Wypłata z konta zmarłego na pogrzeb a odpowiedzialność karna

Co jest legalne po śmierci właściciela rachunku, a co rodzi ryzyko

Podstawą do wypłaty pieniędzy z rachunku zmarłego na koszty pogrzebu jest art. 55 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe. Przepis stanowi, że bank jest obowiązany wypłacić z rachunku oszczędnościowego, rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego albo rachunku terminowej lokaty oszczędnościowej kwotę wydatkowaną na koszty pogrzebu posiadacza rachunku osobie, która przedstawi rachunki stwierdzające wysokość poniesionych kosztów.

To oznacza, że prawidłowa droga wygląda tak: po śmierci posiadacza rachunku osoba, która zapłaciła za pogrzeb, zgłasza się do banku z aktem zgonu i rachunkami. Bank wypłaca zwrot ze środków zmarłego, ale tylko do wysokości kosztów pogrzebu i tylko w zakresie odpowiadającym zwyczajom przyjętym w danym środowisku, co wynika wprost z art. 55 ust. 1 pkt 1 ustawy – Prawo bankowe.

Ryzyko pojawia się wtedy, gdy środki są pobierane samodzielnie po śmierci właściciela rachunku, np. kartą płatniczą, przy użyciu PIN-u, przez bankomat albo po zalogowaniu do bankowości elektronicznej. Sam fakt, że pieniądze przeznaczono na pogrzeb, nie usuwa automatycznie problemu, bo sposób ich pobrania może zostać oceniony odrębnie od celu wydatku.

Jakie przepisy mogą wchodzić w grę po samodzielnej wypłacie pieniędzy

W praktyce organy ścigania i banki kwalifikują takie sytuacje różnie, zależnie od stanu faktycznego. Najczęściej analizowane są przepisy ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny:

Nie w każdej sprawie właściwa będzie ta sama kwalifikacja. Samo to, że policjant mówi o „kradzieży z włamaniem”, nie przesądza jeszcze o późniejszym akcie oskarżenia ani wyroku. Ostateczna ocena zależy od konkretnych czynności, materiału dowodowego i tego, czy da się wykazać zamiar przywłaszczenia.

Czy dobra wiara wyłącza odpowiedzialność karną

Nie ma przepisu, który wprost stanowiłby, że „dobra wiara” automatycznie wyłącza odpowiedzialność karną. W praktyce może ona jednak wpływać na ocenę strony podmiotowej czynu, czyli zamiaru.

Zgodnie z art. 9 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, czyn zabroniony popełniony jest umyślnie, jeżeli sprawca ma zamiar jego popełnienia, to jest chce go popełnić albo przewidując możliwość jego popełnienia, na to się godzi. Jeżeli więc ktoś działał w przeświadczeniu, że ma prawo zabezpieczyć środki wyłącznie na pogrzeb, nie chciał nikogo trwale pozbawić pieniędzy i potrafi wykazać, że całość przeznaczył na pochówek, może to osłabiać tezę o zamiarze przywłaszczenia.

Dodatkowo znaczenie może mieć art. 28 § 1 Kodeksu karnego, zgodnie z którym nie popełnia przestępstwa, kto pozostaje w usprawiedliwionym błędzie co do okoliczności stanowiącej znamię czynu zabronionego. Ten przepis nie działa automatycznie. Trzeba wykazać, że błąd był rzeczywiście usprawiedliwiony w danych okolicznościach.

Przykładowo: jeżeli ktoś nie wiedział, że po śmierci właściciela rachunku należy zwrócić się do banku o refundację kosztów pogrzebu i w nagłej sytuacji opłacił pogrzeb środkami pobranymi z rachunku, to nadal nie przesądza o braku winy, ale może mieć istotne znaczenie dla oceny sprawy karnej oraz dla decyzji prokuratora o dalszym prowadzeniu sprawy.

Zobacz również:

wypłata pieniędzy po śmierci właściciela

Czy pochodzenie pieniędzy z kredytu ma znaczenie

Tak, ale nie zawsze w taki sposób, jak zakłada bank albo rodzina. Jeżeli na rachunku były środki pochodzące z kredytu, to formalnie po wypłacie kredytu weszły one do majątku posiadacza rachunku. Jednocześnie po jego śmierci niespłacony kredyt staje się elementem pasywów spadku, a odpowiedzialność za długi spadkowe zależy od tego, kto i w jaki sposób przyjął spadek, zgodnie z art. 922 § 1 i § 3 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny oraz przepisami o przyjęciu i odrzuceniu spadku.

Nie oznacza to jednak, że można swobodnie pobierać takie środki po śmierci właściciela rachunku. Prawo do zwrotu kosztów pogrzebu z rachunku wynika z Prawa bankowego, a nie z samodzielnej decyzji bliskiego. Dlatego pochodzenie pieniędzy z kredytu może mieć znaczenie dla późniejszych rozliczeń z bankiem i między spadkobiercami, ale nie usuwa problemu związanego ze sposobem pobrania środków.

Jeżeli pojawiają się też spory rodzinne o wypłatę ze wspólnego konta przez małżonka albo zarzuty dotyczące działań na rachunku osoby bliskiej, ocenę trzeba zawsze oprzeć na konkretnej historii rachunku, pełnomocnictwach, dacie zgonu i sposobie wypłaty.

Jakie koszty można rozliczyć jako koszty pogrzebu

Prawo bankowe nie zawiera zamkniętej listy wydatków, ale art. 55 ust. 1 pkt 1 ustawy – Prawo bankowe odwołuje się do kosztów pogrzebu „w takim zakresie, w jakim pogrzeb odpowiada zwyczajom przyjętym w danym środowisku”. W praktyce najczęściej mieszczą się w tym:

• koszty zakładu pogrzebowego,
• transport zwłok,
• trumna lub urna,
• opłaty cmentarne i za miejsce pochówku,
• kwiaty, wieńce, oprawa ceremonii,
• odzież zmarłego do pochówku,
• nagrobek albo podstawowe wydatki bezpośrednio związane z pochówkiem, jeśli mieszczą się w zwyczajowo przyjętych granicach.

Im bardziej nietypowy albo bardzo wysoki wydatek, tym większe ryzyko sporu z bankiem. Dlatego trzeba zachować wszystkie faktury, rachunki, potwierdzenia płatności i dokumenty potwierdzające, kto rzeczywiście poniósł koszt.

Jak bronić się w postępowaniu karnym i wobec banku

Jeżeli sprawa już trafiła na policję albo do prokuratury, najważniejsze jest uporządkowanie materiału dowodowego. W praktyce warto przygotować:

• akt zgonu,
• wszystkie rachunki i faktury za pogrzeb,
• potwierdzenia przelewów lub wypłat,
• chronologię zdarzeń: data zgonu, data wypłaty, data opłacenia usług,
• wyjaśnienie, dlaczego wypłata nastąpiła w taki sposób, a nie przez bank,
• informację, czy istniały inne środki na rachunku,
• dane świadków, którzy potwierdzą cel wydatków i sytuację rodziny.

W postępowaniu karnym podejrzany ma prawo do obrony, w tym do korzystania z obrońcy, co wynika z art. 6 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego. Jeżeli sprawa jest na etapie przygotowawczym, warto składać wyjaśnienia w sposób spójny i ostrożny, bez dopowiadania okoliczności, których nie da się później udowodnić.

Niezależnie od tego można równolegle wystąpić do banku na piśmie. W piśmie warto:

• opisać, że środki zostały przeznaczone na koszty pogrzebu,
• wskazać kwotę i datę wypłaty z rachunku,
• załączyć kopie rachunków, aktu zgonu i potwierdzeń zapłaty,
• zaproponować polubowne rozliczenie sprawy,
• zażądać odpowiedzi w trybie reklamacyjnym.

W razie odmowy lub braku reakcji można rozważyć skargę do Rzecznika Finansowego albo dalsze działania procesowe, ale to zależy od tego, czy spór dotyczy zwrotu kosztów pogrzebu, blokady kontaktu, czy już stricte roszczenia odszkodowawczego banku.

Zobacz również:

zarzuty kradzieży z konta rodzica

Czy ugoda z bankiem może pomóc

Tak, ale trzeba realistycznie ocenić jej zakres. Bank nie decyduje samodzielnie o zakończeniu postępowania karnego, jeśli zawiadomienie zostało już złożone i sprawą zajmuje się policja albo prokuratura. Może jednak potwierdzić otrzymanie wyjaśnień, odnotować zwrot środków lub zgodę na rozliczenie, a to bywa istotne dowodowo.

Jeżeli bank przyjmie zwrot lub uzna, że wypłacona kwota odpowiadała rzeczywiście kosztom pogrzebu, może to osłabić twierdzenie o działaniu w celu osiągnięcia korzyści majątkowej. Nie daje to jednak gwarancji umorzenia postępowania, bo o kwalifikacji karnej i dalszym biegu sprawy decydują organy ścigania oraz sąd.

W sprawach o niewielką kwotę i bez wcześniejszej karalności znaczenie mogą mieć także przepisy o wypadku mniejszej wagi lub warunkowym umorzeniu postępowania, ale to zawsze zależy od zarzutu, kwoty, sposobu działania i wcześniejszej sytuacji osoby podejrzanej.

Kiedy sprawa zależy od szczegółów stanu faktycznego

Ta kategoria spraw bardzo mocno zależy od faktów. Inaczej oceniana będzie sytuacja, gdy:

• zmarły sam wcześniej przekazał kartę i PIN do bieżących spraw domowych,
• na rachunku działał pełnomocnik, ale pełnomocnictwo wygasło z chwilą śmierci posiadacza rachunku,
• wypłata nastąpiła już po informacji o zgonie,
• środki pobrano nie tylko na pogrzeb, ale także na inne cele,
• część wypłaty została zatrzymana przez osobę bliską,
• na rachunku były środki wspólne albo sporne.

Warto pamiętać, że pełnomocnictwo do rachunku bankowego co do zasady wygasa z chwilą śmierci posiadacza rachunku na podstawie art. 101 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, chyba że co innego wynika z treści stosunku prawnego, ale w praktyce bankowej po śmierci posiadacza swobodne dysponowanie rachunkiem przez pełnomocnika nie jest dopuszczalne.

FAQ

Czy po śmierci właściciela konta można użyć jego karty, aby zapłacić za pogrzeb?

Nie powinno się tego robić. Prawidłową drogą jest najpierw opłacenie kosztów, a następnie żądanie zwrotu z rachunku zmarłego od banku na podstawie art. 55 ust. 1 pkt 1 ustawy – Prawo bankowe.

Czy bank zawsze odda koszty pogrzebu?

Bank ma taki obowiązek, ale tylko do wysokości rzeczywiście poniesionych i udokumentowanych kosztów pogrzebu odpowiadających zwyczajom przyjętym w danym środowisku. Trzeba okazać rachunki.

Czy odrzucenie spadku wyklucza zwrot kosztów pogrzebu z rachunku zmarłego?

Nie. Zwrot kosztów pogrzebu z rachunku zmarłego wynika z art. 55 ust. 1 pkt 1 ustawy – Prawo bankowe i nie jest uzależniony od przyjęcia spadku.

Czy dobra wiara wystarczy, aby uniknąć odpowiedzialności karnej?

Nie zawsze. Dobra wiara może mieć znaczenie dla oceny zamiaru i błędu co do prawa lub faktów, ale nie daje automatycznej ochrony. Liczą się konkretne okoliczności i dowody.

Czy można dogadać się z bankiem, gdy sprawa jest już na policji?

Tak, warto próbować. Ugoda lub pisemne rozliczenie z bankiem nie kończy automatycznie postępowania karnego, ale może być ważnym argumentem dowodowym.

Czy pełnomocnik do rachunku może korzystać z konta po śmierci właściciela?

Co do zasady nie. Umocowanie wygasa z chwilą śmierci mocodawcy zgodnie z art. 101 § 2 Kodeksu cywilnego, a bank po uzyskaniu informacji o zgonie blokuje możliwość dalszego dysponowania rachunkiem na zasadach pełnomocnictwa.

Źródła

1. Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe – Dz.U. 1997 nr 140 poz. 939.

2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny.

3. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego.

4. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.