Darowizna udziału w domu dla partnera a roszczenia jego rodziny

Darowizna udziału w domu dla partnera – jaki jest podstawowy skutek?

Jeżeli chce Pani przekazać partnerowi część domu, najprostszą konstrukcją jest umowa darowizny udziału w nieruchomości. Zgodnie z art. 888 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, przez umowę darowizny darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku.

W przypadku nieruchomości i udziału w nieruchomości trzeba jednak pamiętać o formie. Zgodnie z art. 158 Kodeksu cywilnego umowa zobowiązująca do przeniesienia własności nieruchomości powinna być zawarta w formie aktu notarialnego. Dotyczy to również przeniesienia udziału we współwłasności nieruchomości.

Najważniejszy praktyczny skutek jest taki, że po podpisaniu aktu partner stanie się właścicielem udziału. To oznacza, że ten udział wejdzie do jego majątku i po jego śmierci będzie podlegał dziedziczeniu na zasadach ogólnych.

Czy można sporządzić akt notarialny tak, aby rodzina partnera niczego nie odziedziczyła?

Co do zasady – nie da się w umowie darowizny skutecznie zastrzec, że partner będzie właścicielem udziału tylko do końca życia, a po jego śmierci udział nie wejdzie do spadku. Zgodnie z art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą śmierci na spadkobierców, chyba że są ściśle związane z jego osobą albo przechodzą na oznaczone osoby niezależnie od tego, czy są spadkobiercami.

Prawo własności udziału w domu nie jest prawem ściśle osobistym, więc po śmierci partnera co do zasady wejdzie do spadku. Sam zapis w akcie darowizny, że rodzina partnera „nie może się upominać”, nie wyłączy ustawowych reguł dziedziczenia.

Wyjątkiem byłyby konstrukcje oparte nie na przeniesieniu własności, lecz na przyznaniu prawa do korzystania z nieruchomości, np. służebności osobistej mieszkania. Takie prawo wygasa najpóźniej ze śmiercią uprawnionego, co wynika z art. 299 Kodeksu cywilnego w zw. z art. 296 Kodeksu cywilnego.

Kto dziedziczy po partnerze, jeśli nie ma dzieci?

W opisanym stanie faktycznym kluczowe są zasady dziedziczenia ustawowego. Zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności powołane są do spadku dzieci spadkodawcy i jego małżonek. Jeżeli partner nie ma dzieci i nie ma małżonka, znaczenie ma art. 932 Kodeksu cywilnego.

Zgodnie z art. 932 § 1 i § 3 Kodeksu cywilnego, przy braku zstępnych spadkodawcy powołani są do spadku jego małżonek i rodzice, a gdy brak małżonka – cały spadek przypada rodzicom w częściach równych. Jeżeli któryś z rodziców nie dożył otwarcia spadku, udział ten przypada rodzeństwu spadkodawcy zgodnie z art. 932 § 4 i § 5 Kodeksu cywilnego. Jeżeli zaś rodzice partnera już nie żyją, w praktyce do dziedziczenia mogą dojść jego bracia i siostry, a w miejsce zmarłego rodzeństwa – ich zstępni.

To oznacza, że jeżeli partner stanie się właścicielem udziału w domu, a potem umrze bez testamentu, jego rodzina może odziedziczyć ten udział. Wtedy Pani syn nie musiałby ich „spłacać” z samego faktu Pani wcześniejszej śmierci, ale mógłby stać się współwłaścicielem nieruchomości razem ze spadkobiercami partnera, co często prowadzi do konfliktów i sporów o zniesienie współwłasności.

Czy rodzinie partnera będzie przysługiwał zachowek?

Trzeba odróżnić dziedziczenie od zachowku. Zachowek przysługuje tylko osobom wskazanym w art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego, czyli zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, jeżeli byliby powołani do spadku z ustawy.

Rodzeństwo, siostrzeńcy i dalsi krewni nie są uprawnieni do zachowku. Dlatego jeżeli partner nie ma dzieci, małżonka ani żyjących rodziców, jego rodzeństwo nie ma roszczenia o zachowek. To jednak nie oznacza, że nie może dziedziczyć udziału po nim z ustawy, jeśli partner umrze bez testamentu.

Inaczej mówiąc: brak prawa do zachowku nie eliminuje prawa do dziedziczenia ustawowego.

Czy Pani syn musiałby spłacać rodzinę partnera?

Nie ma automatycznej zasady, że Pani syn będzie musiał kogokolwiek spłacać. To zależy od tego, jaki układ własności powstanie po śmierci Pani i partnera.

Jeżeli najpierw daruje Pani partnerowi udział, a potem umrze, Pani syn odziedziczy tylko to, co pozostanie w Pani majątku. Darowany wcześniej udział nie będzie już należał do Pani spadku. Jeśli następnie umrze partner, jego udział odziedziczą jego spadkobiercy. W takiej sytuacji Pani syn i spadkobiercy partnera mogą zostać współwłaścicielami jednej nieruchomości.

Spłata może pojawić się dopiero wtedy, gdy ktoś będzie chciał znieść współwłasność, np. przez przyznanie całej nieruchomości jednej osobie z obowiązkiem spłaty pozostałych współwłaścicieli. Podstawą jest art. 210 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym każdy ze współwłaścicieli może żądać zniesienia współwłasności.

To więc nie jest kwestia samego dziedziczenia, lecz późniejszego uregulowania współwłasności.

Jak można się zabezpieczyć przy darowiźnie?

Jeżeli mimo wszystko chce Pani przekazać partnerowi udział już teraz, warto rozważyć dodatkowe zabezpieczenia w akcie notarialnym.

W praktyce najczęściej stosuje się przy darowiźnie służebność osobistą mieszkania. Zgodnie z art. 296 Kodeksu cywilnego nieruchomość można obciążyć na rzecz oznaczonej osoby fizycznej prawem, którego treść odpowiada treści służebności gruntowej. Zgodnie z art. 301 § 1 Kodeksu cywilnego mający służebność mieszkania może korzystać z pomieszczeń i urządzeń przeznaczonych do wspólnego użytku mieszkańców budynku. Taka służebność może zostać ujawniona w księdze wieczystej.

Czy lepszy będzie testament zamiast darowizny?

Jeżeli chce Pani, aby partner korzystał z domu, ale dopiero po Pani śmierci uzyskał określone prawo, testament może być rozwiązaniem bezpieczniejszym niż natychmiastowa darowizna. Zgodnie z art. 941 Kodeksu cywilnego rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament.

Może Pani powołać partnera do spadku albo ustanowić na jego rzecz zapis windykacyjny. Zgodnie z art. 981(1) § 1 Kodeksu cywilnego w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego można postanowić, że oznaczona osoba nabywa z chwilą otwarcia spadku przedmiot zapisu windykacyjnego, np. udział w nieruchomości.

To rozwiązanie ma jednak tę samą podstawową wadę z Pani punktu widzenia: jeżeli partner nabędzie własność udziału, to po jego śmierci ten udział również będzie podlegał dziedziczeniu przez jego spadkobierców. Testament nie rozwiązuje więc problemu „co po śmierci partnera”, lecz przesuwa moment nabycia.

Kiedy warto rozważyć umowę dożywocia?

Umowa dożywocia z art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego polega na tym, że właściciel nieruchomości przenosi jej własność na nabywcę, a nabywca zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie. To rozwiązanie jest używane wtedy, gdy celem jest nie tylko przekazanie własności, ale też uzyskanie konkretnych świadczeń opiekuńczych i bytowych.

W Pani sytuacji dożywocie może być rozważane tylko wtedy, gdy rzeczywiście partner miałby przejąć obowiązki utrzymania i opieki. Nie jest to typowy instrument do „wyłączenia” jego rodziny od dziedziczenia, bo partner nadal stałby się właścicielem i po jego śmierci nieruchomość lub udział również wszedłby do jego spadku.

Różnica praktyczna jest jednak istotna przy zachowku po stronie rodziny zbywcy, bo przedmiot przekazany w ramach dożywocia co do zasady nie jest traktowany jak darowizna przy obliczaniu zachowku. To może mieć znaczenie w innych stanach faktycznych.

Podatek od darowizny dla partnera

Partner pozostający w związku nieformalnym nie należy do tzw. grupy zerowej z art. 4a ustawy z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn. Oznacza to, że nie skorzysta z pełnego zwolnienia przewidzianego dla najbliższej rodziny.

W praktyce partner będzie zwykle zaliczony do III grupy podatkowej w rozumieniu art. 14 ust. 3 pkt 3 tej ustawy. Przy darowiźnie nieruchomości notariusz jako płatnik pobiera podatek według zasad obowiązujących na dzień czynności, z uwzględnieniem kwoty wolnej i skali dla właściwej grupy podatkowej.

Wysokość podatku zależy od czystej wartości darowizny, więc przed podpisaniem aktu warto poprosić notariusza o wyliczenie kosztów: taksy notarialnej, opłat sądowych za wpis do księgi wieczystej oraz podatku od spadków i darowizn.

Czy można odwołać darowiznę, jeśli relacja się pogorszy?

Tak, ale tylko w ustawowo określonych przypadkach. Zgodnie z art. 898 § 1 Kodeksu cywilnego darczyńca może odwołać darowiznę już wykonaną, jeżeli obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności. Z kolei art. 899 § 3 Kodeksu cywilnego przewiduje roczny termin na odwołanie darowizny od dnia, w którym uprawniony dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego.

Nie wystarczy zwykły konflikt czy ochłodzenie relacji. Chodzi o zachowania szczególnie naganne, np. przemoc, ciężkie znieważenie, świadome działanie na szkodę darczyńcy lub odmowę pomocy w sytuacji skrajnej.

Jakie rozwiązanie najczęściej najlepiej odpowiada na Pani obawy?

Jeżeli główna obawa brzmi: „chcę, aby partner był zabezpieczony, ale nie chcę, aby po jego śmierci udział przejęła jego rodzina”, to sama darowizna udziału w domu nie realizuje tego celu.

W takim przypadku częściej rozważa się:

• ustanowienie na rzecz partnera służebności osobistej mieszkania,
• ustanowienie użytkowania,
• testament lub zapis windykacyjny, jeśli celem jest przeniesienie prawa dopiero po śmierci,
• inne rozwiązania notarialne dostosowane do tego, kto ma mieszkać w domu, kto ponosi koszty i czy Pani syn ma ostatecznie przejąć nieruchomość.

Jeżeli natomiast chce Pani definitywnie przekazać partnerowi część domu już teraz, trzeba przyjąć, że po jego śmierci ta część co do zasady będzie dziedziczona przez jego spadkobierców.

FAQ

Czy rodzeństwo partnera może odziedziczyć darowany mu udział w domu?

Tak. Jeżeli partner stanie się właścicielem udziału i umrze bez testamentu, przy braku dzieci, małżonka i rodziców do spadku może dojść jego rodzeństwo na podstawie art. 932 Kodeksu cywilnego.

Czy można w akcie darowizny zapisać, że udział po śmierci partnera wróci do mnie?

Nie w prosty sposób jako skutek samej śmierci obdarowanego. Własność udziału wchodzi do spadku po partnerze. Samo zastrzeżenie sprzeczne z zasadami dziedziczenia nie będzie skuteczne.

Czy rodzina partnera ma prawo do zachowku po nim?

Rodzeństwo i siostrzeńcy nie mają prawa do zachowku. Zachowek przysługuje tylko osobom wskazanym w art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.

Co jest bezpieczniejsze, jeśli partner ma mieć prawo mieszkać, ale nie dziedziczyć własności?

Najczęściej służebność osobista mieszkania albo użytkowanie. Takie prawa co do zasady wygasają ze śmiercią uprawnionego i nie przechodzą na jego rodzinę.

Czy partner zapłaci podatek od darowizny?

Zwykle tak, ponieważ partner nieformalny nie korzysta ze zwolnienia przewidzianego dla najbliższej rodziny w art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn. Szczegółowe wyliczenie przygotuje notariusz.

Źródła

• art. 158, art. 210 § 1, art. 296, art. 299, art. 301 § 1, art. 888 § 1, art. 898 § 1, art. 899 § 3, art. 908 § 1, art. 922 § 1, art. 931 § 1, art. 932 § 1, § 3, § 4 i § 5, art. 941, art. 981(1) § 1, art. 991 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny;
• art. 4a, art. 14 ust. 3 pkt 3 ustawy z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn.