Niewypłacony deputat węglowy po śmierci uprawnionego – czy wchodzi do spadku?

Od czego zależy odpowiedź w tej sprawie?

W opisanym stanie faktycznym nie da się bezwarunkowo przyjąć, że każdy niewypłacony deputat węglowy po zmarłej mamie należy się spadkobiercy. Najpierw trzeba ustalić, z jakiego tytułu mama otrzymywała to świadczenie:

• czy był to deputat albo ekwiwalent wynikający z wcześniejszego zatrudnienia górniczego lub z regulacji zakładowych,
• czy był to ekwiwalent pieniężny z tytułu prawa do bezpłatnego węgla wypłacany na podstawie ustawy,
• czy świadczenie wypłacał ZUS, czy też były pracodawca albo następca prawny przedsiębiorstwa.

To rozróżnienie jest kluczowe, bo od niego zależą zarówno zasady dziedziczenia, jak i termin dochodzenia roszczenia.

Czy niewypłacony deputat węglowy wchodzi do spadku?

Zasadą jest, że prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą na spadkobierców na podstawie art. 922 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Nie należą do spadku prawa i obowiązki zmarłego ściśle związane z jego osobą – art. 922 § 2 Kodeksu cywilnego.

Dlatego roszczenie o wypłatę świadczenia już należnego za życia uprawnionego co do zasady może wejść do spadku jako wierzytelność majątkowa. Inaczej jest z samym prawem do świadczenia o charakterze osobistym za okresy, w których zmarły nie spełniał przesłanek albo nie powstał jeszcze obowiązek wypłaty.

W praktyce oznacza to, że spadkobierca może żądać:

• wypłaty świadczenia już należnego zmarłemu, ale niewypłaconego,
• ewentualnie kontynuowania rozpoczętego postępowania, jeżeli przepis szczególny to dopuszcza.

Nie można natomiast automatycznie dochodzić świadczeń „hipotetycznych”, czyli takich, które nie zostały skutecznie przyznane albo co do których zmarły nie spełnił wszystkich ustawowych warunków.

Świadczenie pochodzące ze stosunku pracy a ekwiwalent ustawowy

W starszym orzecznictwie przyjmowano, że deputaty mają źródło w stosunku pracy albo w przepisach płacowych obowiązujących u danego pracodawcy. Nadal ma to znaczenie tam, gdzie roszczenie wynika z układu zbiorowego, regulaminu wynagradzania albo innego źródła prawa pracy w rozumieniu art. 9 § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy.

Jeżeli więc deputat należał się mamie jako byłemu pracownikowi albo jako osobie pobierającej rentę rodzinną po pracowniku na podstawie regulacji zakładowych, to adresatem roszczenia bywa nie ZUS, lecz były pracodawca lub jego następca prawny.

Natomiast jeśli chodzi o szczególny ekwiwalent pieniężny z tytułu prawa do bezpłatnego węgla, zastosowanie mają przepisy ustawy z dnia 6 lipca 2007 r. o ekwiwalencie pieniężnym z tytułu prawa do bezpłatnego węgla dla osób uprawnionych z przedsiębiorstw robót górniczych. W takim przypadku trzeba ściśle sprawdzić przesłanki z tej ustawy oraz to, czy świadczenie przysługiwało konkretnej osobie w konkretnym okresie.

Kiedy członek rodziny może przejąć roszczenie o ekwiwalent ustawowy?

Jeżeli sprawa dotyczy właśnie ustawy z 6 lipca 2007 r., istotny jest art. 8 ust. 1 tej ustawy. Zgodnie z tym przepisem, w razie śmierci osoby uprawnionej, która zgłosiła wniosek o wypłatę ekwiwalentu, należny jej ekwiwalent wypłaca się wskazanym członkom rodziny, w kolejności określonej w ustawie.

To bardzo ważne: przepis mówi o śmierci osoby, która zgłosiła wniosek. Oznacza to, że w sprawach ustawowego ekwiwalentu znaczenie może mieć nie samo abstrakcyjne uprawnienie, lecz także wcześniejsze uruchomienie procedury.

Dalej art. 8 ust. 2 tej samej ustawy przewiduje, że osoby te mają prawo do udziału w postępowaniu o wypłatę ekwiwalentu, które nie zostało ukończone wskutek śmierci uprawnionego. Z kolei art. 8 ust. 3 stanowi, że roszczenia wygasają po upływie 12 miesięcy od dnia śmierci osoby, której ekwiwalent przysługiwał, chyba że przed upływem tego terminu zostanie zgłoszony wniosek o prowadzenie postępowania w tym zakresie.

Jeżeli więc mama zmarła pół roku temu, ten 12-miesięczny termin może mieć zasadnicze znaczenie – ale tylko wtedy, gdy sprawa rzeczywiście podpada pod art. 8 tej ustawy.

Czy można żądać wypłaty za wcześniejsze lata?

Tak, ale wyłącznie wtedy, gdy za te lata świadczenie było rzeczywiście należne. Sam fakt, że inni otrzymywali ekwiwalent albo że kiedyś przysługiwał deputat, nie wystarczy.

Trzeba ustalić przede wszystkim:

• czy mama miała status osoby uprawnionej w danym roku,
• czy nie złożyła wcześniej oświadczenia o zrzeczeniu się świadczenia,
• czy wypłata była uzależniona od wniosku i czy taki wniosek został złożony,
• czy roszczenie nie jest przedawnione albo wygasłe na podstawie przepisu szczególnego,
• kto był podmiotem zobowiązanym do wypłaty.

Jeżeli deputat lub ekwiwalent był należny mamie za jej życia, lecz nie został wypłacony, to co do zasady można rozważać dochodzenie tego świadczenia jako składnika spadku. Jeśli jednak prawo do wypłaty nie zostało skutecznie uruchomione albo wygasło z przyczyn ustawowych, samo dziedziczenie nie „odtwarza” takiego prawa.

Przedawnienie i inne terminy – co sprawdzić najpierw?

W tego typu sprawach mogą występować dwa różne reżimy terminów:

Nie wolno więc zakładać automatycznie jednego terminu dla wszystkich spraw o deputat węglowy. Najpierw trzeba ustalić podstawę świadczenia, a dopiero potem liczyć termin.

Co zrobić praktycznie krok po kroku?

Najbezpieczniejsza kolejność działań jest następująca:

1. Ustalić podstawę świadczenia – z decyzji ZUS, odcinków wypłat, pism z kopalni, uchwał lub układów zbiorowych.
2. Wystąpić o informację na piśmie do ZUS albo do byłego pracodawcy/następcy prawnego, czy mama figurowała jako osoba uprawniona i za jakie lata nie wypłacono świadczenia.
3. Załączyć dokumenty spadkowe – akt zgonu, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia.
4. Jeżeli sprawa toczyła się już za życia mamy, złożyć wniosek o dalsze prowadzenie postępowania przed upływem terminu z art. 8 ust. 3 ustawy z 6.07.2007 r.
5. Jeżeli odmówią wypłaty, zażądać decyzji albo pisemnego stanowiska z podaniem podstawy prawnej odmowy.

Jeśli między spadkobiercami są spory co do tego, kto ma prowadzić sprawę lub jak podzielić uzyskaną kwotę, pomocna bywa odrębna procedura uporządkowania spraw spadkowych po mamie.

Czy trzeba mieć stwierdzenie nabycia spadku?

W praktyce najczęściej tak. Podmiot wypłacający świadczenie powinien mieć podstawę do ustalenia, kto jest uprawniony do odbioru należności po zmarłej osobie. Zwykle będzie to:

• prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku, wydane na podstawie art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego i odpowiednich przepisów procedury cywilnej, albo
• akt poświadczenia dziedziczenia, sporządzony przez notariusza zgodnie z art. 95a i nast. ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie.

Bez jednego z tych dokumentów wypłata bywa utrudniona, chyba że przepis szczególny pozwala wypłacić świadczenie wskazanym członkom rodziny niezależnie od formalnego działu spadku.

Czy zrzeczenie się deputatu przez mamę miałoby znaczenie?

Tak. Jeżeli istniało skuteczne oświadczenie mamy o rezygnacji albo zrzeczeniu się świadczenia, to może ono wyłączyć możliwość późniejszego dochodzenia wypłaty. Trzeba jednak sprawdzić:

• czy takie oświadczenie w ogóle zostało złożone,
• w jakiej było formie,
• jakiego okresu dotyczyło,
• czy zostało złożone wobec właściwego podmiotu.

Samo stwierdzenie, że „ponoć niektórzy się zrzekali”, nie ma żadnego znaczenia dowodowego. Potrzebny jest konkretny dokument albo informacja z akt sprawy.

Ocena Pani sytuacji

Na podstawie przedstawionych informacji można ostrożnie przyjąć, że ma Pani szansę dochodzić wypłaty, ale nie dlatego, że każdy deputat po zmarłym przechodzi automatycznie na spadkobiercę. Szansa istnieje wtedy, gdy:

• mama była osobą uprawnioną do deputatu albo ekwiwalentu w danych latach,
• świadczenie za te lata było należne i nie zostało wypłacone,
• nie doszło do skutecznego zrzeczenia się prawa,
• nie upłynęły terminy ustawowe lub terminy przedawnienia,
• zostanie wykazane Pani następstwo prawne po mamie.

Jeżeli zaś chodzi o świadczenie wypłacane przez ZUS na podstawie ustawy z 6.07.2007 r., kluczowe będzie ustalenie, czy mama złożyła wymagany wniosek albo czy toczyło się postępowanie, które może Pani przejąć na podstawie art. 8 ust. 1–3 tej ustawy.

FAQ

Czy jako spadkobierca mogę złożyć wniosek o niewypłacony deputat węglowy?

Tak, ale tylko po ustaleniu podstawy prawnej świadczenia. Jeśli chodzi o ekwiwalent ustawowy, znaczenie ma art. 8 ustawy z 6.07.2007 r. Jeśli chodzi o świadczenie z regulacji zakładowych, dochodzi Pani wierzytelności należnej zmarłej.

Czy mogę żądać wypłaty za lata, w których mama żyła?

Tak, o ile świadczenie było jej za te lata należne i nie zostało wypłacone. Trzeba jednak sprawdzić, czy nie nastąpiło przedawnienie albo wygaśnięcie roszczenia.

Czy samo pokrewieństwo wystarczy do odbioru pieniędzy?

Zwykle nie. Najczęściej potrzebne są dokumenty potwierdzające następstwo prawne po zmarłej, czyli stwierdzenie nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia.

Czy mam kierować sprawę do ZUS?

Tylko wtedy, gdy to ZUS wypłacał ekwiwalent na podstawie ustawy. Jeżeli źródłem prawa był układ zbiorowy albo regulacje zakładowe, roszczenie może przysługiwać wobec byłego pracodawcy albo jego następcy prawnego.

Czy można od razu iść do sądu?

Lepiej najpierw uzyskać pisemne stanowisko podmiotu zobowiązanego i dokumenty potwierdzające podstawę świadczenia. Dopiero po odmowie lub bezczynności można ocenić właściwą drogę sądową.

Źródła

• art. 922 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 1025 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 9 § 1 i art. 291 § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy
• art. 8 ust. 1–3 ustawy z dnia 6 lipca 2007 r. o ekwiwalencie pieniężnym z tytułu prawa do bezpłatnego węgla dla osób uprawnionych z przedsiębiorstw robót górniczych
• art. 95a i nast. ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie
• uchwała Sądu Najwyższego z 25.07.1968 r., III CZP 11/68
• postanowienie Sądu Najwyższego z 23.09.1986 r., III PZP 36/86
• wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach, III AUa 1877/12