Zwrot weksla in blanco od pracodawcy – jak go odzyskać?

Stan prawny zaktualizowany na dzień 10 czerwca 2026 r. Weksel in blanco podpisany przez pracownika dla byłego pracodawcy wymaga ostrożnego działania, ponieważ jest dokumentem, który może zostać uzupełniony i użyty w obrocie. Nie oznacza to jednak, że pracodawca może zatrzymać go bezterminowo, zwłaszcza gdy stosunek pracy został zakończony, a strony rozliczyły sporne kwestie.

Zwrot weksla po zakończeniu pracy i rozliczeniu zobowiązania

Jeżeli weksel został wystawiony jako zabezpieczenie konkretnego zobowiązania, a to zobowiązanie wygasło, zostało rozliczone albo okazało się bezpodstawne, dalsze przetrzymywanie dokumentu przez pracodawcę traci uzasadnienie. W praktyce dotyczy to zwłaszcza sytuacji, w których pracownik podpisał weksel in blanco przy przyjęciu do pracy, przy powierzeniu mienia, przy rozliczaniu kasy, magazynu, samochodu służbowego albo sprzętu.

W pierwszej kolejności należy sprawdzić, czy wraz z wekslem była podpisana deklaracja wekslowa albo porozumienie określające, kiedy i na jaką kwotę pracodawca może uzupełnić weksel. Jeżeli deklaracja przewiduje zwrot weksla po ustaniu zabezpieczenia, należy powołać się bezpośrednio na jej treść. Jeżeli deklaracji nie ma, nadal można żądać wydania dokumentu, wskazując, że nie istnieje już zobowiązanie, które weksel miał zabezpieczać.

Warto przy tym odróżnić dwa zagadnienia: ważność samego weksla oraz prawo pracodawcy do jego dalszego posiadania. Nawet gdy dokument formalnie istnieje, pracodawca nie powinien go wykorzystywać ani przetrzymywać wbrew celowi, dla którego został mu przekazany.

Czy weksel pracowniczy jest ważny?

W przypadku weksli podpisywanych przez pracowników kluczowe znaczenie ma cel ich wystawienia. Jeżeli weksel miał zabezpieczać przyszłe roszczenia pracodawcy o naprawienie szkody wyrządzonej w mieniu pracodawcy, aktualne i bardzo istotne pozostaje stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w wyroku z 26 stycznia 2011 r., sygn. II PK 159/10. Sąd Najwyższy wskazał, że przepisy i zasady prawa pracy, w szczególności dział V Kodeksu pracy dotyczący odpowiedzialności materialnej pracowników, wykluczają wystawienie weksla gwarancyjnego jako środka zabezpieczenia takich roszczeń. Skutek jest daleko idący: taki weksel jest nieważny z mocy prawa.

Znaczenie tego poglądu jest praktyczne. Pracodawca nie może za pomocą weksla obejść zasad odpowiedzialności materialnej pracownika, w tym zasad wykazywania szkody, winy, normalnego związku przyczynowego, limitu odpowiedzialności przy szkodzie nieumyślnej oraz odrębnych reguł dotyczących mienia powierzonego. Weksel nie powinien stawiać pracownika w gorszej sytuacji niż wynika to z Kodeksu pracy.

Jeżeli jednak dokument nie był związany ze stosunkiem pracy, lecz z inną relacją prawną, na przykład z odrębną umową cywilnoprawną albo działalnością gospodarczą, ocena może być inna. Dlatego w wezwaniu warto dokładnie opisać, w jakim celu weksel został podpisany i dlaczego pracodawca nie ma już podstaw do jego zatrzymywania.

Co oznacza weksel in blanco z klauzulą „bez protestu”?

Weksel in blanco to weksel niezupełny w chwili wystawienia, który może zostać uzupełniony zgodnie z porozumieniem wekslowym. Zgodnie z art. 10 Prawa wekslowego, jeżeli weksel niezupełny został uzupełniony niezgodnie z porozumieniem, wystawca może podnosić zarzuty, choć w określonych sytuacjach ochrona wobec kolejnego posiadacza weksla może być ograniczona.

Klauzula „bez protestu” nie oznacza, że pracodawca ma prawo zatrzymać dokument albo wypełnić go dowolnie. Taka klauzula dotyczy uproszczenia formalności wekslowych, czyli zwolnienia od sporządzania protestu przy dochodzeniu praw z weksla. Nie zastępuje deklaracji wekslowej, nie tworzy długu i nie usuwa zarzutów wynikających ze stosunku pracy.

Dla pracownika najważniejsze jest to, aby odzyskać oryginał dokumentu. Sama informacja, że pracodawca nie będzie korzystał z weksla, nie daje takiego bezpieczeństwa jak fizyczny zwrot weksla albo jego komisyjne zniszczenie potwierdzone pisemnym protokołem.

Jak napisać wezwanie do zwrotu weksla?

Najlepszym pierwszym krokiem jest pisemne wezwanie do wydania oryginału weksla. Pismo należy wysłać listem poleconym za potwierdzeniem nadania albo doręczyć osobiście za pokwitowaniem. Warto zachować kopię pisma i dowód doręczenia, ponieważ mogą być potrzebne w sądzie albo przy zawiadomieniu organów ścigania.

W wezwaniu należy wskazać:

• datę i okoliczności podpisania weksla,
• cel, dla którego weksel został przekazany pracodawcy,
• informację o zakończeniu stosunku pracy i rozliczeniu spraw,
• żądanie wydania oryginału weksla w wyznaczonym terminie, na przykład 7 albo 14 dni,
• żądanie pisemnego potwierdzenia, że weksel nie został uzupełniony, indosowany, przekazany osobie trzeciej ani wykorzystany,
• zapowiedź skierowania sprawy na drogę sądową i rozważenia zawiadomienia organów ścigania w razie odmowy.

Jeżeli pracodawca twierdzi, że weksel został zniszczony, warto żądać pisemnego oświadczenia, kiedy, przez kogo i w jakich okolicznościach to nastąpiło. Jeżeli twierdzi, że weksel zaginął, należy żądać pisemnego potwierdzenia utraty dokumentu oraz oświadczenia, że pracodawca nie będzie dochodził żadnych roszczeń na jego podstawie. Nie jest to tak dobre zabezpieczenie jak zwrot oryginału, ale może mieć znaczenie dowodowe.

Podstawa prawna żądania wydania dokumentu

Prawo wekslowe nie zawiera osobnego, prostego przepisu mówiącego wprost: „pracodawca ma zwrócić weksel po ustaniu zabezpieczenia”. Nie oznacza to jednak braku ochrony. W praktyce można powołać się przede wszystkim na art. 222 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym właściciel może żądać od osoby faktycznie władającej jego rzeczą, aby rzecz została mu wydana, chyba że tej osobie przysługuje skuteczne względem właściciela uprawnienie do władania rzeczą.

Weksel jest dokumentem mającym postać materialną, dlatego żądanie wydania oryginału można oprzeć na przepisach o ochronie własności. Dodatkowo, gdy weksel został wręczony tylko w celu zabezpieczenia określonego zobowiązania, pracodawca powinien wykazać, że nadal istnieje podstawa do jego zatrzymywania.

Jeżeli spór dotyczy rozliczeń ze stosunku pracy, należy uwzględnić także przepisy Kodeksu pracy o odpowiedzialności materialnej pracownika. Zgodnie z art. 114 Kodeksu pracy pracownik odpowiada za szkodę wyrządzoną pracodawcy wskutek niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków pracowniczych ze swojej winy. Przy szkodzie nieumyślnej odpowiedzialność jest ograniczona do rzeczywistej straty i co do zasady nie może przekroczyć trzymiesięcznego wynagrodzenia pracownika z dnia wyrządzenia szkody. Inaczej oceniana jest szkoda wyrządzona umyślnie oraz odpowiedzialność za mienie powierzone z obowiązkiem zwrotu albo wyliczenia się.

Co zrobić, gdy pracodawca nie odpowiada albo odmawia zwrotu?

Jeżeli pisemne wezwanie nie przynosi skutku, można rozważyć wystąpienie z pozwem o wydanie dokumentu. W zależności od okoliczności sprawy możliwe jest także żądanie ustalenia, że zobowiązanie zabezpieczone wekslem nie istnieje albo że pracodawca nie ma prawa korzystać z dokumentu. Dobór roszczenia zależy od treści weksla, deklaracji wekslowej, celu jego podpisania i zachowania pracodawcy.

W pozwie należy opisać, kiedy weksel został podpisany, komu został przekazany, jaki był cel zabezpieczenia i dlaczego ten cel już ustał. Przydatne dowody to w szczególności: kopia weksla lub deklaracji wekslowej, umowa o pracę, rozwiązanie umowy, korespondencja z pracodawcą, protokoły zdawczo-odbiorcze, rozliczenia kasy, magazynu lub sprzętu oraz odpowiedź pracodawcy na wezwanie.

Jeżeli pracodawca uzupełnił weksel i dochodzi zapłaty, nie należy ignorować pism z sądu. W sprawach wekslowych terminy procesowe bywają krótkie, a brak reakcji może prowadzić do szybkiego uzyskania tytułu wykonawczego. W takiej sytuacji trzeba analizować zarówno zarzuty wekslowe, jak i zarzuty wynikające ze stosunku pracy oraz z deklaracji wekslowej.

Czy można zawiadomić prokuraturę?

Zawiadomienie organów ścigania może być zasadne wtedy, gdy zachowanie pracodawcy wykracza poza zwykły spór cywilny. Chodzi zwłaszcza o sytuację, w której pracodawca zaprzecza posiadaniu dokumentu, ukrywa go, usuwa, niszczy, odmawia wydania mimo braku podstaw albo utrudnia pracownikowi dostęp do dokumentu, którym nie ma prawa wyłącznie rozporządzać.

Podstawą może być art. 276 Kodeksu karnego. Przepis ten przewiduje odpowiedzialność za niszczenie, uszkadzanie, czynienie bezużytecznym, ukrywanie albo usuwanie dokumentu, którym sprawca nie ma prawa wyłącznie rozporządzać. Czyn ten jest zagrożony grzywną, karą ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazywano, że zaprzeczenie posiadaniu dokumentu oraz przetrzymywanie i niewydanie go mimo żądania osoby uprawnionej może stanowić ukrywanie dokumentu w rozumieniu art. 276 Kodeksu karnego. Takie stanowisko wynika między innymi z wyroku Sądu Najwyższego z 9 sierpnia 2000 r., sygn. V KKN 208/2000. W wyroku z 22 maja 2002 r., sygn. V KKN 404/99, Sąd Najwyższy podkreślił natomiast, że ukrycie dokumentu polega na umieszczeniu go w miejscu, o którym osoba uprawniona nie wie albo do którego nie ma dostępu bądź ma dostęp utrudniony.

Nie każda odmowa automatycznie oznacza przestępstwo. Jeżeli pracodawca przedstawia konkretne, sporne roszczenie i otwarcie przyznaje, że posiada weksel jako zabezpieczenie, sprawa może mieć przede wszystkim charakter cywilny lub pracowniczy. Zawiadomienie karne ma największy sens wtedy, gdy istnieją dowody na ukrywanie, niszczenie, bezprawne użycie dokumentu albo wprowadzanie pracownika w błąd.

FAQ

Podsumowanie

Po zakończeniu stosunku pracy i rozliczeniu spraw pracownik powinien domagać się zwrotu oryginału weksla in blanco. Najlepszym pierwszym krokiem jest pisemne wezwanie z krótkim terminem i żądaniem potwierdzenia, że dokument nie został uzupełniony ani przekazany dalej. Jeżeli weksel miał zabezpieczać roszczenia pracodawcy ze stosunku pracy, trzeba powołać się również na ochronne przepisy Kodeksu pracy oraz orzecznictwo Sądu Najwyższego, które kwestionuje takie zabezpieczenie.

Jeżeli pracodawca twierdzi, że pracownik wyrządził szkodę, sama obecność weksla nie zwalnia go z obowiązku wykazania przesłanek odpowiedzialności. Przy sporach o odpowiedzialność za szkodę znaczenie mają konkretne dowody, sposób powierzenia mienia, wynik rozliczenia oraz to, czy szkoda była umyślna czy nieumyślna.

Źródła

• Ustawa z dnia 28 kwietnia 1936 r. – Prawo wekslowe, w szczególności art. 10: tekst ustawy w systemie ELI Sejmu.
• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 222 § 1: tekst ustawy w systemie ELI Sejmu.
• Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, w szczególności art. 18 § 2 oraz art. 114–127: metryka aktu w ISAP.
• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności art. 276: metryka aktu w ISAP.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 26 stycznia 2011 r., sygn. II PK 159/10: orzeczenie Sądu Najwyższego.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 9 sierpnia 2000 r., sygn. V KKN 208/2000, OSNKW 2000, nr 9–10, poz. 84.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 22 maja 2002 r., sygn. V KKN 404/99, OSNKW 2002, nr 9–10, poz. 72.