Czy rodzeństwu należy się zachowek po sprzedaży mieszkania wykupionego przez brata?

Własność mieszkania a dziedziczenie po rodzicach

Podstawowa zasada jest prosta: do spadku wchodzą tylko prawa i obowiązki majątkowe, które należały do spadkodawcy w chwili śmierci. Wynika to z art. 922 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Jeżeli więc po wykupie lokalu właścicielem został brat, a nie rodzice, to samo mieszkanie nie należało już do majątku rodziców w dacie ich śmierci i nie podlega dziedziczeniu po nich.

To oznacza, że cena uzyskana później przez brata ze sprzedaży mieszkania co do zasady była ceną za sprzedaż jego własnej nieruchomości. Nie była to masa spadkowa po rodzicach ani składnik, który należałoby dzielić między rodzeństwo w ramach dziedziczenia ustawowego.

Sam fakt, że rodzice nadal mieszkali w tym lokalu i opłacali rachunki, nie przesądza jeszcze, że byli właścicielami albo że lokal wraca do spadku. Opłacanie kosztów utrzymania lokalu przez osoby w nim mieszkające jest czym innym niż posiadanie prawa własności.

Kiedy zachowek przysługuje, a kiedy nie

Zachowek przysługuje osobom wskazanym w art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego, czyli zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, jeżeli byliby powołani do spadku z ustawy. Co do zasady wynosi on połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni, zachowek wynosi dwie trzecie wartości tego udziału.

Zgodnie z art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego roszczenie o zapłatę zachowku albo jego uzupełnienie przysługuje wtedy, gdy uprawniony nie otrzymał należnego zachowku w postaci darowizny, powołania do spadku albo zapisu.

W opisanym stanie faktycznym zachowek od wartości sprzedanego mieszkania co do zasady nie przysługuje, jeżeli:

• mieszkanie nie należało do rodziców w chwili ich śmierci,
• rodzice nie przekazali go bratu w drodze darowizny,
• brat nabył je samodzielnie i za własne środki,
• brak jest innych czynności rodziców, które zwiększałyby substrat zachowku.

Inaczej mówiąc: zachowek przysługuje po rodzicach, a nie po bracie. Nie można żądać zachowku tylko dlatego, że brat sprzedał należące do niego mieszkanie i podzielił się częścią pieniędzy według własnej decyzji.

Kluczowe znaczenie ma sposób sfinansowania wykupu

Najważniejsza praktyczna kwestia w tego typu sprawach brzmi: z czyich pieniędzy został wykupiony lokal i na jakiej podstawie brat stał się właścicielem?

Jeżeli brat wykupił mieszkanie ze środków własnych, w tym np. z własnej książeczki mieszkaniowej, to co do zasady nabył je do własnego majątku. W takiej sytuacji sam fakt, że rodzice wcześniej mieli spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu albo mieszkali tam dalej, nie daje pozostałemu rodzeństwu roszczeń do ceny sprzedaży.

Jeżeli jednak wykup został w rzeczywistości sfinansowany przez rodziców albo rodzice przekazali bratu pieniądze na wykup, to trzeba rozważyć, czy doszło do darowizny pieniężnej w rozumieniu art. 888 § 1 Kodeksu cywilnego. W pewnych sytuacjach taka darowizna może być doliczana do substratu zachowku na podstawie art. 993 Kodeksu cywilnego.

To właśnie ten element może zmienić ocenę sprawy. Nie chodzi wtedy o zachowek od mieszkania jako takiego, lecz o zachowek od darowizny uczynionej przez rodziców na rzecz jednego z dzieci.

Darowizny doliczane do zachowku

Zgodnie z art. 993 Kodeksu cywilnego przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne według zasad określonych w dalszych przepisach. W odniesieniu do zstępnych istotne znaczenie ma zwłaszcza art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego. Co do zasady przy obliczaniu zachowku nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych. Ograniczenie 10-letnie nie dotyczy darowizn uczynionych na rzecz spadkobierców albo osób uprawnionych do zachowku, więc darowizna na rzecz dziecka spadkodawcy może być brana pod uwagę także po upływie wielu lat.

Jeżeli więc rodzice przekazali bratu znaczną kwotę na wykup mieszkania albo w inny sposób sfinansowali nabycie prawa własności, taka korzyść może być oceniana jako darowizna podlegająca doliczeniu do spadku przy obliczaniu zachowku. Wtedy roszczenie nie dotyczy samego mieszkania po sprzedaży, lecz wyrównania zachowku po rodzicach.

Więcej o tym, jak analizuje się zachowek przy darowiźnie - zasady ogólne, przeczytasz w powiązanym materiale.

Czy darowizna 50 000 zł od brata ma znaczenie prawne

Jeżeli brat po sprzedaży mieszkania przekazał rodzeństwu po 50 000 zł dobrowolnie, to z samego opisu wynika raczej, że była to jego darowizna, a nie wykonanie obowiązku wynikającego z prawa spadkowego. Brat mógł rozporządzić własnymi pieniędzmi według własnej woli.

Taka wpłata może mieć znaczenie dowodowe tylko wtedy, gdy z okoliczności wynikałoby, że brat sam traktował te środki jako częściowe rozliczenie po rodzicach. Sam przelew lub przekazanie pieniędzy nie tworzy jednak automatycznie prawa do żądania reszty ceny sprzedaży.

Trzeba też oddzielić dwie różne relacje prawne:

• rozliczenia spadkowe po rodzicach,
• dobrowolne przysporzenie dokonane przez brata z jego majątku.

To, że brat przekazał pieniądze, nie oznacza jeszcze, że uznał Państwa roszczenia z tytułu zachowku.

Niepełnosprawność jednego z rodzeństwa a wysokość zachowku

Sama informacja, że jeden z braci jest niepełnosprawny, nie wystarcza jeszcze do automatycznego przyjęcia wyższego zachowku. Art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego posługuje się pojęciem osoby „trwale niezdolnej do pracy”. W praktyce trzeba więc ustalić, czy stan danej osoby rzeczywiście odpowiada tej przesłance.

Orzeczenie o niepełnosprawności może być ważnym dowodem, ale nie zawsze jest tożsame z trwałą niezdolnością do pracy w rozumieniu przepisów o zachowku. To zależy od treści orzeczenia i całokształtu okoliczności.

Dziedziczenie ustawowe po rodzicach

Jeżeli rodzice nie pozostawili testamentu, zastosowanie ma art. 931 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Zgodnie z tym przepisem w pierwszej kolejności do spadku powołane są dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek; dziedziczą w częściach równych, z tym że udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta całości spadku.

Jeżeli więc po śmierci rodziców istniał inny majątek należący do nich, np. oszczędności, ruchomości, udziały, wierzytelności albo inne prawa majątkowe, to ten majątek podlega dziedziczeniu i ewentualnym rozliczeniom między spadkobiercami. Warto ustalić, czy zostało przeprowadzone postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku albo sporządzony akt poświadczenia dziedziczenia.

W powiązanych sprawach pomocny bywa też materiał o postępowaniu działowym po odziedziczeniu udziału w spadku.

Przedawnienie roszczenia o zachowek

Jeżeli jednak po dokładnej analizie okaże się, że zachowek po rodzicach mógłby wchodzić w grę, trzeba jeszcze zbadać przedawnienie. Zgodnie z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przeciwko spadkobiercy przedawniają się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Natomiast zgodnie z art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej od spadkodawcy darowizny lub zapisu windykacyjnego przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku.

Otwarcie spadku następuje z chwilą śmierci spadkodawcy, co wynika z art. 924 Kodeksu cywilnego, a spadkobierca nabywa spadek z tą chwilą zgodnie z art. 925 Kodeksu cywilnego.

Kiedy warto badać sprawę szerzej

Choć przy podanych informacjach odpowiedź jest raczej niekorzystna dla roszczeń o zachowek od ceny sprzedaży mieszkania, sprawę warto przeanalizować szerzej, jeżeli wystąpił któryś z poniższych elementów:

Wniosek praktyczny

Na podstawie przedstawionych informacji nie widać podstaw do żądania od brata „wyrównania” ceny sprzedaży mieszkania ani zachowku od samego mieszkania, ponieważ lokal należał do niego, a nie do rodziców. W takiej sytuacji przekazanie po 50 000 zł wygląda na dobrowolną darowiznę z jego strony, a nie obowiązkowy podział majątku.

Roszczenia mogłyby pojawić się dopiero wtedy, gdy udałoby się wykazać, że rodzice sfinansowali wykup lub dokonali na rzecz brata innej istotnej darowizny, którą trzeba doliczyć do spadku przy obliczaniu zachowku. Bez takich dodatkowych okoliczności sam fakt sprzedaży mieszkania przez brata nie tworzy po stronie rodzeństwa roszczenia.

FAQ

Czy po sprzedaży mieszkania przez brata rodzeństwo ma prawo do części pieniędzy?

Nie, nie automatycznie. Jeżeli brat był właścicielem mieszkania, sprzedał własny majątek. Prawo do części ceny nie powstaje tylko dlatego, że wcześniej mieszkali tam rodzice.

Czy można żądać zachowku od brata, jeśli mieszkanie kiedyś było związane z rodzicami?

Tylko wyjątkowo, gdy da się wykazać, że rodzice dokonali na rzecz brata darowizny, np. sfinansowali wykup lokalu. Wtedy analizuje się nie samą sprzedaż mieszkania, lecz darowiznę doliczaną do spadku.

Czy niepełnosprawność rodzeństwa zwiększa zachowek?

Może zwiększać, ale tylko gdy uprawniony jest trwale niezdolny do pracy w rozumieniu art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. Sama niepełnosprawność bez dalszej analizy nie przesądza jeszcze sprawy.

Jakie dokumenty warto zebrać przed oceną sprawy?

Przede wszystkim dokumenty wykupu mieszkania, akt notarialny, potwierdzenia wpłat, dokumenty dotyczące książeczki mieszkaniowej, ewentualne przelewy od rodziców, testamenty oraz dokumenty ze spraw spadkowych po rodzicach.

Ile jest czasu na dochodzenie zachowku?

Co do zasady 5 lat. Termin liczy się według art. 1007 Kodeksu cywilnego – od ogłoszenia testamentu albo od otwarcia spadku, zależnie od tego, przeciwko komu kierowane jest roszczenie.

Źródła

• art. 888 § 1, art. 922 § 1, art. 924, art. 925, art. 931 § 1, art. 991 § 1 i § 2, art. 993, art. 994 § 1, art. 1007 § 1 i § 2 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny