Zbycie udziału w spadku na syna a późniejszy dział spadku

Jak przekazać synowi udział w spadku?

Tak, może Pan przenieść na syna swój udział w spadku po rodzicach, jeżeli spadek został już przez Pana przyjęty. Wynika to wprost z art. 1051 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym spadkobierca, który spadek przyjął, może zbyć spadek w całości lub w części, a to samo dotyczy zbycia udziału spadkowego.

W praktyce oznacza to, że może Pan przenieść na syna nie konkretną działkę, lecz swój udział w całym niepodzielonym spadku. Dopiero później, w postępowaniu działowym, syn może domagać się przyznania określonej nieruchomości na własność.

Jeżeli spadkobierca chce rozliczyć tylko konkretny składnik, a nie przenosić udziału w całym spadku, warto porównać to z częściowym działem spadku i rezygnacją z udziału w konkretnym składniku.

Umowa zbycia spadku lub udziału spadkowego musi być zawarta w formie aktu notarialnego. Wymaga tego art. 1052 § 3 Kodeksu cywilnego. Brak aktu notarialnego powoduje nieważność czynności.

Zbycie może mieć formę:

• darowizny,
• sprzedaży,
• zamiany,
• innej umowy zobowiązującej do przeniesienia udziału spadkowego.

Co istotne, zgoda pozostałych spadkobierców nie jest potrzebna. Wynika to z samej konstrukcji art. 1051 i art. 1052 Kodeksu cywilnego – umowa jest zawierana między zbywcą a nabywcą.

Co dokładnie przechodzi na syna po zbyciu udziału?

Na podstawie art. 1053 Kodeksu cywilnego nabywca udziału w spadku wstępuje w prawa i obowiązki zbywcy jako spadkobiercy. To ważne, bo syn nie nabędzie od razu wyłącznej własności działki, lecz Pana miejsce w niepodzielonym spadku.

Jeżeli w skład spadku wchodzi tylko jedna nieruchomość albo kilka składników majątku, syn stanie się uczestnikiem wspólności majątku spadkowego w zakresie odpowiadającym nabytemu udziałowi. Dopiero dział spadku i zniesienie współwłasności pozwolą przypisać konkretny składnik konkretnej osobie.

Trzeba też pamiętać, że jeżeli spadek nie został jeszcze działem podzielony, to rozporządzanie udziałem w konkretnym przedmiocie należącym do spadku podlega ograniczeniom z art. 1036 Kodeksu cywilnego. Dlatego bezpieczniejszą i prawidłową drogą jest zbycie udziału w spadku, a nie „przepisanie” samej działki.

Jaka powinna być kolejność działań?

W opisanej sytuacji najczęściej najrozsądniejsza kolejność jest następująca:

1. ustalenie, że ma Pan tytuł spadkobiercy – prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia,
2. zawarcie z synem umowy zbycia udziału spadkowego w formie aktu notarialnego,
3. złożenie przez syna wniosku do sądu o dział spadku, a jeżeli to potrzebne – także o podział majątku wspólnego małżonków po zmarłych rodzicach.

Taka kolejność jest praktyczna, bo po zawarciu aktu notarialnego to syn będzie już uczestnikiem postępowania działowego zamiast Pana albo obok innych spadkobierców w zakresie nabytego udziału.

Jeżeli rodzice pozostawali w ustroju wspólności ustawowej majątkowej małżeńskiej, sąd w sprawie działowej może najpierw ustalić skład i udziały w majątku wspólnym, a następnie dokonać działu spadku. Podstawą jest art. 689 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego w zw. z przepisami o zniesieniu współwłasności.

Dział spadku czy zniesienie współwłasności?

Jeżeli nieruchomość nadal wchodzi w skład niepodzielonego spadku po rodzicach, właściwym podstawowym postępowaniem jest dział spadku. Wynika to z art. 1037 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym dział spadku może nastąpić bądź na mocy umowy między wszystkimi spadkobiercami, bądź na mocy orzeczenia sądu.

W postępowaniu sądowym stosuje się art. 680–689 Kodeksu postępowania cywilnego. Z kolei na podstawie art. 688 Kodeksu postępowania cywilnego do działu spadku stosuje się odpowiednio przepisy o zniesieniu współwłasności. Dlatego w praktyce sąd, rozpoznając sprawę spadkową, korzysta z mechanizmów znanych ze zniesienia współwłasności.

Jeżeli spadek po rodzicach obejmował tylko tę działkę i nie było jeszcze działu spadku, nie składa się „samego” wniosku o zniesienie współwłasności zamiast działu spadku. Najpierw trzeba uporządkować stosunki spadkowe przez dział spadku. Wyjątki zależą od konkretnego stanu prawnego, np. gdy określony składnik dawno przestał być częścią wspólności majątku spadkowego.

Jakie rozstrzygnięcia może wydać sąd?

W sprawie o dział spadku sąd może zastosować rozwiązania odpowiadające tym ze zniesienia współwłasności, w szczególności:

• podzielić nieruchomość fizycznie, jeżeli jest to możliwe i zgodne z prawem,
• przyznać nieruchomość jednemu uczestnikowi z obowiązkiem spłaty pozostałych,
• zarządzić sprzedaż nieruchomości i podział uzyskanej kwoty.

Podział w naturze wynika z art. 211 Kodeksu cywilnego, a przyznanie rzeczy jednemu współwłaścicielowi z obowiązkiem spłat oraz sprzedaż rzeczy wspólnej przewiduje art. 212 § 2 Kodeksu cywilnego. W postępowaniu sądowym odpowiednie znaczenie mają też art. 622–625 Kodeksu postępowania cywilnego.

Jeżeli syn będzie chciał przejąć działkę na wyłączną własność, powinien we wniosku o dział spadku wyraźnie zażądać przyznania mu nieruchomości z obowiązkiem spłaty pozostałych współspadkobierców.

Jak oblicza się spłatę dla siostry lub innych spadkobierców?

Spłata nie jest ustalana dowolnie. Co do zasady odpowiada wartości udziału danej osoby w nieruchomości albo w całym majątku spadkowym, zależnie od tego, co obejmuje dział. Punktem wyjścia jest wartość rynkowa składnika majątkowego ustalona na dzień orzekania. W praktyce, przy sporze co do wartości, sąd zwykle korzysta z opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego.

Jeżeli przykładowo działka jest warta 30 000 zł, a siostra ma udział 1/7 w danym spadku, to orientacyjna wartość jej udziału wynosiłaby około 4 285,71 zł. To jednak tylko model uproszczony. Ostateczna spłata może być inna, jeżeli:

• udziały po każdym z rodziców są liczone odrębnie,
• w sprawie trzeba najpierw podzielić majątek wspólny małżonków,
• uwzględniane są nakłady, pożytki, pobrane korzyści albo rozliczenia między współspadkobiercami,
• wartość nieruchomości ustalona przez biegłego różni się od szacunku stron.

W konkretnych sprawach sąd może też oznaczyć termin i sposób uiszczenia dopłat lub spłat, a w razie potrzeby zabezpieczyć ich płatność. Podstawę stanowi art. 212 § 3 Kodeksu cywilnego.

Jakie dokumenty są potrzebne do zbycia udziału spadkowego?

Zakres dokumentów notariusz zawsze weryfikuje indywidualnie, ale najczęściej potrzebne są:

• prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia,
• dane osobowe stron i dokumenty tożsamości,
• numer księgi wieczystej nieruchomości, jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość,
• dane dotyczące nieruchomości, np. wypis z rejestru gruntów lub dokumenty identyfikujące działkę – jeśli notariusz ich zażąda,
• w razie darowizny na rzecz syna – dokument potwierdzający pokrewieństwo, najczęściej akt urodzenia.

Jeżeli zbycie ma formę darowizny, notariusz co do zasady zgłasza czynność do urzędu skarbowego. Przy darowiźnie między rodzicem a dzieckiem znaczenie ma art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn, przewidujący zwolnienie dla najbliższej rodziny po spełnieniu ustawowych warunków. W praktyce przy akcie notarialnym obowiązki formalne wobec fiskusa są zwykle realizowane przez notariusza, ale warto to potwierdzić przed podpisaniem aktu.

Jeżeli natomiast udział ma być sprzedany, mogą pojawić się skutki podatkowe zależne od tego, co dokładnie jest przedmiotem umowy, kiedy nastąpiło nabycie spadku i czy powstaje przychód podatkowy. To wymaga odrębnej oceny według konkretnego stanu faktycznego.

Na co uważać przed podpisaniem aktu i przed sprawą w sądzie?

Przed zawarciem umowy warto ustalić trzy kwestie:

1. czy spadek po każdym z rodziców został już formalnie stwierdzony,
2. czy w skład spadku wchodzi wyłącznie działka, czy także inne składniki majątku albo długi,
3. czy syn jest gotowy finansowo na ewentualne spłaty oraz koszty opinii biegłego i opłaty sądowe.

W sprawie sądowej znaczenie może mieć też to, czy ktoś korzystał z nieruchomości wyłącznie, opłacał podatki, ponosił koszty utrzymania albo dokonywał nakładów. Takie okoliczności nie zawsze automatycznie obniżają spłatę, ale mogą wpływać na rozliczenia, jeżeli zostaną zgłoszone i udowodnione.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak te zasady działają w praktyce przy różnych wariantach sprawy spadkowej.

FAQ

Czy mogę przepisać na syna tylko swoją część działki?

Przed działem spadku co do zasady przenosi Pan udział w spadku, a nie wyodrębnioną fizycznie część konkretnej działki. Wynika to z art. 1051 Kodeksu cywilnego oraz z ograniczeń dotyczących rozporządzania składnikami niepodzielonego spadku.

Czy rodzeństwo może zablokować notarialne zbycie udziału spadkowego?

Nie, sama zgoda pozostałych spadkobierców nie jest wymagana do zbycia udziału w spadku. Mogą oni jednak brać udział w późniejszym postępowaniu o dział spadku i spierać się o sposób podziału.

Czy syn może od razu po akcie notarialnym złożyć wniosek do sądu?

Tak, po skutecznym nabyciu udziału spadkowego może wystąpić jako uczestnik sprawy o dział spadku. Do wniosku powinien dołączyć dokument potwierdzający nabycie udziału, w szczególności akt notarialny.

Czy dział spadku zawsze kończy się sprzedażą działki?

Nie. Sprzedaż jest jednym z możliwych sposobów wyjścia ze współwłasności. Jeżeli sąd uzna to za zasadne, może przyznać działkę jednej osobie z obowiązkiem spłat albo podzielić ją fizycznie.

Czy wysokość spłaty można rozłożyć na raty?

Tak, sąd może oznaczyć termin i sposób uiszczenia spłat lub dopłat. Podstawę stanowi art. 212 § 3 Kodeksu cywilnego. To zależy od wniosku strony i okoliczności konkretnej sprawy.

Źródła

• art. 1036, art. 1037 § 1, art. 1051, art. 1052 § 3, art. 1053, art. 211, art. 212 § 2 i § 3 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny;
• art. 680–689, w tym art. 688 i art. 689, oraz art. 622–625 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego;
• art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn.