Nienależnie pobrany zasiłek na dzieci w Niemczech

Kiedy Kindergeld jest nienależnie pobrany?

Kindergeld, czyli niemiecki zasiłek na dzieci, jest świadczeniem uregulowanym w §§ 62–78 niemieckiej ustawy o podatku dochodowym z 8 października 2009 r. (Einkommensteuergesetz, EStG). Prawo do świadczenia zależy m.in. od spełnienia warunków z § 62 ust. 1 EStG, a więc zasadniczo od miejsca zamieszkania lub zwykłego pobytu w Niemczech albo od podlegania w Niemczech nieograniczonemu obowiązkowi podatkowemu bądź traktowania jak osoba podlegająca takiemu obowiązkowi.

Jeżeli po ustaniu pracy, wyjeździe z Niemiec, zmianie rezydencji podatkowej albo zmianie sytuacji dziecka świadczenie było nadal wypłacane, Familienkasse może uznać je za nienależne. Obowiązek zwrotu wynika wtedy z § 37 ust. 2 AO, który pozwala organowi żądać zwrotu świadczenia wypłaconego bez podstawy prawnej.

W praktyce bardzo ważny jest § 68 ust. 1 EStG. Przepis ten nakłada na osobę pobierającą Kindergeld obowiązek niezwłocznego zgłaszania Familienkasse zmian mających znaczenie dla prawa do świadczenia. Dotyczy to np. zakończenia zatrudnienia w Niemczech, wyjazdu z Niemiec, zmiany miejsca zamieszkania dziecka, rozpoczęcia pobierania świadczeń w innym państwie albo zmiany sytuacji rodzinnej.

W 2026 r. wysokość Kindergeld wynosi co do zasady 259 euro miesięcznie na dziecko, zgodnie z § 66 ust. 1 EStG. Jeżeli sprawa dotyczy rodziny mieszkającej w Polsce, a jedna z osób pracuje w Niemczech, trzeba dodatkowo uwzględnić zasady koordynacji świadczeń rodzinnych w Unii Europejskiej, w szczególności art. 68 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z 29 kwietnia 2004 r.

Decyzja Familienkasse o zwrocie Kindergeld

Jeżeli Familienkasse uzna, że Kindergeld wypłacono bez podstawy prawnej, wydaje decyzję uchylającą lub zmieniającą wcześniejsze ustalenie prawa do świadczenia oraz decyzję o zwrocie. Podstawą zmiany przyznania świadczenia może być § 70 ust. 2 EStG, jeżeli po wydaniu decyzji zmieniły się okoliczności istotne dla prawa do zasiłku.

Od decyzji Familienkasse można wnieść sprzeciw (Einspruch). Podstawę prawną stanowi § 347 ust. 1 AO, a termin wynosi miesiąc od doręczenia decyzji zgodnie z § 355 ust. 1 AO. Jeżeli termin został przekroczony bez winy strony, można rozważyć wniosek o przywrócenie terminu na podstawie § 110 AO, ale wymaga to wykazania konkretnych okoliczności usprawiedliwiających spóźnienie.

Jeżeli decyzja stała się ostateczna, co do zasady nie można już kwestionować samego obowiązku zwrotu w zwykłym trybie. Wtedy praktyczne działania sprowadzają się zwykle do rozmów z Familienkasse w sprawie sposobu spłaty, rat, odroczenia płatności albo potrącenia z bieżącego świadczenia.

Wyrok nakazowy i kara grzywny w Niemczech

Jeżeli osoba pobierała Kindergeld mimo wiedzy, że nie spełnia już warunków, sprawa może mieć nie tylko charakter administracyjny, lecz także karny. W przypadku Kindergeld, które w systemie niemieckim jest świadczeniem podatkowym, organ może kwalifikować zachowanie jako uchylanie się od podatku lub wyłudzenie korzyści podatkowej na podstawie § 370 AO. Przy braku zamiaru, lecz przy rażącej niedbałości, w grę może wchodzić odpowiedzialność za lekkomyślne uszczuplenie podatku na podstawie § 378 AO. O kwalifikacji decydują konkretne okoliczności sprawy, zwłaszcza treść wniosków, pouczeń, korespondencji i wiedza osoby pobierającej świadczenie.

Niemiecki wyrok nakazowy (Strafbefehl) jest wydawany na podstawie §§ 407–412 StPO. Od takiego wyroku można wnieść sprzeciw w terminie 2 tygodni od doręczenia, zgodnie z § 410 ust. 1 StPO. Jeżeli sprzeciw nie zostanie wniesiony w terminie, wyrok nakazowy ma skutki prawomocnego wyroku, co wynika z § 410 ust. 3 StPO.

Jeżeli orzeczono karę grzywny, a skazany nie jest w stanie zapłacić jej jednorazowo, można złożyć wniosek o ułatwienia w wykonaniu kary, w tym o odroczenie płatności lub raty, na podstawie § 459a StPO. Niezapłacona grzywna może prowadzić do zastępczej kary pozbawienia wolności na podstawie § 43 niemieckiego Kodeksu karnego (Strafgesetzbuch, StGB), przy czym aktualnie dwóm stawkom dziennym grzywny odpowiada jeden dzień zastępczej kary pozbawienia wolności.

Czy zaległy Kindergeld można „przelać” na zadłużenie?

Nie można automatycznie „przelać” hipotetycznego, nieustalonego Kindergeld na wcześniejszy dług. Najpierw musi istnieć konkretne prawo do świadczenia, potwierdzone w postępowaniu przed Familienkasse. Wniosek o Kindergeld składa się na podstawie § 67 EStG. Jeżeli świadczenie ma zostać przyznane za okres wsteczny, trzeba pamiętać o § 66 ust. 3 EStG: Kindergeld może być wypłacony wstecz tylko za ostatnie 6 miesięcy przed początkiem miesiąca, w którym wniosek wpłynął do Familienkasse.

Jeżeli bieżące albo wstecznie przyznane Kindergeld rzeczywiście przysługuje, Familienkasse może dokonywać potrąceń. Szczególna podstawa znajduje się w § 75 EStG. Przepis pozwala Familienkasse potrącać roszczenie o zwrot nienależnie pobranego Kindergeld z bieżącego świadczenia, zasadniczo do wysokości połowy wypłacanego Kindergeld. Ograniczenie to nie działa w ten sam sposób, jeżeli uprawniony wykaże, że potrącenie spowoduje potrzebę korzystania ze świadczeń na podstawie Drugiej księgi niemieckiego Kodeksu socjalnego (Sozialgesetzbuch II, SGB II) albo Dwunastej księgi niemieckiego Kodeksu socjalnego (Sozialgesetzbuch XII, SGB XII).

W praktyce warto więc złożyć aktualny wniosek o Kindergeld, jeżeli warunki z § 62 EStG są ponownie spełnione, a jednocześnie wystąpić do Familienkasse o rozliczenie zadłużenia przez potrącenia albo o ustalenie realnych rat. Sam fakt, że w przeszłości mogło przysługiwać świadczenie, nie wystarczy, jeżeli nie zostało ono skutecznie zgłoszone i przyznane.

Raty, odroczenie lub umorzenie zaległości

Jeżeli decyzja o zwrocie jest już ostateczna, najważniejsze jest szybkie skontaktowanie się z Familienkasse i przedstawienie sytuacji finansowej. Odroczenie terminu płatności albo rozłożenie należności na raty może zostać oparte na § 222 AO. Przepis ten pozwala organowi odroczyć zapłatę, jeżeli natychmiastowe ściągnięcie należności byłoby dla zobowiązanego znaczną dolegliwością, a roszczenie nie jest zagrożone.

Umorzenie całości lub części zaległości jest trudniejsze. Podstawą prawną jest § 227 AO, który pozwala umorzyć należność, jeżeli jej ściągnięcie byłoby w konkretnym przypadku niesłuszne ze względów rzeczowych lub osobistych. Chodzi o sytuacje wyjątkowe, np. trwałą niemożność spłaty bez naruszenia minimum egzystencji, ciężką chorobę, szczególnie trudną sytuację rodzinną albo inne nadzwyczajne okoliczności. Sam fakt, że zwrot jest niewygodny finansowo, zwykle nie wystarcza.

Jeżeli po terminie płatności pojawiły się koszty egzekucyjne lub dodatki za zwłokę, Familienkasse może naliczać je na podstawie przepisów AO, w szczególności § 240 AO dotyczącego dodatku za zwłokę (Säumniszuschlag). Dlatego zwlekanie z reakcją zwykle pogarsza sytuację.

Co zrobić krok po kroku?

Do wniosku o raty lub umorzenie warto dołączyć: zaświadczenia o dochodach, umowę o pracę albo decyzję o zasiłku, potwierdzenie kosztów mieszkania, opłat, kredytów, kosztów leczenia, liczby osób na utrzymaniu oraz propozycję realnej miesięcznej raty. Im bardziej konkretny i udokumentowany wniosek, tym większa szansa na praktyczne porozumienie z Familienkasse.

FAQ

Podsumowanie

W sprawie nienależnie pobranego Kindergeld trzeba najpierw ustalić, które rozstrzygnięcia są prawomocne, a które można jeszcze zaskarżyć. Decyzję Familienkasse można kwestionować w trybie Einspruch w terminie miesiąca, natomiast wyrok nakazowy w terminie 2 tygodni. Po uprawomocnieniu się rozstrzygnięć najczęściej pozostaje wniosek o raty, odroczenie, potrącenia z bieżącego Kindergeld albo wyjątkowo umorzenie.

Jeżeli obecnie ponownie istnieje prawo do Kindergeld, warto złożyć aktualny wniosek i jednocześnie zaproponować Familienkasse sposób rozliczenia zadłużenia. Nie należy jednak zakładać, że świadczenie za niezgłoszone wcześniejsze okresy automatycznie pokryje dług, ponieważ prawo do wypłaty musi być najpierw ustalone, a wypłata wsteczna jest ograniczona przez § 66 ust. 3 EStG.

Źródła

• §§ 62–78 niemieckiej ustawy o podatku dochodowym z 8 października 2009 r. (Einkommensteuergesetz, EStG), w szczególności § 62, § 66, § 67, § 68, § 70 i § 75 EStG.
• § 37 ust. 2, § 110, § 222, § 227, § 240, § 347 i § 355 niemieckiej Ordynacji podatkowej z 16 marca 1976 r. (Abgabenordnung, AO).
• § 370 i § 378 niemieckiej Ordynacji podatkowej (Abgabenordnung, AO) – odpowiedzialność za naruszenia podatkowe.
• §§ 407–412 oraz § 459a niemieckiego Kodeksu postępowania karnego z 12 września 1950 r. (Strafprozessordnung, StPO).
• § 43 niemieckiego Kodeksu karnego z 13 listopada 1998 r. (Strafgesetzbuch, StGB).
• Art. 68 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.