Zwolnienie z opłaty za pobyt w DPS

Czy pobyt w DPS jest finansowany przez NFZ?

Nie. Pobyt w domu pomocy społecznej nie działa tak jak leczenie szpitalne finansowane przez NFZ. Publiczny DPS jest formą pomocy społecznej, a nie świadczeniem zdrowotnym. Oznacza to, że koszt pobytu ustala się według zasad określonych w ustawie o pomocy społecznej, a nie według zasad finansowania leczenia przez Narodowy Fundusz Zdrowia.

Jeżeli osoba wymaga całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, nie funkcjonuje samodzielnie i nie można jej zapewnić wystarczających usług opiekuńczych w domu, może zostać skierowana do DPS odpowiedniego typu. Przy chorobie Alzheimera w praktyce potrzebna będzie dokumentacja lekarska, opis stanu zdrowia oraz ocena, jaki typ placówki jest właściwy.

Jak rozpocząć procedurę skierowania do DPS?

Wniosek o skierowanie do DPS składa się co do zasady w ośrodku pomocy społecznej właściwym ze względu na miejsce zamieszkania osoby wymagającej opieki. Z wnioskiem może wystąpić sama osoba zainteresowana, jej przedstawiciel ustawowy, a także inna osoba za zgodą osoby zainteresowanej lub jej przedstawiciela ustawowego. Jeżeli sytuacja jest nagła, warto nie ograniczać się do samego pisma, ale równolegle skontaktować się z pracownikiem socjalnym i opisać realne zagrożenia: brak opieki, postępujące otępienie, niemożność zapewnienia bezpieczeństwa w domu, upadki, ucieczki, agresję albo brak kontroli nad lekami.

OPS przeprowadza rodzinny wywiad środowiskowy, zbiera dokumenty dotyczące stanu zdrowia, dochodów i sytuacji rodzinnej, a następnie organ gminy wydaje decyzję o skierowaniu do DPS oraz decyzję ustalającą opłatę mieszkańca za pobyt. Osobną decyzję o umieszczeniu wydaje organ prowadzący dom pomocy społecznej albo starosta powiatu prowadzącego DPS.

Jeżeli osoba z powodu stanu psychicznego nie jest zdolna do wyrażenia świadomej zgody na pobyt w DPS, sprawa może wymagać postanowienia sądu opiekuńczego. W praktyce przy zaawansowanej chorobie Alzheimera warto zawiadomić OPS o braku zdolności do samodzielnego funkcjonowania i poprosić o pilne działania. Ubezwłasnowolnienie nie jest automatycznym warunkiem skierowania do DPS, ale może być potrzebne w szerszym zakresie spraw, np. do reprezentowania chorego przy czynnościach majątkowych lub medycznych.

Kto płaci za pobyt w domu pomocy społecznej?

Zgodnie z art. 61 ustawy o pomocy społecznej obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w DPS są kolejno: mieszkaniec domu, małżonek, zstępni przed wstępnymi, a następnie gmina, z której osoba została skierowana do DPS. Osoby bliskie i gmina nie płacą, jeżeli mieszkaniec sam pokrywa pełny koszt pobytu.

Mieszkaniec DPS ponosi opłatę w wysokości nie większej niż 70% swojego dochodu. Jeżeli więc emerytura wynosi 1700 zł, maksymalna opłata mieszkańca z tego dochodu wynosi 1190 zł. Pozostała część kosztu pobytu nie przechodzi automatycznie na dowolnych członków rodziny. Najpierw organ bada, czy istnieją osoby zobowiązane ustawowo i czy spełniają one kryteria dochodowe.

Małżonek, zstępni przed wstępnymi, czyli np. dzieci, wnuki, a potem rodzice, mogą zostać obciążeni opłatą tylko wtedy, gdy pozwala na to ich sytuacja dochodowa. W 2026 r. kryterium dochodowe w pomocy społecznej wynosi 1010 zł dla osoby samotnie gospodarującej oraz 823 zł dla osoby w rodzinie. Dla opłat za DPS istotne jest 300% tych kwot, czyli odpowiednio 3030 zł oraz 2469 zł na osobę w rodzinie.

W praktyce oznacza to, że jeżeli małżonek osoby kierowanej do DPS ma bardzo niskie świadczenie, np. emeryturę około 1700 zł, powinien wykazać tę sytuację w OPS. Przy takim dochodzie zwykle nie ma podstaw do obciążenia go dodatkową opłatą, jeżeli po jej wniesieniu pozostałaby mu kwota niższa niż ustawowe 300% kryterium. Organ musi jednak zbadać konkretny stan faktyczny, w tym rzeczywiste gospodarstwo domowe, dochody, koszty leczenia i sytuację majątkową.

Czy była synowa albo zięć płacą za DPS?

Obowiązek z art. 61 ustawy o pomocy społecznej nie obejmuje każdego powinowatego. Była synowa nie jest małżonkiem, zstępnym ani wstępnym mieszkańca DPS. Jeżeli nie zawiera dobrowolnie umowy i nie jest inną osobą, która sama zobowiązała się do ponoszenia opłaty, nie powinna być traktowana jako osoba zobowiązana ustawowo do zapłaty za pobyt byłego teścia w DPS.

Podobnie zięć lub synowa co do zasady nie mieszczą się w kręgu osób wymienionych w art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy. Inaczej należy oceniać sytuację małżonka mieszkańca, jego dzieci, wnuków, rodziców czy dziadków. Każdorazowo trzeba jednak sprawdzić relację rodzinną, dochody i ewentualne dobrowolne zobowiązania.

Jak ustala się opłatę małżonka i rodziny?

Wysokość opłaty osób bliskich ustala się zasadniczo w umowie zawieranej z kierownikiem OPS albo centrum usług społecznych, jeżeli ośrodek został przekształcony w CUS. Organ powinien brać pod uwagę nie tylko suche progi dochodowe, ale także dochody i realne możliwości osoby zobowiązanej. W razie odmowy zawarcia umowy lub odmowy współpracy przepisy pozwalają organowi ustalać opłatę w drodze decyzji administracyjnej.

Opłata rodziny nie może być ustalona tak, aby po jej zapłacie osobie zobowiązanej pozostało mniej niż 300% właściwego kryterium dochodowego. Jeżeli osoba jest samotnie gospodarująca, punktem odniesienia jest 3030 zł. Jeżeli jest osobą w rodzinie, liczy się 2469 zł na osobę w rodzinie. Dopiero nadwyżka ponad te wartości może być realnie brana pod uwagę przy ustalaniu odpłatności.

Jeżeli opłata zostanie ustalona decyzją, od decyzji przysługuje odwołanie do samorządowego kolegium odwoławczego w terminie 14 dni od doręczenia decyzji. W odwołaniu warto wskazać konkretne błędy: nieuwzględnienie kosztów leczenia, błędne ustalenie składu rodziny, pominięcie zadłużenia, niepełnosprawności, kosztów opieki nad innymi osobami albo nieuwzględnienie wniosku o zwolnienie z opłaty.

Kiedy można uzyskać zwolnienie z opłaty za DPS?

Art. 64 ustawy o pomocy społecznej pozwala zwolnić osobę wnoszącą opłatę albo obowiązaną do jej wnoszenia częściowo lub całkowicie. Zwolnienie następuje na wniosek i po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego. Nie jest to automatyczne umorzenie opłaty – trzeba wykazać, dlaczego w konkretnej sytuacji obciążenie kosztami byłoby nadmierne lub niesprawiedliwe.

Ustawa wymienia przykładowe okoliczności uzasadniające zwolnienie. Należą do nich m.in. ponoszenie opłat za pobyt innych członków rodziny w placówkach, długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty wskutek zdarzeń losowych, utrzymywanie się małżonków, zstępnych lub wstępnych z jednego świadczenia albo wynagrodzenia, ciąża lub samotne wychowywanie dziecka.

Aktualny katalog przesłanek obejmuje także sytuacje związane z poważnymi zaniedbaniami rodzinnymi osoby kierowanej do DPS albo mieszkańca DPS wobec osoby zobowiązanej. Znaczenie może mieć m.in. pobyt osoby zobowiązanej lub jej rodzica w pieczy zastępczej na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej, wyrok oddalający powództwo o alimenty na rzecz mieszkańca DPS albo wykazanie rażącego naruszenia obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych.

Osobną podstawą jest art. 64a ustawy o pomocy społecznej. W określonych przypadkach przewiduje on całkowite zwolnienie na wniosek, np. gdy osoba zobowiązana przedstawi prawomocne orzeczenie sądu o pozbawieniu mieszkańca DPS władzy rodzicielskiej nad tą osobą i oświadczy, że władza rodzicielska nie została przywrócona, albo prawomocne orzeczenie skazujące mieszkańca DPS za określone przestępstwo popełnione na szkodę osoby zobowiązanej lub najbliższych wskazanych w przepisie.

Jak przygotować wniosek o zwolnienie z opłaty?

Wniosek powinien być konkretny i poparty dokumentami. Należy wskazać, czy chodzi o zwolnienie całkowite, czy częściowe, od kiedy ma obowiązywać oraz jakie okoliczności uzasadniają ulgę. Warto dołączyć decyzje emerytalne lub rentowe, zaświadczenia o dochodach, rachunki za leki, dokumentację medyczną, orzeczenie o niepełnosprawności, potwierdzenia kosztów mieszkania, informacje o zadłużeniu oraz dokumenty dotyczące innych osób pozostających na utrzymaniu.

W sytuacji małżonki utrzymującej się z niskiej emerytury najważniejsze będzie wykazanie, że jej dochód nie pozwala na dopłatę do DPS bez naruszenia minimum ustawowego i realnych potrzeb życiowych. Jeżeli dochód wynosi około 1700 zł, trzeba jasno pokazać, że po kosztach leków, mieszkania, żywności i bieżącej opieki nie pozostają środki na dodatkową odpłatność.

Nie należy poprzestawać na ogólnym stwierdzeniu, że opłata jest zbyt wysoka. OPS ocenia dokumenty i sytuację życiową, dlatego im bardziej precyzyjne wyliczenia i dowody, tym większa szansa na korzystne rozstrzygnięcie. Jeżeli organ pominie istotne okoliczności, można skorzystać z odwołania.

Co jeśli opłaty nie są wnoszone?

Jeżeli osoba zobowiązana nie płaci opłaty ustalonej umową lub decyzją, opłatę zastępczo wnosi gmina, z której mieszkaniec został skierowany do DPS. Gmina może następnie dochodzić zwrotu tych wydatków. Należności z tytułu opłat określonych w ustawie o pomocy społecznej mogą być ściągane w trybie egzekucji administracyjnej.

Dlatego lepszym rozwiązaniem niż ignorowanie korespondencji z OPS jest udział w wywiadzie środowiskowym, złożenie dokumentów, przedstawienie własnych wyliczeń i – jeżeli są podstawy – złożenie wniosku o zwolnienie z opłaty. Brak reakcji może spowodować wydanie decyzji na podstawie niepełnego materiału.

Czy DPS może przejąć mieszkanie lub majątek?

Sam fakt pobytu w DPS nie oznacza automatycznego przejęcia mieszkania przez dom pomocy społecznej. Odpłatność ustala się przede wszystkim według dochodu mieszkańca i osób zobowiązanych oraz według zasad dopłaty przez gminę. Sprawy majątkowe mogą jednak mieć znaczenie w szerszym kontekście, np. przy umowach, darowiznach, sprzedaży mieszkania, zadłużeniu albo reprezentacji osoby chorej.

Jeżeli osoba z zaawansowaną chorobą Alzheimera posiada mieszkanie, oszczędności lub inne składniki majątku, trzeba szczególnie uważać na ważność czynności prawnych. W razie braku zdolności świadomego podejmowania decyzji konieczne może być rozważenie opiekuna prawnego, kuratora albo innych działań zabezpieczających interes chorego.

Zobacz również: czy DPS może przejąć mieszkanie podopiecznego.

FAQ

Podsumowanie

W opisanej sytuacji najważniejsze jest szybkie uruchomienie procedury w OPS, zgromadzenie dokumentacji medycznej dotyczącej choroby Alzheimera oraz przedstawienie sytuacji dochodowej małżonki. Publiczny DPS nie jest finansowany przez NFZ, ale mieszkaniec nie płaci więcej niż 70% swojego dochodu, a małżonek lub rodzina mogą być obciążeni tylko w granicach wynikających z ustawy.

Jeżeli teściowa utrzymuje się z niskiej emerytury i nie jest w stanie dopłacać do pobytu męża, powinna złożyć wniosek o całkowite lub częściowe zwolnienie z opłaty. Była synowa nie należy do ustawowego kręgu osób zobowiązanych do odpłatności za pobyt byłego teścia w DPS, o ile sama dobrowolnie nie zobowiązała się do płacenia.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 639, w szczególności art. 54, art. 59, art. 61, art. 64, art. 64a i art. 103 - ELI / Dziennik Ustaw.

2. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 lipca 2024 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, Dz.U. 2024 poz. 1044 - ELI / Dziennik Ustaw.

3. Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego, w szczególności art. 38 i art. 39 dotyczące przyjęcia do domu pomocy społecznej osoby, która nie może świadomie wyrazić zgody - ISAP.