Wizerunek gwiazd na koszulkach i sprzedaż bez zgody

Sprzedaż koszulek z podobizną znanej osoby

Sprzedaż koszulek z podobiznami sportowców, aktorów, muzyków lub innych rozpoznawalnych osób należy oceniać przede wszystkim jako komercyjne wykorzystanie wizerunku, często określane jako merchandising personalny. Nie chodzi tu wyłącznie o klasyczny portret fotograficzny. Wizerunkiem może być również rysunek, grafika, karykatura, animowana postać albo inna forma przedstawienia, jeżeli przeciętny odbiorca może bez większego trudu rozpoznać konkretną osobę.

Dlatego argument, że nadruk nie jest portretem ani dosłownym zdjęciem, nie rozwiązuje problemu. Jeżeli grafika powiela charakterystyczne cechy danej osoby: twarz, fryzurę, sylwetkę, gest, numer na koszulce, strój, pseudonim, kontekst sportowy albo inne elementy pozwalające ją zidentyfikować, może dojść do rozpowszechniania wizerunku. W praktyce im bardziej znana osoba, tym łatwiej wykazać rozpoznawalność nawet przy daleko idącej stylizacji.

Przy produktach takich jak koszulki, bluzy, plakaty czy kubki istotny jest dodatkowo cel zarobkowy. Nadruk nie służy wtedy wyłącznie informacji, relacji prasowej czy komentarzowi publicystycznemu, lecz zwiększa atrakcyjność produktu i ma wpływać na jego sprzedaż. To zasadniczo przemawia za koniecznością uzyskania zgody uprawnionego.

Czym jest wizerunek i kiedy grafika pozwala zidentyfikować osobę?

Wizerunek jest dobrem osobistym człowieka w rozumieniu art. 23 Kodeksu cywilnego. Obejmuje zespół cech fizycznych i zewnętrznych, które pozwalają zidentyfikować konkretną osobę. Nie zawsze musi to być wierne zdjęcie twarzy. W określonych okolicznościach wystarczy charakterystyczne przedstawienie sylwetki, ubioru, fryzury, gestu, numeru zawodnika, pseudonimu lub zestawienia tych elementów.

Jeżeli rysownik tworzy grafikę na podstawie zdjęcia znanej osoby i zachowuje cechy pozwalające odbiorcy rozpoznać tę osobę, przedsiębiorca powinien traktować taki nadruk jako potencjalne rozpowszechnianie wizerunku. Ryzyko rośnie, gdy w opisie produktu, reklamie, tagach albo nazwie kolekcji pojawia się nazwisko, pseudonim, nazwa drużyny, wydarzenia sportowego lub sugestia, że produkt dotyczy konkretnej osoby.

W podobnych sprawach warto odróżnić ochronę samego wizerunku od ochrony praw autorskich do zdjęcia, na którym grafik się wzorował. Nawet jeśli końcowy rysunek nie jest kopią fotografii, nadal może wykorzystywać wizerunek osoby. Z kolei gdy rysunek przejmuje twórcze elementy cudzego zdjęcia, może powstać również problem naruszenia praw fotografa lub agencji fotograficznej.

W praktyce bliskie zagadnienia pojawiają się także przy innych formach publikacji podobizny, np. gdy analizuje się wykorzystanie wizerunku komercyjnie albo sprzedaż materiałów reklamowych z rozpoznawalnymi osobami.

Zgoda na rozpowszechnianie wizerunku

Zgodnie z art. 81 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych rozpowszechnianie wizerunku wymaga zezwolenia osoby na nim przedstawionej. Jeżeli nie ma wyraźnego zastrzeżenia, zezwolenie nie jest wymagane, gdy osoba otrzymała umówioną zapłatę za pozowanie. Ten wyjątek trzeba jednak rozumieć ostrożnie: zapłata za pozowanie nie zawsze oznacza zgodę na dowolne późniejsze wykorzystanie wizerunku, zwłaszcza na masową sprzedaż odzieży.

Zgoda powinna być wyraźna, świadoma i możliwa do wykazania. Dla przedsiębiorcy najbezpieczniejsza jest umowa pisemna lub dokumentowa, w której określa się co najmniej: osobę uprawnioną, konkretną grafikę lub sposób przedstawienia, rodzaje produktów, kanały sprzedaży, terytorium, czas trwania zgody, wynagrodzenie, prawo do reklamy produktu oraz ewentualne uprawnienie do dalszego udzielania licencji.

Nie wystarczy ogólne przekonanie, że osoba publiczna jest znana i dlatego można ją przedstawiać. Popularność osoby nie pozbawia jej prawa do decydowania o komercyjnym wykorzystaniu jej podobizny. Zgoda udzielona na sesję zdjęciową, kampanię reklamową, publikację prasową lub użycie w mediach społecznościowych nie musi obejmować sprzedaży koszulek.

Wyjątki od obowiązku uzyskania zgody

Art. 81 ust. 2 ustawy o prawie autorskim przewiduje dwa podstawowe wyjątki. Zezwolenia nie wymaga rozpowszechnianie wizerunku osoby powszechnie znanej, jeżeli wizerunek wykonano w związku z pełnieniem przez nią funkcji publicznych, w szczególności politycznych, społecznych lub zawodowych. Zezwolenia nie wymaga także rozpowszechnianie wizerunku osoby stanowiącej jedynie szczegół całości, takiej jak zgromadzenie, krajobraz albo publiczna impreza.

Te wyjątki nie powinny być traktowane jako zgoda na produkcję i sprzedaż gadżetów z podobizną znanej osoby. Publikacja zdjęcia sportowca w artykule relacjonującym mecz to inna sytuacja niż nadrukowanie jego podobizny na koszulce sprzedawanej jako produkt. W drugim przypadku wizerunek jest zasadniczym elementem wartości handlowej towaru.

Również wyjątek dotyczący osoby jako szczegółu całości zwykle nie pomoże przy nadruku przedstawiającym jednego konkretnego sportowca. Osoba nie jest wtedy przypadkowym elementem tłumu lub publicznej imprezy, lecz głównym motywem produktu.

Sportowiec, kadra narodowa i strój reprezentacyjny

W przypadku sportowców trzeba dodatkowo uwzględnić ustawę o sporcie. Aktualnie znaczenie ma w szczególności art. 14 tej ustawy, dotyczący udostępniania wizerunku członka kadry narodowej w stroju reprezentacji kraju oraz członka reprezentacji olimpijskiej w stroju reprezentacji olimpijskiej. Przepis ten nie daje jednak prywatnemu przedsiębiorcy automatycznego prawa do sprzedaży koszulek z podobizną zawodnika.

Uprawnienia wynikające z przepisów sportowych dotyczą określonych podmiotów, takich jak polski związek sportowy lub Polski Komitet Olimpijski, oraz określonego zakresu wykorzystania. Nie można z nich wyprowadzać ogólnej licencji dla osób trzecich na komercyjne nadruki. Jeżeli przedsiębiorca chce legalnie sprzedawać produkty z wizerunkiem konkretnego sportowca, powinien ustalić, kto faktycznie dysponuje prawami: sam zawodnik, jego agencja, klub, związek sportowy, sponsor albo inny licencjodawca.

Przy sporcie dochodzą także prawa do herbu klubu, stroju, numeru, znaków sponsorów, nazwy rozgrywek i znaków towarowych. Nawet uzyskanie zgody zawodnika nie zawsze wystarcza do wykorzystania pełnego kontekstu sportowego, jeżeli grafika zawiera elementy chronione na rzecz innych podmiotów.

Karykatura, parodia i stylizacja a ochrona wizerunku

Karykatura lub parodia może w pewnych sytuacjach korzystać z szerszej ochrony wolności wypowiedzi artystycznej albo satyrycznej. Nie oznacza to jednak pełnej swobody sprzedaży produktów z cudzą podobizną. Im bardziej przekaz jest handlowy, a mniej komentatorski, satyryczny lub publicystyczny, tym trudniej bronić wykorzystania wizerunku bez zgody.

Znaczenie ma całość okoliczności: czy grafika jest komentarzem do wydarzenia publicznego, czy jedynie atrakcyjnym nadrukiem; czy użyto nazwiska lub pseudonimu; czy produkt sugeruje poparcie osoby przedstawionej; czy grafika może naruszać jej godność, reputację lub dobre imię; czy odbiorca może uznać, że jest to oficjalny produkt. Szerzej problem pokazuje sprawa, w której analizowana była karykatura a ochrona wizerunku.

Jeżeli grafika ma charakter prześmiewczy lub kontrowersyjny, oprócz samego wizerunku mogą pojawić się roszczenia związane z naruszeniem godności, dobrego imienia, czci albo prywatności. Ochrona dóbr osobistych nie zależy od tego, czy produkt dobrze się sprzedaje, ale przy komercyjnej skali naruszenia łatwiej wykazać jego intensywność i skutki.

Jakie roszczenia grożą za wykorzystanie wizerunku bez zgody?

Osoba, której wizerunek został wykorzystany bez zgody, może żądać ochrony na podstawie art. 23 i 24 Kodeksu cywilnego oraz przepisów ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. W typowych sytuacjach może domagać się zaniechania dalszej sprzedaży, usunięcia produktów z oferty, usunięcia reklam, złożenia przeprosin lub innego oświadczenia, zadośćuczynienia pieniężnego, zapłaty odpowiedniej sumy na cel społeczny, odszkodowania albo wydania korzyści uzyskanych z naruszenia.

Jeżeli przedsiębiorca sprzedaje koszulki w większej skali, ryzyko nie ogranicza się do sporu z jedną osobą. Roszczenia mogą zgłosić także fotograf, agencja zdjęciowa, klub sportowy, organizator rozgrywek, sponsor, właściciel znaku towarowego albo dystrybutor posiadający wyłączną licencję. Problem może więc objąć nie tylko wizerunek, lecz również prawa autorskie i prawa własności przemysłowej.

Wizerunek chroniony jest również w sytuacjach szczególnych, nie tylko przy osobach powszechnie lubianych czy znanych z mediów. Przykładem odrębnej płaszczyzny oceny jest temat osoba skazana - wizerunek, gdzie ochrona dóbr osobistych może krzyżować się z interesem publicznym, informacją prasową i prawem do prywatności.

Jak legalnie przygotować koszulki z podobizną znanej osoby?

Najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest uzyskanie licencji lub zgody obejmującej dokładnie planowany model sprzedaży. Umowa powinna wskazywać, że zgoda dotyczy komercyjnego wykorzystania wizerunku na odzieży i w materiałach promocyjnych, a nie jedynie wykonania grafiki. Warto ustalić także, czy zgoda obejmuje sprzedaż online, marketplace, reklamy w social mediach, eksport, limit nakładu oraz późniejsze modyfikacje projektu.

Jeżeli grafika powstaje na podstawie fotografii, trzeba ustalić prawa do zdjęcia. Samo kupienie fotografii w banku zdjęć nie zawsze oznacza możliwość stworzenia i sprzedaży produktu z rozpoznawalną osobą. Licencje stockowe często wyłączają merchandising albo wymagają dodatkowych zgód model release i property release.

Przedsiębiorca powinien także zadbać o umowę z grafikiem. Należy w niej uregulować przeniesienie autorskich praw majątkowych albo licencję do stworzonej grafiki, pola eksploatacji, odpowiedzialność za korzystanie z materiałów źródłowych oraz zapewnienie, że projekt nie narusza praw osób trzecich. Taka umowa nie zastępuje jednak zgody osoby przedstawionej na wykorzystanie jej wizerunku.

Podobne problemy występują przy nagraniach i materiałach publikowanych w Internecie, np. gdy oceniane jest udostępnienie nagrania z lekcji. W obu przypadkach kluczowe jest to, czy można zidentyfikować osobę i czy istnieje podstawa prawna do rozpowszechnienia materiału.

Ocena przedstawionego pomysłu

W opisanym przypadku sprzedaż koszulek z animowanymi lub rysunkowymi podobiznami gwiazd sportu bez zgody tych osób należy ocenić jako prawnie ryzykowną. Jeżeli odbiorca rozpozna konkretnego sportowca, a jego podobizna będzie głównym motywem produktu, można przyjąć, że dochodzi do komercyjnego wykorzystania wizerunku. To, że nie jest to portret fotograficzny, nie eliminuje ryzyka.

Jeżeli koszulki mają być elementem działalności gospodarczej, rekomendowane jest uzyskanie zgód albo przygotowanie projektów, które nie pozwalają na identyfikację konkretnych osób i nie wykorzystują chronionych znaków, nazw, charakterystycznych strojów, numerów ani układów graficznych kojarzonych z określonym sportowcem lub klubem. W razie wątpliwości każdy projekt powinien zostać oceniony osobno, ponieważ drobne elementy graficzne mogą przesądzić o rozpoznawalności.

Warto pamiętać, że zgoda może być ograniczona czasowo i przedmiotowo. Pokazuje to również praktyka przy publikacjach artystycznych i promocyjnych, np. w sprawach takich jak publikacja fotografii wokalistki po zakończeniu współpracy.

FAQ

Czy rysunek sportowca na koszulce wymaga zgody?

Tak, jeżeli rysunek pozwala rozpoznać konkretną osobę i jest używany komercyjnie. Nie ma decydującego znaczenia, że grafika nie jest fotografią ani realistycznym portretem.

Czy osoba publiczna traci prawo do wizerunku?

Nie. Osoba publiczna może być pokazywana w określonych kontekstach informacyjnych lub publicystycznych, ale nie oznacza to swobody sprzedaży produktów z jej podobizną.

Czy wystarczy zmienić twarz albo zrobić karykaturę?

Nie zawsze. Jeżeli mimo zmian odbiorcy nadal rozpoznają konkretną osobę, ryzyko naruszenia pozostaje. Karykatura może mieć znaczenie przy ocenie satyry lub komentarza, ale nie daje automatycznej zgody na merchandising.

Czy zgoda fotografa wystarczy do sprzedaży koszulek?

Nie. Zgoda fotografa może dotyczyć praw autorskich do zdjęcia, ale osobno potrzebna może być zgoda osoby przedstawionej na wykorzystanie jej wizerunku. To dwa różne zakresy praw.

Co powinno znaleźć się w zgodzie na wykorzystanie wizerunku?

Zgoda powinna wskazywać osobę, projekt, produkty, cel komercyjny, kanały sprzedaży, terytorium, czas, wynagrodzenie i możliwość użycia w reklamie. Im bardziej precyzyjna zgoda, tym mniejsze ryzyko sporu.

Czy można sprzedawać koszulki inspirowane znaną osobą?

Można ograniczyć ryzyko, jeżeli projekt nie pozwala zidentyfikować konkretnej osoby i nie wykorzystuje jej nazwiska, pseudonimu, twarzy, charakterystycznych gestów, stroju, numerów ani znaków powiązanych z klubem lub sponsorem.

Źródła

• Art. 23 i art. 24 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny: Internetowy System Aktów Prawnych.
• Art. 81 i art. 83 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych: Internetowy System Aktów Prawnych.
• Art. 14 ustawy z dnia 25 czerwca 2010 r. o sporcie: Dziennik Ustaw - tekst jednolity.
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 2009 r., I CSK 160/09, dotyczący wykorzystania wizerunku sportowca w stroju reprezentacyjnym.