Dziedziczenie po mamie i ojczymie, co zrobić, gdy udział w nieruchomości nadal widnieje na zmarłego?

Gdy współwłaściciel już nie żyje, a problem pozostaje

Aby rozwiązać tę sytuację, konieczne jest przeprowadzenie postępowania spadkowego po zmarłym ojczymie. Postępowanie takie może zostać przeprowadzone na dwa sposoby: przed sądem albo u notariusza. Sądowe stwierdzenie nabycia spadku następuje na podstawie postanowienia sądu rejonowego, wydanego po złożeniu stosownego wniosku. Z wnioskiem może wystąpić każdy, kto ma w tym interes prawny – w praktyce najczęściej spadkobierca, ale także inna osoba zainteresowana uporządkowaniem stanu prawnego spadku.

W Pana przypadku, jako współwłaściciela 2/3 udziałów w odziedziczonej nieruchomości, posiada Pan wyraźny interes prawny w uregulowaniu losu pozostałego udziału. Może więc Pan samodzielnie złożyć do właściwego sądu wniosek o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłym drugim mężu Pana matki. We wniosku należy wskazać zmarłego (ojczyma) oraz potencjalnych spadkobierców, a także dołączyć akt zgonu. Sąd na rozprawie ustali, kto dziedziczy spadek i w jakiej części.

Dwie drogi do tego samego celu: sąd albo notariusz

Alternatywną drogą jest notarialne poświadczenie dziedziczenia. Jeżeli wszyscy spadkobiercy ustawowi są znani, zgodni co do swoich udziałów i stawią się wspólnie u notariusza, notariusz może sporządzić akt poświadczenia dziedziczenia, który ma taką samą moc jak postanowienie sądu. Procedura notarialna jest zazwyczaj szybsza i odbywa się podczas jednej wizyty u notariusza. W praktyce wymaga jednak obecności wszystkich potencjalnych spadkobierców oraz ich zgodności, co bywa trudne do spełnienia, na przykład gdy spadkobiercy mieszkają daleko albo nie są znani. W razie jakichkolwiek wątpliwości co do kręgu spadkobierców lub ich praw właściwsza pozostaje droga sądowa, ponieważ sąd przeprowadzi postępowanie dowodowe i wyjaśni sytuację.

Kto naprawdę dziedziczy po ojczymie?

W postępowaniu spadkowym po zmarłym ojczymie zostanie ustalony krąg jego spadkobierców ustawowych oraz wysokość przysługujących im udziałów. Przyjmując, że zmarły nie pozostawił testamentu i nie miał własnych dzieci, krąg spadkobierców wyznaczają przepisy Kodeksu cywilnego. Ponieważ małżonka spadkodawcy (Pana matka) zmarła przed nim, pierwszeństwo w dziedziczeniu przypadnie krewnym zmarłego drugiego męża.

Zgodnie z art. 932 § 3 Kodeksu cywilnego, w braku zstępnych (dzieci, wnuków) oraz małżonka spadkodawcy cały spadek przypada jego rodzicom w częściach równych. Oznacza to, że jeżeli ojczym miał oboje rodziców żyjących w chwili swojej śmierci, to jego matka i ojciec odziedziczą po 1/2 spadku. Jeżeli natomiast którykolwiek z rodziców nie żył w chwili otwarcia spadku, udział, który by mu przypadał, przechodzi na rodzeństwo zmarłego w częściach równych (art. 932 § 4 Kodeksu cywilnego).

W praktyce zatem, jeżeli na przykład ojciec ojczyma zmarł wcześniej i pozostawił dwoje dzieci (rodzeństwo ojczyma), to dzieci te przejmą po połowie udział, który przypadłby ojcu, a więc każde z nich nabędzie odpowiednią część spadku po ojczymie. Zasady dziedziczenia ustawowego mają zastosowanie aż do wyczerpania kręgu krewnych zmarłego, kolejno: zstępnych, małżonka, rodziców, rodzeństwa, zstępnych rodzeństwa, dziadków itd., zgodnie z art. 931-934 Kodeksu cywilnego.

Pasierb jako spadkobierca – wyjątek, a nie reguła

W wyjątkowej sytuacji, gdyby zmarły ojczym nie miał żadnych żyjących krewnych uprawnionych do dziedziczenia, do spadku mogą dojść dzieci jego zmarłej żony jako tzw. pasierbowie. Kodeks cywilny przewiduje taką możliwość w art. 934¹ – w braku małżonka spadkodawcy oraz jakichkolwiek krewnych powołanych do dziedziczenia spadek przypada w częściach równych dzieciom małżonka spadkodawcy, pod warunkiem że żadne z rodziców tych pasierbów nie dożyło otwarcia spadku. Innymi słowy, pasierb dziedziczy z ustawy po ojczymie wyłącznie wtedy, gdy jest pełną sierotą, to znaczy zarówno jego biologiczna matka (żona zmarłego), jak i biologiczny ojciec nie żyją w chwili śmierci ojczyma.

Jeżeli zatem Pana oraz rodzeństwa drugi rodzic (na przykład biologiczny ojciec) nadal żyje, nie będziecie Państwo spadkobiercami ustawowymi po ojczymie. W takiej sytuacji, przy braku jakichkolwiek innych krewnych spadkodawcy, spadek przypadnie gminie ostatniego miejsca zamieszkania zmarłego albo Skarbowi Państwa, zgodnie z art. 935 Kodeksu cywilnego. Powyższe reguły dotyczą dziedziczenia ustawowego. Jeżeli istniałby ważny testament, w którym ojczym powołał do spadku określoną osobę, na przykład pasierba, wówczas rozrządzenia testamentowe miałyby pierwszeństwo.

Przeprowadzenie postępowania spadkowego po ojczymie jest konieczne niezależnie od tego, kto ostatecznie okaże się spadkobiercą, ponieważ dopiero takie postępowanie pozwala prawnie „odblokować” udział wynoszący 1/3 nieruchomości. Uwieńczeniem postępowania będzie prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony przez notariusza. Dokument ten oficjalnie potwierdzi, kto odziedziczył udział należący do zmarłego. Na jego podstawie spadkobiercy będą mogli ujawnić swoje prawa w odpowiednich rejestrach, w szczególności poprzez wpis nowych właścicieli do księgi wieczystej nieruchomości w miejsce zmarłego ojczyma.

Pozwoli to również na podjęcie dalszych działań, takich jak dział spadku, czyli fizyczny lub prawny podział majątku, tak aby cała nieruchomość znalazła się w rękach osób, które faktycznie będą z niej korzystać. Do czasu uregulowania tej kwestii, gdy 1/3 udziału figuruje na osobę zmarłą, dysponuje Pan wyłącznie pozostałymi 2/3 nieruchomości, a brak uregulowania własności pozostałej części utrudnia zarządzanie majątkiem.

Jak przejąć cały udział i odzyskać kontrolę nad nieruchomością?

Z punktu widzenia Pana interesu najkorzystniejszym rozwiązaniem jest dążenie do tego, aby ostatecznie 1/3 udział po ojczymie znalazł się w Pana rękach lub w rękach Pana rodzeństwa. Taki rezultat byłby możliwy na przykład w sytuacji, gdyby spadkobiercami okazali się pasierbowie, co – jak wskazano wyżej – wymaga spełnienia ustawowych warunków, albo gdyby spadkobiercami byli dalecy krewni niezainteresowani zatrzymaniem udziału.

W praktyce, jeżeli spadek po ojczymie nabędzie ktoś z dalszej rodziny zmarłego, na przykład kuzyni lub ich dzieci, warto rozważyć rozwiązanie polubowne, takie jak odkupienie udziału od spadkobiercy albo uzyskanie go w ramach umownego działu spadku, za odpowiednią spłatą. Jeżeli nie dojdzie do porozumienia, przysługuje Panu prawo wystąpienia z wnioskiem o sądowy dział spadku po ojczymie. W postępowaniu działowym sąd może przyznać Panu własność spornego udziału z obowiązkiem spłaty pozostałych spadkobierców, co pozwoliłoby skonsolidować całą nieruchomość w Pana rękach. Wybór konkretnej drogi postępowania będzie zależał od ustalonego kręgu spadkobierców oraz ich gotowości do współpracy.

Reasumując: pierwszym i niezbędnym krokiem jest formalne stwierdzenie nabycia spadku po zmarłym drugim mężu Pana matki. Dopiero to postanowienie albo akt notarialny usunie stan, w którym 1/3 udziału figuruje na osobę zmarłą, oraz wskaże jej żyjących następców prawnych. Następnie, kierując się własnym interesem, warto dążyć do uregulowania własności tego udziału po swojej stronie, poprzez porozumienie ze spadkobiercami albo odpowiednie postępowania działowe. Dzięki temu nieruchomość po matce będzie mogła być w pełni dysponowana przez Pana, ewentualnie przez rodzinę, bez komplikacji wynikających ze współwłasności z osobami obcymi lub dalekimi krewnymi. W razie potrzeby służę pomocą przy przygotowaniu niezbędnych dokumentów w sprawie.

FAQ - najczęściej zadane pytania

1. Co zrobić, gdy udział w nieruchomości nadal widnieje na zmarłego?
Należy przeprowadzić postępowanie spadkowe po tej osobie – w sądzie albo u notariusza.

2. Kto może złożyć wniosek o stwierdzenie nabycia spadku?
Każda osoba mająca interes prawny, np. współwłaściciel nieruchomości.

3. Czy postępowanie u notariusza jest możliwe w każdej sytuacji?
Nie. Wymaga zgodności wszystkich spadkobierców i ich osobistego stawiennictwa.

4. Kto dziedziczy po ojczymie bez testamentu?
W pierwszej kolejności jego krewni (np. rodzice, rodzeństwo), a nie pasierbowie.

5. Czy pasierb może dziedziczyć po ojczymie?
Tak, ale tylko wyjątkowo – gdy brak innych spadkobierców i spełnione są warunki ustawowe.

6. Czy można sprzedać lub zarządzać całą nieruchomością bez uregulowania spadku?
Nie w pełni – brak ustalenia właściciela udziału utrudnia dysponowanie nieruchomością.

7. Jak przejąć udział po ojczymie?
Można go odkupić od spadkobierców albo uzyskać w ramach działu spadku (umownie lub sądownie).

8. Czy postępowanie spadkowe jest konieczne?
Tak – to jedyny sposób, aby formalnie ustalić właściciela udziału i dokonać zmian w księdze wieczystej.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie - Dz.U. 1991 nr 22 poz. 91