Jak dziedziczy ojczym po śmierci żony?

Czy zrzeczenie się dziedziczenia po teściu miało znaczenie?

Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia jest uregulowana w art. 1048 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny. Zgodnie z tym przepisem spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim, a umowa taka musi być zawarta w formie aktu notarialnego.

Skutek takiej umowy określa art. 1049 § 1 Kodeksu cywilnego: zrzekający się oraz jego zstępni, których obejmuje zrzeczenie, zostają wyłączeni od dziedziczenia tak, jakby nie dożyli otwarcia spadku. Zgodnie z art. 1049 § 2 Kodeksu cywilnego zrzeczenie nie obejmuje zstępnych zrzekającego się, jeżeli umówiono się inaczej.

W opisanej sytuacji kluczowe jest jednak to, że synowa nie należy do kręgu spadkobierców ustawowych po teściu. Krąg spadkobierców ustawowych określają przede wszystkim art. 931-935 Kodeksu cywilnego i nie obejmuje on synowej ani zięcia jako takich. Jeżeli więc Pani mama rzekomo zrzekła się spadku po swoim teściu, to samo w sobie nie przesądza o dziedziczeniu po Pani mamie i zasadniczo nie wpływa na prawa Pani ojczyma do spadku po niej.

Inaczej należałoby oceniać sytuację tylko wtedy, gdy dokument dotyczył nie teścia, ale np. rodziców Pani mamy albo gdy była to inna czynność prawna, np. darowizna, umowa dożywocia, testament albo odrzucenie spadku. W praktyce zawsze warto sprawdzić akt notarialny albo postanowienie sądu, bo nazwy używane potocznie przez rodzinę często nie odpowiadają dokładnej treści dokumentu.

Czy dom przepisany na mamę przed ślubem wchodził do majątku wspólnego?

Jeżeli dom z ziemią został nabyty przez Pani mamę przed zawarciem małżeństwa, to zgodnie z art. 33 pkt 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy stanowił jej majątek osobisty. Jeżeli nieruchomość została jej darowana albo odziedziczona już w trakcie małżeństwa, to co do zasady również należała do jej majątku osobistego na podstawie art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, chyba że darczyńca albo spadkodawca postanowił inaczej.

Nie oznacza to jednak, że po śmierci mamy nieruchomość nie podlega dziedziczeniu przez jej męża. Zgodnie z art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na spadkobierców. Skoro nieruchomość należała do Pani mamy, weszła do spadku po niej, a o tym, kto ją dziedziczy, decydują przepisy o dziedziczeniu ustawowym albo testament.

Jeżeli natomiast małżonkowie mieli także majątek wspólny, trzeba najpierw ustalić udział Pani mamy w tym majątku. Zgodnie z art. 31 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje ustawowa wspólność majątkowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich. Zgodnie z art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym, chyba że z ważnych powodów sąd ustali nierówne udziały.

Jak dziedziczy mąż zmarłej mamy razem z jej dziećmi?

Jeżeli Pani mama nie zostawiła testamentu, zastosowanie ma dziedziczenie ustawowe. Zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności powołane są z ustawy do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Dziedziczą oni w częściach równych, ale część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż 1/4 całości spadku.

Spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy na podstawie art. 924 Kodeksu cywilnego, a spadkobierca nabywa spadek z tą samą chwilą zgodnie z art. 925 Kodeksu cywilnego. Oznacza to, że decyduje stan z dnia śmierci Pani mamy. Jeżeli w tej dacie Pani ojczym był jej mężem i nie było separacji orzeczonej prawomocnie przez sąd, co do zasady dziedziczył po niej razem z jej dziećmi.

Przykładowo, jeżeli Pani mama pozostawiła męża i jedno dziecko, każde z nich dziedziczy po 1/2 spadku. Jeżeli pozostawiła męża i troje dzieci, każdy dziedziczy po 1/4. Jeżeli dzieci byłoby więcej, udział męża nie może spaść poniżej 1/4, a pozostałe 3/4 dzieli się między dzieci.

Jeżeli spadkobiercy chcą formalnie potwierdzić swoje prawa, powinni uzyskać postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo notarialny akt poświadczenia dziedziczenia. Dopiero z takim dokumentem można sprawnie ujawnić udziały w księdze wieczystej i przejść do działu spadku.

Czy nowa żona ojczyma ma prawa do domu po Pani mamie?

Nowa żona ojczyma nie dziedziczy po Pani mamie, ponieważ nie była jej małżonkiem ani dzieckiem i nie mieści się w kręgu spadkobierców ustawowych określonych w art. 931-935 Kodeksu cywilnego. Nie nabywa więc żadnego udziału bezpośrednio w spadku po Pani mamie.

Może jednak mieć znaczenie po śmierci ojczyma. Jeżeli ojczym odziedziczył udział w nieruchomości po Pani mamie, ten udział stał się jego majątkiem. Po jego śmierci udział ten wejdzie do spadku po nim na podstawie art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli ojczym pozostanie w związku małżeńskim do chwili śmierci, jego żona może dziedziczyć po nim na podstawie art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego razem z jego dziećmi, a przy braku dzieci zastosowanie mogą mieć kolejne przepisy, zwłaszcza art. 932 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli ojczym sporządzi testament, dziedziczenie po nim będzie zależało od treści testamentu, przy uwzględnieniu przepisów o zachowku, w szczególności art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. To jednak dotyczy spadku po ojczymie, a nie spadku po Pani mamie.

Czy można wyrzucić nową żonę ojczyma z domu?

Na to pytanie nie da się odpowiedzieć jednym zdaniem, bo decyduje konkretny stan faktyczny: kto jest wpisany w księdze wieczystej, czy przeprowadzono stwierdzenie nabycia spadku, czy dokonano działu spadku, kto faktycznie mieszka w domu i na jakiej podstawie.

Jeżeli ojczym jest współwłaścicielem nieruchomości, to zgodnie z art. 206 Kodeksu cywilnego każdy współwłaściciel jest uprawniony do współposiadania rzeczy wspólnej i korzystania z niej w takim zakresie, jaki da się pogodzić ze współposiadaniem i korzystaniem przez pozostałych współwłaścicieli. W praktyce oznacza to, że ojczym może korzystać z domu jako współwłaściciel, a obecność jego żony może wynikać z jego zgody na wspólne zamieszkiwanie.

Nie oznacza to jednak, że drugi współwłaściciel jest całkowicie bezradny. Jeżeli sposób korzystania z domu narusza Pani prawa, można żądać uregulowania sposobu korzystania z nieruchomości, rozliczenia pożytków i wydatków, wynagrodzenia za korzystanie ponad udział w określonych sytuacjach albo przede wszystkim działu spadku i zniesienia współwłasności. Podstawą rozliczeń między współwłaścicielami mogą być m.in. art. 206, art. 207 oraz art. 224-225 Kodeksu cywilnego, zależnie od okoliczności.

Jak uporządkować sprawę: dział spadku po mamie

Jeżeli spadek przypadł kilku osobom, do wspólności majątku spadkowego stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych. Wynika to z art. 1035 Kodeksu cywilnego. Do czasu działu spadku spadkobiercy mają udziały w całym majątku spadkowym, a nie wyłączne prawa do konkretnych pomieszczeń, działek czy części domu.

Zgodnie z art. 1037 § 1 Kodeksu cywilnego dział spadku może nastąpić na podstawie umowy między wszystkimi spadkobiercami albo na podstawie orzeczenia sądu na żądanie któregokolwiek ze spadkobierców. Jeżeli do spadku należy nieruchomość, umowa o dział spadku powinna być zawarta w formie aktu notarialnego, co wynika z art. 1037 § 2 Kodeksu cywilnego.

W sądzie dział spadku prowadzi się w postępowaniu nieprocesowym. Zgodnie z art. 680 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego we wniosku o dział spadku należy powołać postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia, spis inwentarza, jeżeli został sporządzony, oraz wskazać testamenty, jeżeli istnieją. Zgodnie z art. 684 Kodeksu postępowania cywilnego skład i wartość spadku ulegającego podziałowi ustala sąd.

Jeżeli dział spadku łączy się ze zniesieniem współwłasności, zastosowanie ma także art. 688 Kodeksu postępowania cywilnego, który odsyła odpowiednio do przepisów o zniesieniu współwłasności. To częste w sprawach, w których nieruchomość należała częściowo do spadku, a częściowo do majątku innej osoby albo gdy po kilku spadkach udziały są rozproszone.

Jakie są sposoby podziału domu i ziemi?

W dziale spadku sąd albo spadkobiercy mogą wybrać rozwiązanie odpowiadające sytuacji rodzinnej i wartości majątku. Najczęściej wchodzą w grę trzy warianty:

• podział fizyczny nieruchomości – możliwy tylko wtedy, gdy jest zgodny z przepisami, przeznaczeniem nieruchomości i nie prowadzi do istotnego zmniejszenia jej wartości;
• przyznanie nieruchomości jednej osobie ze spłatą pozostałych – praktyczne, gdy jedna osoba chce zatrzymać dom i ma możliwość spłaty innych spadkobierców;
• sprzedaż nieruchomości i podział ceny – stosowana zwłaszcza wtedy, gdy nie ma zgody co do przejęcia domu albo nikt nie jest w stanie spłacić pozostałych.

Przy sądowym dziale spadku stan spadku ustala się co do zasady według chwili otwarcia spadku, czyli śmierci spadkodawcy, natomiast wartość składników majątku według cen z chwili dokonywania działu. Jeżeli uczestnicy nie zgadzają się co do wartości nieruchomości, sąd zwykle dopuszcza dowód z opinii biegłego rzeczoznawcy.

Jakie dokumenty przygotować do działu spadku?

Przed złożeniem wniosku albo wizytą u notariusza warto zebrać dokumenty potwierdzające prawa do spadku i skład majątku. W sprawie dotyczącej domu i ziemi zwykle potrzebne będą:

• postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia po mamie;
• odpis księgi wieczystej nieruchomości albo numer księgi wieczystej;
• dokument nabycia nieruchomości przez mamę, np. akt notarialny darowizny, umowa sprzedaży, postanowienie spadkowe, akt własności ziemi;
• wypis i wyrys z ewidencji gruntów, jeżeli wymaga tego charakter nieruchomości albo notariusz lub sąd;
• propozycję działu, czyli wskazanie, kto ma przejąć nieruchomość, czy mają być spłaty i w jakich terminach;
• dokumenty dotyczące nakładów, kosztów utrzymania, remontów, podatków i opłat, jeżeli mają być rozliczane między spadkobiercami.

Opłaty sądowe określa art. 51 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Od wniosku o dział spadku pobiera się opłatę stałą 500 zł, a jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt działu spadku – 300 zł. Jeżeli dział spadku jest połączony ze zniesieniem współwłasności, opłata wynosi 1000 zł, a przy zgodnym projekcie działu spadku i zniesienia współwłasności – 600 zł.

FAQ

Źródła

• Art. 922 § 1, art. 924, art. 925, art. 931 § 1, art. 932, art. 935, art. 991 § 1, art. 1035, art. 1037 § 1-2, art. 1048, art. 1049 § 1-2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 31 § 1, art. 33 pkt 1-2, art. 43 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 680 § 1, art. 684, art. 688 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 51 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.