Dziedziczenie po ojczymie i udział zmarłego w nieruchomości

Gdy udział w nieruchomości nadal jest wpisany na osobę zmarłą

Jeżeli po śmierci ojczyma jego udział nadal figuruje w księdze wieczystej lub w innych dokumentach dotyczących nieruchomości, nie oznacza to, że udział jest „bez właściciela”. Z chwilą śmierci spadkodawcy spadek otwiera się, a spadkobierca nabywa spadek z mocy prawa – wynika to z art. 924 i art. 925 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Problem polega na tym, że bez formalnego potwierdzenia praw spadkobierców trudno wykazać, kto konkretnie przejął ten udział.

Dlatego pierwszym krokiem powinno być postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku po ojczymie albo sporządzenie aktu poświadczenia dziedziczenia u notariusza. Dopiero taki dokument pozwala ujawnić następców prawnych zmarłego i dalej porządkować stan nieruchomości.

W Pana sytuacji ma Pan interes prawny jako współwłaściciel pozostałej części nieruchomości. To oznacza, że może Pan wystąpić z wnioskiem do sądu o stwierdzenie nabycia spadku po ojczymie, nawet jeśli sam nie jest jego spadkobiercą. Podstawę stanowi art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego w zw. z art. 669 i nast. ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.

Sąd czy notariusz – która droga jest właściwa?

Są dwie podstawowe drogi potwierdzenia praw do spadku:

Notariusz może sporządzić akt poświadczenia dziedziczenia na podstawie art. 95a–95p ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie. Nie zrobi tego jednak, jeżeli istnieją wątpliwości co do kręgu spadkobierców, testamentu albo wcześniejszych oświadczeń spadkowych.

Przy sprawie, w której od śmierci upłynęło dużo czasu, część krewnych może nie żyć, a dokumenty mogą być niepełne, w praktyce często wygodniejsza okazuje się droga sądowa.

Kto dziedziczy po ojczymie bez testamentu?

Jeżeli ojczym nie zostawił testamentu, stosuje się zasady dziedziczenia ustawowego z art. 931–935¹ Kodeksu cywilnego.

W pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy i jego małżonek – art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli jednak ojczym nie miał dzieci, a jego żona zmarła wcześniej, do dziedziczenia dochodzą dalsi krewni.

Zgodnie z art. 932 § 3 Kodeksu cywilnego, w braku zstępnych i małżonka spadek przypada rodzicom spadkodawcy w częściach równych. Jeżeli któreś z rodziców nie dożyło otwarcia spadku, udział ten przechodzi odpowiednio na rodzeństwo spadkodawcy zgodnie z art. 932 § 4 i § 5 Kodeksu cywilnego. Jeżeli rodzeństwo również nie żyje, mogą dojść do dziedziczenia ich zstępni.

Jeżeli nie ma rodziców, rodzeństwa ani zstępnych rodzeństwa, kolejne zasady wynikają z art. 934 i art. 934¹ Kodeksu cywilnego. W praktyce oznacza to, że przed uznaniem, iż pasierb lub gmina dziedziczy po zmarłym, trzeba dokładnie prześledzić rodzinę ojczyma.

Czy pasierb dziedziczy po ojczymie?

Co do zasady – nie automatycznie. Sam fakt wspólnego życia rodzinnego nie daje prawa do spadku ustawowego po ojczymie. Pasierb może dojść do dziedziczenia ustawowego tylko w szczególnej sytuacji określonej w art. 934¹ § 1 Kodeksu cywilnego.

Z przepisu tego wynika, że dzieci małżonka spadkodawcy dziedziczą dopiero wtedy, gdy brak jest małżonka spadkodawcy i wszystkich krewnych powołanych do dziedziczenia z ustawy, a dodatkowo żadne z rodziców pasierba nie dożyło otwarcia spadku. To bardzo wąski wyjątek.

Jeżeli więc żyje biologiczny ojciec lub biologiczna matka pasierba, dziedziczenie ustawowe po ojczymie przez pasierba zwykle nie wchodzi w grę. Inaczej może być tylko wtedy, gdy ojczym zostawił ważny testament i powołał pasierba do spadku – wtedy pierwszeństwo mają przepisy o dziedziczeniu testamentowym, w szczególności art. 941 Kodeksu cywilnego.

Jak wszcząć postępowanie po latach?

Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku składa się do sądu rejonowego, właściwego według ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy w Polsce – art. 628 Kodeksu postępowania cywilnego. Jeżeli tej podstawy nie da się ustalić, stosuje się dalsze reguły właściwości z tego przepisu.

We wniosku trzeba wskazać:

• dane zmarłego i datę jego śmierci,
• czy dziedziczenie ma nastąpić z ustawy czy z testamentu,
• znanych uczestników postępowania,
• interes prawny wnioskodawcy, jeżeli nie jest spadkobiercą,
• wniosek o stwierdzenie, kto i w jakich udziałach nabył spadek.

Do wniosku zwykle dołącza się odpis aktu zgonu spadkodawcy oraz akty stanu cywilnego osób, które mogą wchodzić do kręgu spadkobierców. Jeżeli ktoś z potencjalnych spadkobierców odrzucił spadek, należy dołączyć także dokumenty to potwierdzające.

Jeżeli część spadkobierców jest nieznana albo nie można ustalić ich miejsca pobytu, sąd może korzystać z mechanizmów przewidzianych w procedurze, w tym z ogłoszeń. To bywa istotne przy dawnych sprawach spadkowych.

Co dalej po stwierdzeniu nabycia spadku?

Po uzyskaniu prawomocnego postanowienia sądu albo zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia trzeba doprowadzić do ujawnienia spadkobierców w księdze wieczystej. Obowiązek ujawnienia zmiany właściciela wynika z art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece.

W praktyce składa się do sądu wieczystoksięgowego wniosek na formularzu KW-WPIS wraz z dokumentem potwierdzającym dziedziczenie. Dopiero po wpisie sytuacja staje się czytelna dla banku, kupującego, notariusza czy innych współwłaścicieli.

Warto pamiętać, że stwierdzenie nabycia spadku nie znosi jeszcze współwłasności. Ono tylko wskazuje, kto wszedł w prawa zmarłego. Jeżeli udział po ojczymie przypadł kilku osobom, one wszystkie stają się współwłaścicielami w miejsce zmarłego.

Jak przejąć udział po ojczymie i uporządkować własność?

Po ustaleniu spadkobierców po ojczymie możliwe są zwykle trzy rozwiązania:

1. sprzedaż udziału – spadkobiercy mogą sprzedać Panu odziedziczony udział,
2. umowny dział spadku lub zniesienie współwłasności – jeżeli wszyscy są zgodni, można zawrzeć umowę, a przy nieruchomości musi to być akt notarialny, zgodnie z art. 1037 § 2 Kodeksu cywilnego,
3. sądowy dział spadku i ewentualne zniesienie współwłasności – gdy nie ma zgody między zainteresowanymi.

Jeżeli udział po ojczymie przypadł kilku osobom, najpierw może być potrzebny dział spadku po nim. Dopiero potem albo równocześnie można przeprowadzać zniesienie współwłasności całej nieruchomości. Zakres postępowania zależy od tego, jak wygląda aktualny stan prawny i kto jest wpisany jako właściciel pozostałych udziałów.

Jeżeli w praktyce celem jest przejęcie całej nieruchomości przez jedną osobę, sąd może przyznać jej własność z obowiązkiem spłaty pozostałych współuprawnionych. To jednak zawsze zależy od okoliczności sprawy, wartości nieruchomości, możliwości spłaty oraz stanowiska pozostałych uczestników.

Czy przez lata można nic nie robić?

Przepisy nie wprowadzają ogólnego terminu, po którym nie da się już przeprowadzić sprawy spadkowej po zmarłym. Po latach nadal można złożyć wniosek o stwierdzenie nabycia spadku. Im dłużej jednak sprawa pozostaje nieuregulowana, tym częściej pojawiają się problemy dowodowe: śmierć kolejnych krewnych, brak dokumentów, nieustalone adresy uczestników, kolejne spadki „nawarstwiające się” po sobie.

Trzeba też odróżnić samą sprawę spadkową od kwestii podatkowych. Obowiązki wobec urzędu skarbowego zależą od tego, kto okaże się spadkobiercą, do jakiej grupy podatkowej należy i kiedy nastąpiło nabycie spadku. W sprawach dotyczących ojczyma pasierb co do zasady nie korzysta z takiego samego zwolnienia jak najbliższa rodzina z tzw. grupy zerowej, więc analiza podatkowa powinna być odrębna.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak takie sprawy wyglądają w praktyce po kilku lub kilkunastu latach od śmierci współwłaściciela.

FAQ

Czy mogę sam złożyć wniosek o stwierdzenie nabycia spadku po ojczymie, jeśli nie jestem jego spadkobiercą?

Tak, jeżeli ma Pan interes prawny, np. jest Pan współwłaścicielem nieruchomości i bez tej sprawy nie może Pan uporządkować stanu własności.

Czy pasierb zawsze dziedziczy po ojczymie?

Nie. Dziedziczenie ustawowe pasierba jest wyjątkiem i wynika z art. 934¹ Kodeksu cywilnego. Zwykle wcześniej dziedziczą krewni ojczyma.

Czy bez wpisu do księgi wieczystej spadkobierca jest właścicielem?

Tak, nabycie spadku następuje z chwilą śmierci spadkodawcy, ale brak wpisu bardzo utrudnia wykazanie prawa i obrót nieruchomością.

Czy da się sprzedać całą nieruchomość, gdy jeden udział nadal figuruje na zmarłego?

Co do zasady w praktyce jest to bardzo utrudnione lub niemożliwe, ponieważ trzeba najpierw ustalić następców prawnych zmarłego i ujawnić ich prawa.

Czy po stwierdzeniu nabycia spadku od razu będę jedynym właścicielem?

Nie zawsze. To postępowanie tylko wskazuje, kto odziedziczył udział po zmarłym. Jeżeli spadkobierców jest kilku, nadal istnieje współwłasność i trzeba ją potem znieść lub przeprowadzić dział spadku.

Co jeśli nie znam wszystkich krewnych ojczyma?

Taką okoliczność trzeba wskazać we wniosku. Sąd może podejmować czynności zmierzające do ustalenia uczestników, a w określonych sytuacjach także stosować ogłoszenia.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296

3. Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie – Dz.U. 1991 nr 22 poz. 91

4. Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece – Dz.U. 1982 nr 19 poz. 147