Ochrona przedemerytalna nauczyciela 4 lata przed emeryturą

Czy nauczyciel 4 lata przed emeryturą może zostać zwolniony?

Co do zasady nauczyciel spełniający warunki z art. 28a Karty Nauczyciela korzysta z zakazu wypowiedzenia stosunku pracy. Przepis dotyczy nauczyciela zatrudnionego na podstawie mianowania albo umowy o pracę na czas nieokreślony, któremu brakuje nie więcej niż 4 lata do osiągnięcia wieku emerytalnego, jeżeli okres zatrudnienia pozwala mu uzyskać prawo do emerytury z osiągnięciem tego wieku.

Nie oznacza to jednak bezwzględnej ochrony przed każdym sposobem ustania zatrudnienia. Art. 28b KN wskazuje sytuacje, w których art. 28a nie ma zastosowania. Szczególne znaczenie w szkołach ma wyjątek dotyczący częściowej likwidacji, zmniejszenia liczby oddziałów albo zmian planu nauczania, czyli przyczyn organizacyjnych z art. 20 ust. 1 pkt 2 KN.

Od 1 września 2025 r. to art. 28a–28b Karty Nauczyciela są główną podstawą oceny ochrony przedemerytalnej nauczyciela. Art. 39 Kodeksu pracy ma dziś znaczenie uzupełniające i historyczne. Zgodnie z art. 91c KN przepisy Kodeksu pracy stosuje się do stosunku pracy nauczyciela w sprawach nieuregulowanych Kartą Nauczyciela.

Ochrona przedemerytalna nauczyciela – art. 28a i 28b KN

Przed oceną możliwości wypowiedzenia trzeba sprawdzić trzy warunki z art. 28a KN:

• podstawą zatrudnienia jest mianowanie albo umowa o pracę na czas nieokreślony,
• do osiągnięcia wieku emerytalnego brakuje nauczycielowi nie więcej niż 4 lata,
• okres zatrudnienia umożliwia uzyskanie prawa do emerytury z osiągnięciem tego wieku.

Samo stwierdzenie, że nauczyciel może w niedługim czasie skorzystać z emerytury nauczycielskiej, nie wystarcza. Uprawnienia z art. 88 oraz art. 88a KN są odrębnymi podstawami emerytalnymi i nie zastępują sprawdzenia przesłanek ochrony z art. 28a.

Art. 28b KN przewiduje wyjątki od ochrony. Art. 28a nie stosuje się m.in. po uzyskaniu prawa do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, przy całkowitej likwidacji szkoły z art. 20 ust. 1 pkt 1, przy rozwiązaniu stosunku pracy z powodu negatywnej oceny pracy z art. 23 ust. 1 pkt 5 KN oraz – pod określonymi warunkami – przy zmianach organizacyjnych z art. 20 ust. 1 pkt 2 KN.

Kiedy brak godzin może wyłączyć ochronę przedemerytalną?

W przypadku zmian organizacyjnych z art. 20 ust. 1 pkt 2 KN ustawodawca połączył ochronę przedemerytalną z możliwością dalszego zatrudnienia w mniejszym wymiarze.

Jeżeli nauczyciel jest zatrudniony na podstawie mianowania, art. 28a nie stosuje się wtedy, gdy nie jest możliwe ograniczenie zatrudnienia w trybie art. 22 ust. 2 KN albo nauczyciel nie wyrazi na nie zgody. W przypadku nauczyciela zatrudnionego na czas nieokreślony analogiczny wyjątek występuje, gdy dalsze zatrudnienie w niższym wymiarze zajęć nie jest możliwe albo nauczyciel nie zgadza się na zmniejszenie wymiaru.

Odmowa ograniczenia etatu może więc mieć bardzo konkretny skutek: w sprawie opartej na art. 20 ust. 1 pkt 2 przestaje działać zakaz wypowiedzenia wynikający z art. 28a KN. Nie oznacza to jednak automatycznego zwolnienia. Dyrektor nadal musi wykazać rzeczywistą przyczynę organizacyjną, prawidłowo przeprowadzić procedurę i – jeżeli problem dotyczy kilku nauczycieli tej samej specjalności – zastosować obiektywne kryteria doboru.

Ograniczenie zatrudnienia nauczyciela mianowanego

Zgodnie z art. 22 ust. 2 KN nauczyciel zatrudniony na podstawie mianowania może wyrazić zgodę na ograniczenie zatrudnienia do wymiaru nie niższego niż 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć i na proporcjonalne zmniejszenie wynagrodzenia. Rozwiązanie to może być zastosowane, gdy z przyczyn wskazanych w art. 20 ust. 1 nie ma możliwości zatrudnienia w pełnym wymiarze, a jednocześnie nie istnieją warunki do uzupełnienia pensum w innej szkole.

Dyrektor może zatem zaproponować ograniczenie etatu, ale w trybie art. 22 ust. 2 nie może go jednostronnie narzucić nauczycielowi mianowanemu. Brak zgody oznacza zastosowanie art. 20 KN, a przy nauczycielu objętym art. 28a jednocześnie uruchamia wyjątek z art. 28b pkt 3 lit. a.

Jeżeli po ograniczeniu zatrudnienia pojawi się możliwość pracy w wyższym wymiarze w tej samej szkole, na tym samym stanowisku albo – za zgodą nauczyciela – na innym stanowisku, dyrektor ma obowiązek w pierwszej kolejności zwiększyć wymiar zatrudnienia temu nauczycielowi, o ile posiada on wymagane kwalifikacje.

Szerzej zasady ograniczenia etatu nauczyciela oraz prawa nauczyciela przy ograniczeniu etatu omawiamy w odrębnych poradnikach.

Uzupełnienie pensum w innej szkole

Zanim dojdzie do ograniczenia zatrudnienia nauczyciela mianowanego, trzeba sprawdzić, czy istnieją warunki do uzupełnienia tygodniowego obowiązkowego wymiaru zajęć w innej szkole. Art. 22 ust. 1 KN pozwala organowi prowadzącemu nałożyć na nauczyciela obowiązek podjęcia pracy w innej szkole lub szkołach w celu uzupełnienia pensum, w wymiarze nie większym niż 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć.

Jeżeli uzupełnienie następuje na tym samym stanowisku, zgoda nauczyciela nie jest co do zasady wymagana. Zgoda jest potrzebna, gdy praca ma być wykonywana na innym stanowisku. Dopiero brak realnych warunków do uzupełnienia pensum otwiera drogę do ograniczenia zatrudnienia nauczyciela mianowanego na zasadach z art. 22 ust. 2 KN.

Ochrona związkowa nauczyciela a ochrona przedemerytalna

Ochrona związkowa i ochrona przedemerytalna to dwa odrębne mechanizmy. Sama przynależność do związku zawodowego nie oznacza jeszcze szczególnej ochrony z art. 32 ustawy o związkach zawodowych.

Najpierw trzeba odróżnić zwykłą konsultację związkową z art. 20 ust. 5a KN. Gdy dyrektor zamierza wypowiedzieć stosunek pracy z przyczyn z art. 20 ust. 1 pkt 2, zawiadamia reprezentującą nauczyciela zakładową albo międzyzakładową organizację związkową. Organizacja ma 7 dni od otrzymania zawiadomienia na zgłoszenie na piśmie umotywowanych zastrzeżeń. Po rozpatrzeniu stanowiska związku, a także w razie braku stanowiska w terminie, dyrektor podejmuje decyzję.

Czym innym jest szczególna ochrona osoby wskazanej uchwałą właściwego zarządu organizacji związkowej na podstawie art. 32 ustawy o związkach zawodowych. W takim przypadku pracodawca co do zasady potrzebuje zgody zarządu na wypowiedzenie lub rozwiązanie stosunku prawnego oraz na jednostronną niekorzystną zmianę warunków pracy lub wynagrodzenia. Ustawa przewiduje 14 dni roboczych na wyrażenie zgody lub odmowę przy zamiarze wypowiedzenia albo jednostronnej niekorzystnej zmiany oraz 7 dni roboczych przy zamiarze rozwiązania stosunku prawnego. Bezskuteczny upływ terminu jest równoznaczny z wyrażeniem zgody.

Dlatego nawet gdy art. 28a KN nie znajduje zastosowania z powodu wyjątku z art. 28b, szczególna ochrona związkowa może nadal wymagać odrębnej oceny. Więcej na ten temat wyjaśniamy w materiale o ochronie związkowej nauczyciela przy zwolnieniu i ograniczeniu etatu.

Którego nauczyciela można wybrać do ograniczenia etatu lub zwolnienia?

Jeżeli godzin brakuje dla kilku nauczycieli tej samej specjalności, kolejność oceny ma znaczenie. Najpierw trzeba ustalić, czy wobec poszczególnych nauczycieli istnieje ustawowy zakaz wypowiedzenia i czy zachodzi wyjątek od tego zakazu. Dopiero potem można porównywać nauczycieli, których zgodnie z prawem można brać pod uwagę przy ograniczeniu zatrudnienia albo rozwiązaniu stosunku pracy.

Nauczyciela skutecznie chronionego przez art. 28a KN nie należy traktować tak, jakby ochrona przedemerytalna była tylko jednym z wielu kryteriów punktowanych obok stażu czy oceny pracy. Jeżeli zakaz wypowiedzenia działa i nie zachodzi wyjątek z art. 28b, wypowiedzenie jest niedopuszczalne.

Wśród nauczycieli, którzy mogą być objęci decyzją kadrową, kryteria powinny być obiektywne, weryfikowalne i związane z potrzebami szkoły. Znaczenie mogą mieć m.in. kwalifikacje do nauczania danego przedmiotu i innych zajęć, możliwość wykorzystania nauczyciela przy pozostałych godzinach, podstawa i wymiar zatrudnienia, ocena pracy, doświadczenie oraz potrzeby wynikające z arkusza organizacyjnego. Nie ma prostej zasady, że nauczyciel zatrudniony na mniejszej części etatu zawsze powinien zostać wybrany jako pierwszy.

Stan nieczynny – 30 dni na złożenie wniosku

Przy wypowiedzeniu stosunku pracy z przyczyn określonych w art. 20 ust. 1 pkt 2 KN nauczyciel może złożyć pisemny wniosek o przeniesienie w stan nieczynny. Termin wynosi do 30 dni od dnia doręczenia wypowiedzenia. Terminowe złożenie wniosku powoduje bezskuteczność wypowiedzenia.

Stan nieczynny trwa 6 miesięcy. W tym czasie nauczyciel zachowuje prawo do comiesięcznego wynagrodzenia zasadniczego oraz innych świadczeń pracowniczych wskazanych w ustawie. Z upływem sześciomiesięcznego okresu stosunek pracy wygasa.

Jeżeli w czasie stanu nieczynnego powstanie możliwość podjęcia pracy w pełnym wymiarze zajęć w tej samej szkole, na tym samym albo innym stanowisku, a nauczyciel ma wymagane kwalifikacje, dyrektor ma obowiązek przywrócić go do pracy w pierwszej kolejności. Odmowa podjęcia takiej pracy powoduje wygaśnięcie stosunku pracy z dniem odmowy.

Jak wygląda wypowiedzenie z art. 20 KN i kiedy przysługuje odprawa?

Przy częściowej likwidacji szkoły, zmniejszeniu liczby oddziałów albo zmianie planu nauczania uniemożliwiającej dalsze zatrudnianie nauczyciela w pełnym wymiarze dyrektor może rozwiązać stosunek pracy na podstawie art. 20 ust. 1 pkt 2 KN albo – na wniosek nauczyciela – przenieść go w stan nieczynny. W przypadku nauczyciela mianowanego trzeba wcześniej uwzględnić możliwość uzupełnienia pensum i ograniczenia zatrudnienia, a przy nauczycielu w wieku ochronnym także art. 28a–28b KN.

Rozwiązanie stosunku pracy z przyczyn z art. 20 ust. 1 następuje co do zasady z końcem roku szkolnego po uprzednim trzymiesięcznym wypowiedzeniu. Art. 20 ust. 4 przewiduje wyjątki m.in. dla szkół, w których organizacji pracy nie ma ferii szkolnych. Okres wypowiedzenia może zostać skrócony do 1 miesiąca, ale w takim przypadku nauczycielowi przysługuje odszkodowanie za pozostałą część okresu wypowiedzenia na zasadach określonych w ustawie.

Nauczycielowi zatrudnionemu na podstawie mianowania, z którym rozwiązano stosunek pracy z przyczyn z art. 20 ust. 1 KN, przysługuje odprawa w wysokości sześciomiesięcznego wynagrodzenia zasadniczego. W przypadku nauczyciela zatrudnionego na podstawie umowy o pracę zastosowanie mają świadczenia wynikające z przepisów o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników. Szerzej odprawę dla nauczyciela omawiamy w osobnym materiale.

Co może zrobić nauczyciel po otrzymaniu wypowiedzenia?

1. Zanotować datę doręczenia pisma. Od niej biegną terminy na dalsze działania, w tym 30 dni na wniosek o stan nieczynny przy wypowiedzeniu z art. 20 ust. 1 pkt 2.
2. Sprawdzić podstawę prawną i przyczynę wypowiedzenia. Przy braku godzin istotne jest, czy rzeczywiście zachodzą przesłanki z art. 20 ust. 1 pkt 2 KN.
3. Zweryfikować ochronę z art. 28a–28b KN. Trzeba ustalić podstawę zatrudnienia, czas pozostały do wieku emerytalnego, warunek emerytalny oraz to, czy zachodzi ustawowy wyjątek.
4. Sprawdzić uzupełnienie pensum i propozycję ograniczenia zatrudnienia. Przy nauczycielu mianowanym odmowa ograniczenia może mieć wpływ na ochronę przedemerytalną.
5. Ustalić sytuację związkową. Należy odróżnić konsultację z art. 20 ust. 5a KN od szczególnej ochrony z art. 32 ustawy o związkach zawodowych.
6. Rozważyć odwołanie do sądu pracy. Jeżeli nauczyciel kwestionuje zgodność wypowiedzenia z prawem, nie powinien zwlekać. Termin na odwołanie od wypowiedzenia wynosi co do zasady 21 dni od dnia doręczenia pisma.

FAQ

Czy art. 28a KN chroni także nauczyciela mianowanego?

Tak. Art. 28a wprost obejmuje nauczyciela zatrudnionego na podstawie mianowania oraz nauczyciela zatrudnionego na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony, jeżeli spełnione są pozostałe warunki tego przepisu.

Czy nauczyciela w wieku przedemerytalnym można zwolnić z powodu braku godzin?

Może to być dopuszczalne, ale nie automatycznie. Przy zmianach organizacyjnych z art. 20 ust. 1 pkt 2 trzeba sprawdzić wyjątek z art. 28b. Dla nauczyciela mianowanego ochrona z art. 28a nie działa, gdy ograniczenie zatrudnienia w trybie art. 22 ust. 2 jest niemożliwe albo nauczyciel nie wyrazi na nie zgody.

Czy odmowa ograniczenia etatu powoduje utratę ochrony przedemerytalnej?

W przypadku nauczyciela mianowanego objętego zmianami organizacyjnymi z art. 20 ust. 1 pkt 2 odmowa ograniczenia zatrudnienia powoduje, że art. 28a nie ma zastosowania na podstawie art. 28b pkt 3 lit. a. Nadal trzeba jednak zbadać pozostałe wymogi wypowiedzenia i ewentualną ochronę związkową.

Czy nauczyciel ma 30 dni na wybór stanu nieczynnego?

Przy wypowiedzeniu z przyczyn z art. 20 ust. 1 pkt 2 nauczyciel ma do 30 dni od dnia doręczenia wypowiedzenia na złożenie pisemnego wniosku o przeniesienie w stan nieczynny. Terminowe złożenie wniosku powoduje bezskuteczność wypowiedzenia.

Czy emerytura z art. 88 lub 88a KN sama daje ochronę przed zwolnieniem?

Nie. Są to odrębne podstawy uprawnień emerytalnych. Dla ochrony z art. 28a trzeba osobno sprawdzić, czy nauczycielowi brakuje nie więcej niż 4 lata do osiągnięcia wieku emerytalnego i czy okres zatrudnienia pozwala nabyć prawo do emerytury z osiągnięciem tego wieku.

Co jest ważniejsze: ochrona przedemerytalna czy ochrona związkowa?

Nie należy ich hierarchizować. To odrębne podstawy ochrony i w konkretnej sprawie mogą działać równocześnie. Wyłączenie ochrony z art. 28a na podstawie art. 28b nie oznacza automatycznie wyłączenia szczególnej ochrony z art. 32 ustawy o związkach zawodowych.

Źródła

• Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela, tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 515, w szczególności art. 20, 22, 28a, 28b, 88, 88a i 91c; tekst aktu.
• Ustawa z dnia 25 lipca 2025 r. o zmianie ustawy – Karta Nauczyciela oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. z 2025 r. poz. 1160, która wprowadziła art. 28a i 28b; tekst aktu.
• Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, tekst jednolity: Dz.U. z 2025 r. poz. 277 z późn. zm., w szczególności art. 39 i art. 264; tekst aktu.
• Ustawa z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych, tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 549, w szczególności art. 32; tekst aktu.