ułatwić sprawę, gdy spadkobiercy nie mogą spotkać się jednocześnie w jednej kancelarii.

Czy sąd może przeprowadzić sprawę, gdy jeden spadkobierca jest za granicą?

Tak. Trzeba podać jego prawidłowy adres i wskazać go jako uczestnika postępowania. Sąd zdecyduje, czy jego osobiste stawiennictwo jest potrzebne, ale w wielu niespornych sprawach wystarcza prawidłowe zawiadomienie uczestników.

Czy pełnomocnictwo do sprawy spadkowej musi być notarialne?

Pełnomocnictwo procesowe do sprawy sądowej co do zasady może być udzielone na piśmie i nie musi mieć formy aktu notarialnego. Jeżeli dokument podpisano za granicą albo sąd ma wątpliwości co do podpisu, może być potrzebne poświadczenie podpisu, apostille lub tłumaczenie przysięgłe.

Ile kosztuje wniosek o stwierdzenie nabycia spadku?

Opłata sądowa od wniosku wynosi 100 zł. Dodatkowo należy liczyć 5 zł za wpis do Rejestru Spadkowego oraz ewentualne koszty odpisów dokumentów, tłumaczeń, pełnomocnictwa lub pomocy prawnika.

Czy akt poświadczenia dziedziczenia działa tak samo jak postanowienie sądu?

Tak. Zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia potwierdza prawa spadkobierców tak jak prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku. Różnica dotyczy trybu uzyskania dokumentu, czasu i wymagań formalnych.

Czy po stwierdzeniu nabycia spadku można od razu sprzedać mieszkanie?

To zależy od sytuacji. Jeżeli jest kilku spadkobierców, każdy ma udział w majątku spadkowym. Do sprzedaży całej nieruchomości zasadniczo potrzebna będzie zgoda wszystkich współuprawnionych albo wcześniejszy dział spadku.

Źródła

• Kodeks cywilny, w szczególności art. 1015 - tekst aktu w ELI
• Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 87 i art. 1135⁵ - tekst aktu w ELI
• Prawo o notariacie, w szczególności art. 95a-95ca - tekst aktu w ELI
• Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 49 - tekst aktu w ELI
• Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej - tekst jednolity w ELI