Darowizna dla brata a zachowek po śmierci rodziców

Kiedy rodzeństwo ma prawo do zachowku?

Prawo do zachowku wynika z art. 991 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Uprawnionymi są zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, jeżeli byliby powołani do spadku z ustawy. W opisanej sytuacji, przy braku testamentu, po każdym z rodziców do dziedziczenia ustawowego dzieci są powołane na podstawie art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego, więc dziecko pominięte ekonomicznie przez wcześniejszą darowiznę dla brata może co do zasady dochodzić zachowku.

Zachowek ma postać roszczenia pieniężnego. Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku ani w darowiźnie, ani w spadku, ani w zapisie, może żądać zapłaty sumy potrzebnej do pokrycia albo uzupełnienia zachowku – art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego.

W praktyce przy darowiźnie dokonanej za życia rodziców roszczenie bywa kierowane nie tylko do spadkobiercy, ale również do obdarowanego. Podstawę odpowiedzialności obdarowanego przewiduje art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego.

Darowizna dla brata a zachowek po ojcu i po matce

Najważniejsze jest to, że po każdym rodzicu zachowek liczy się oddzielnie. Śmierć ojca i śmierć matki otwierają dwa odrębne spadki – zgodnie z art. 924 i art. 925 Kodeksu cywilnego. Oznacza to, że osobno ustala się:

• krąg spadkobierców po ojcu i po matce,
• majątek każdego z nich,
• darowizny doliczane do spadku,
• bieg przedawnienia roszczeń.

Jeżeli dom był własnością obojga rodziców, najczęściej do obliczeń przyjmuje się udział ojca i udział matki osobno. Jeżeli natomiast nieruchomość należała tylko do jednego z nich, darowizna będzie uwzględniana wyłącznie po tym rodzicu. To wymaga sprawdzenia treści aktu notarialnego darowizny oraz podstawy nabycia nieruchomości.

Zgodnie z art. 993 Kodeksu cywilnego przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny i zapisy windykacyjne. W odniesieniu do zstępnych istotne jest też to, że przy obliczaniu zachowku nie stosuje się 10-letniego ograniczenia znanego z art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego do darowizn uczynionych na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Jeżeli obdarowanym był brat – czyli zstępny i zarazem spadkobierca ustawowy – darowizna co do zasady podlega doliczeniu niezależnie od tego, jak dawno została dokonana.

Jak liczy się termin przedawnienia?

W sprawie przeciwko osobie, która otrzymała darowiznę od spadkodawcy, kluczowy jest art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej od spadkodawcy darowizny przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku.

Otwarcie spadku następuje z chwilą śmierci spadkodawcy – art. 924 Kodeksu cywilnego. To oznacza, że:

• po ojcu termin 5 lat liczy się od dnia śmierci ojca,
• po matce termin 5 lat liczy się od dnia śmierci matki.

Jeżeli więc ojciec zmarł w 2016 r., a matka w 2018 r., to co do zasady roszczenie przeciwko obdarowanemu bratu po ojcu przedawniło się w 2021 r., a po matce w 2023 r. – o ile wcześniej nie doszło do skutecznego przerwania biegu przedawnienia.

Trzeba też odróżnić sytuację roszczenia przeciwko spadkobiercy od roszczenia przeciwko obdarowanemu. Art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego dotyczy m.in. roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku i wiąże termin z ogłoszeniem testamentu, ale w sprawach darowizn dla obdarowanego praktyczne znaczenie ma przede wszystkim art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego.

Czy przedawnienie zawsze zamyka sprawę?

Nie automatycznie. Przedawnienie nie powoduje wygaśnięcia roszczenia, lecz daje pozwanemu możliwość uchylenia się od zapłaty przez podniesienie zarzutu przedawnienia – art. 117 § 2 Kodeksu cywilnego. Jeżeli brat w procesie podniesie taki zarzut, sąd co do zasady uwzględni przedawnienie.

Wyjątkowo, zgodnie z art. 117¹ § 1 Kodeksu cywilnego, w sprawach przeciwko konsumentowi sąd może w szczególnych przypadkach po rozważeniu interesów stron nie uwzględnić upływu terminu przedawnienia, ale przepis ten nie jest standardowo podstawą do pomijania przedawnienia w sporach o zachowek między członkami rodziny. W praktyce w sporze z rodzeństwem podniesiony zarzut przedawnienia jest zwykle skuteczny.

Czy postępowanie spadkowe przerywa bieg przedawnienia?

To zależy od konkretnej sytuacji i rodzaju dochodzonego roszczenia. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto, że wniosek o stwierdzenie nabycia spadku może przerwać bieg przedawnienia roszczenia o zachowek w określonych układach faktycznych, zwłaszcza gdy roszczenie kierowane jest przeciwko spadkobiercy. Wskazuje na to uchwała Sądu Najwyższego z 10 października 2013 r., III CZP 53/13.

Nie można jednak automatycznie zakładać, że każde postępowanie spadkowe zawsze przerywa przedawnienie także wobec obdarowanego z art. 1000 i art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego. W sprawie opartej na darowiźnie decydują szczegóły: treść wniosku, tożsamość uczestników, charakter późniejszego roszczenia oraz ciąg czynności procesowych. Dlatego samo przekonanie, że „była sprawa spadkowa, więc termin biegnie od nowa”, może być ryzykowne.

Jeżeli wcześniej był składany wniosek o stwierdzenie nabycia spadku albo toczyła się sprawa o dział spadku, trzeba sprawdzić daty i treść pism. Dopiero wtedy można ocenić, czy roszczenie po ojcu lub po matce nadal ma szansę obronić się przed zarzutem przedawnienia.

Jak ustalić wysokość zachowku przy darowiźnie domu?

Mechanizm obliczeń wynika przede wszystkim z art. 991, art. 993, art. 994 oraz art. 995 Kodeksu cywilnego. W uproszczeniu trzeba:

1. ustalić udział spadkowy, jaki przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym po każdym z rodziców,
2. ustalić tzw. substrat zachowku, czyli czystą wartość spadku powiększoną o doliczane darowizny,
3. obliczyć należny ułamek zachowku: co do zasady 1/2 udziału spadkowego, a dla małoletniego zstępnego albo osoby trwale niezdolnej do pracy – 2/3 tego udziału, zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego,
4. odjąć to, co uprawniony już dostał od spadkodawcy i co podlega zaliczeniu.

Zgodnie z art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku. To bardzo ważne przy nieruchomościach: sąd bierze pod uwagę obecne ceny rynkowe, ale stan domu z daty darowizny.

Jeżeli rodzice przekazali bratu także inną działkę 12 lat wcześniej, taka darowizna również może być brana pod uwagę przy obliczaniu zachowku, o ile była dokonana przez danego rodzica na rzecz zstępnego. Konieczne jest jednak ustalenie, kto był darczyńcą i jaki majątek obejmowała umowa.

Tabela: najczęstsze pytania o terminy i darowizny

Co praktycznie zrobić przed pozwem?

Przed skierowaniem sprawy do sądu warto zebrać:

• akty zgonu rodziców,
• akty notarialne darowizn,
• odpis księgi wieczystej nieruchomości,
• postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo akty poświadczenia dziedziczenia, jeżeli zostały sporządzone,
• dokumenty pokazujące, czy uprawniony otrzymał wcześniej jakiekolwiek darowizny od rodziców.

Następnie można wysłać do brata wezwanie do zapłaty z wyliczeniem roszczenia. Jeżeli termin jeszcze nie upłynął albo istnieją argumenty za jego przerwaniem, brak dobrowolnej zapłaty uzasadnia wniesienie pozwu o zachowek. Jeżeli natomiast od śmierci rodzica minęło już ponad 5 lat i nie było czynności przerywających przedawnienie, trzeba realnie ocenić ryzyko podniesienia zarzutu przedawnienia.

FAQ

Czy mogę żądać zachowku po obojgu rodzicach jednocześnie?

Tak, ale są to dwa odrębne roszczenia. Dla każdego rodzica osobno ustala się termin przedawnienia, wartość spadku i zakres darowizn.

Czy brak testamentu wyklucza zachowek?

Nie. Zachowek może być dochodzony także wtedy, gdy nie było testamentu, a uszczuplenie udziału nastąpiło przez darowizny doliczane do spadku na podstawie art. 993 Kodeksu cywilnego.

Czy wcześniejsza działka darowana bratu też ma znaczenie?

Tak, jeżeli była to darowizna od rodzica na rzecz zstępnego. Może ona powiększać substrat zachowku, ale trzeba ustalić, który rodzic był darczyńcą i jaki był przedmiot oraz wartość darowizny.

Czy wezwanie do zapłaty przerywa przedawnienie?

Samo prywatne wezwanie do zapłaty co do zasady nie przerywa biegu przedawnienia. Przerwanie następuje w przypadkach wskazanych w art. 123 § 1 Kodeksu cywilnego, np. przez czynność przed sądem przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia roszczenia.

Czy sąd sam bada przedawnienie?

W sporze między osobami fizycznymi co do zasady przedawnienie jest uwzględniane na zarzut pozwanego. Jeżeli brat nie podniesie zarzutu, samo upływanie czasu nie musi wystarczyć do oddalenia powództwa.

Źródła

• art. 117 § 2, art. 117¹ § 1, art. 123 § 1, art. 924, art. 925, art. 931 § 1, art. 991 § 1 i § 2, art. 993, art. 994 § 1, art. 995 § 1, art. 1000 § 1, art. 1007 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• uchwała Sądu Najwyższego z 10 października 2013 r., III CZP 53/13
• wyrok Sądu Najwyższego z 25 czerwca 2015 r., III CSK 375/14