Zatrudnianie lekarzy na dyżury przez prywatną firmę – czy trzeba mieć podmiot leczniczy?

Planowany model można zorganizować legalnie, ale odpowiedź na pytanie, czy firma X musi być podmiotem leczniczym, zależy od tego, co dokładnie ma sprzedawać: usługę czysto kadrową i organizacyjną czy już świadczenia zdrowotne wykonywane przez lekarzy w ramach struktury tej firmy.

Kiedy firma musi być podmiotem leczniczym?

Zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej działalność lecznicza polega na udzielaniu świadczeń zdrowotnych. Z kolei art. 2 ust. 1 pkt 10 tej ustawy odsyła do definicji świadczenia zdrowotnego z art. 2 ust. 1 pkt 10 ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej w związku z art. 5 pkt 40 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych. W praktyce chodzi o działania służące zachowaniu, ratowaniu, przywracaniu lub poprawie zdrowia oraz inne działania medyczne wynikające z procesu leczenia lub przepisów odrębnych.

Jeżeli więc Pańska firma miałaby zawrzeć umowę z NZOZ-em lub inną placówką na zapewnienie obsady lekarskiej w taki sposób, że to firma bierze na siebie wykonanie świadczeń zdrowotnych przez współpracujących lekarzy, to najczęściej będzie to wykonywanie działalności leczniczej. W takim modelu firma powinna działać jako podmiot leczniczy, o którym mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy o działalności leczniczej, i uzyskać wpis do rejestru na zasadach z art. 100 ust. 1 tej ustawy.

Jeżeli natomiast firma ma jedynie wyszukiwać lekarzy, koordynować grafiki, rozliczać usługę pośrednictwa albo outsourcingu administracyjnego, a świadczeń zdrowotnych udziela wyłącznie placówka lub indywidualne praktyki lekarzy we własnym imieniu i na własną odpowiedzialność, wtedy nie zawsze dochodzi do wykonywania działalności leczniczej. Ocenia się jednak realny przebieg współpracy, a nie samą nazwę umowy.

Jak odróżnić pośrednictwo od działalności leczniczej?

Najważniejsze pytania praktyczne są następujące:

• kto zawiera z pacjentem lub placówką relację dotyczącą konkretnego świadczenia zdrowotnego,
• kto odpowiada za organizację udzielania świadczeń, dokumentację, jakość i zgodność z wymaganiami medycznymi,
• czy lekarz działa w ramach przedsiębiorstwa firmy X, czy wyłącznie na rzecz placówki albo własnej praktyki,
• czy firma X rozlicza „godziny obecności lekarza”, czy „wykonanie świadczeń zdrowotnych”,
• czy w materiałach, umowach i procedurach firma przedstawia się jako podmiot wykonujący świadczenia medyczne.

Jeżeli z umów i praktyki wynika, że firma sprzedaje placówce gotową obsługę medyczną dyżurów, a nie tylko usługę organizacyjną, ryzyko uznania jej za podmiot wykonujący działalność leczniczą jest wysokie.

Podstawa prawna działania podmiotu leczniczego

Podmiotami leczniczymi są jednostki wymienione w art. 4 ust. 1 ustawy o działalności leczniczej. W przypadku prywatnej firmy najczęściej chodzi o przedsiębiorcę w rozumieniu ustawy z dnia 6 marca 2018 r. – Prawo przedsiębiorców, który wykonuje działalność leczniczą. Dopuszczalne formy organizacyjne mogą być różne: jednoosobowa działalność gospodarcza, spółka jawna, spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, spółka komandytowa czy prosta spółka akcyjna albo spółka akcyjna. Sama forma prawna nie rozstrzyga sprawy – rozstrzyga rodzaj rzeczywiście wykonywanej działalności.

Jeżeli firma ma być podmiotem leczniczym, musi spełnić wymagania przewidziane w ustawie o działalności leczniczej, w tym dotyczące pomieszczeń, wyposażenia, odpowiedzialności, regulaminu organizacyjnego i wpisu do rejestru. Podstawą wpisu jest art. 100 ust. 1 ustawy o działalności leczniczej, zgodnie z którym wykonywanie działalności leczniczej wymaga wpisu do rejestru podmiotów wykonujących działalność leczniczą, chyba że ustawa stanowi inaczej.

Czy lekarze muszą mieć własną praktykę?

Nie zawsze. To zależy od modelu współpracy.

Jeżeli lekarz ma pracować na podstawie umowy o pracę albo umowy cywilnoprawnej bezpośrednio z podmiotem leczniczym, nie musi z tego powodu zakładać własnej praktyki lekarskiej. Natomiast jeżeli lekarz ma działać jako samodzielny przedsiębiorca i sam wykonywać działalność leczniczą w formie praktyki zawodowej, potrzebny jest wpis do rejestru praktyk zgodnie z art. 5 ust. 2 i art. 18 ustawy o działalności leczniczej.

W praktyce spotyka się dwa podstawowe modele:

Jakie umowy z lekarzami są dopuszczalne?

Samo prawo nie wymaga, aby lekarz dyżurowy był zawsze zatrudniony na umowę o pracę. Możliwe są także umowy cywilnoprawne. Trzeba jednak uważać na dwa obszary. W praktyce osobno trzeba też ocenić, czy konkretny model zatrudnienia lekarza na umowę zlecenie nie narusza przepisów o zatrudnieniu i czasie pracy.

Po pierwsze, zgodnie z art. 22 § 1 i § 1¹ ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, jeżeli praca jest wykonywana za wynagrodzeniem, pod kierownictwem, w miejscu i czasie wyznaczonym przez zatrudniającego, to mamy do czynienia ze stosunkiem pracy bez względu na nazwę umowy. Nie można więc „przemianować” etatu na zlecenie tylko po to, aby ominąć przepisy o czasie pracy, urlopach czy składkach.

Po drugie, nie każda umowa o dzieło będzie tu prawidłowa. Dyżur lekarski co do zasady polega na starannym działaniu, gotowości i bieżącym udzielaniu świadczeń, a nie na osiągnięciu z góry oznaczonego, indywidualnego rezultatu. Dlatego w praktyce w przypadku dyżurów dużo częściej stosuje się umowę o pracę, kontrakt B2B lub umowę zlecenia niż umowę o dzieło. Ocena zawsze zależy od treści i sposobu wykonywania umowy.

Ograniczenia wynikające z prawa pracy i przepisów zawodowych

Jeżeli lekarz jest pracownikiem, trzeba stosować przepisy o czasie pracy z Kodeksu pracy, a w podmiotach leczniczych także przepisy szczególne, w tym art. 93–99 ustawy o działalności leczniczej. Przy planowaniu grafików trzeba uwzględnić odpoczynek dobowy i tygodniowy oraz zasady dyżuru medycznego. W praktyce problemem bywają również sytuacje, gdy ten sam lekarz jest równolegle zatrudniony przez placówkę i „zewnętrzną” firmę tylko po to, by wykonywać nadal pracę dla tego samego miejsca.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreślano, że nie można przez konstrukcje cywilnoprawne obchodzić przepisów o czasie pracy i zatrudnieniu pracowniczym, jeżeli lekarz faktycznie nadal wykonuje pracę na rzecz tego samego podmiotu. Znaczenie praktyczne mają m.in. wyroki SN z 13 lutego 2014 r., sygn. II UK 323/13, oraz z 6 lutego 2014 r., sygn. II UK 279/13, a także linia orzecznicza dotycząca art. 8 ust. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Przy konstruowaniu modelu dyżurowego trzeba też uwzględnić przepisy ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty, zwłaszcza dotyczące prawa wykonywania zawodu, odpowiedzialności zawodowej i obowiązku wykonywania zawodu zgodnie ze wskazaniami aktualnej wiedzy medycznej oraz z należytą starannością.

Obowiązki rejestrowe i organizacyjne firmy

Jeżeli firma ma działać jako podmiot leczniczy, należy co najmniej:

• ustalić właściwą formę prawną przedsiębiorcy,
• przygotować model udzielania świadczeń i odpowiedzialności,
• zapewnić spełnienie wymagań lokalowych i organizacyjnych odpowiednich do rodzaju świadczeń,
• przygotować regulamin organizacyjny, o którym mowa w art. 23 ustawy o działalności leczniczej,
• uzyskać wpis do Rejestru Podmiotów Wykonujących Działalność Leczniczą,
• zadbać o obowiązkowe ubezpieczenie OC, jeżeli jest wymagane dla danego rodzaju działalności,
• uregulować zasady przetwarzania danych medycznych i danych personelu zgodnie z RODO oraz ustawą o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta.

Jeżeli firma ma być tylko pośrednikiem lub dostawcą usług administracyjnych, umowy powinny wyraźnie rozdzielać odpowiedzialność za świadczenia zdrowotne od odpowiedzialności za rekrutację, grafikowanie czy rozliczenia. W przeciwnym razie organy rejestrowe, NFZ, ZUS albo PIP mogą zakwestionować przyjętą konstrukcję.

Relacja z placówką mającą kontrakt z NFZ

Sama okoliczność, że NZOZ albo inna placówka ma umowę z NFZ, nie zakazuje korzystania z lekarzy pozyskiwanych z zewnątrz. Trzeba jednak sprawdzić treść umowy z NFZ, warunki udzielania danego rodzaju świadczeń, wymagania dotyczące personelu oraz to, czy placówka może posługiwać się podwykonawcami i na jakich zasadach. W niektórych zakresach świadczeń konieczne jest zgłoszenie personelu albo podwykonawcy, a w innych kluczowe jest, aby lekarz spełniał określone kwalifikacje wynikające z przepisów i warunków kontraktowania.

Dlatego model zgodny z ustawą o działalności leczniczej może się okazać niewystarczający, jeżeli narusza warunki kontraktu zawartego przez placówkę z NFZ. Tę część zawsze trzeba oceniać na podstawie konkretnej umowy i rodzaju świadczeń.

Jaka forma firmy będzie najbezpieczniejsza?

Z prawnego punktu widzenia najczęściej wybiera się jednoosobową działalność gospodarczą albo spółkę z o.o. Jeżeli przedsięwzięcie ma obejmować większą skalę, wielu lekarzy, rozbudowane rozliczenia i odpowiedzialność kontraktową wobec kilku placówek, spółka z o.o. bywa bezpieczniejsza organizacyjnie i majątkowo. Nie jest to jednak reguła ustawowa, lecz praktyczna decyzja biznesowo-prawna zależna od skali projektu, podatków, ryzyka odpowiedzialności i sposobu współpracy z lekarzami.

Nie ma natomiast przepisu, który nakazywałby dla takiego modelu jedną określoną formę prawną. Kluczowe jest poprawne zaprojektowanie działalności i zgodność z przepisami właściwymi dla realnego modelu świadczenia usług.

Wnioski praktyczne

Jeżeli firma X ma jedynie „dostarczać lekarzy na dyżury” jako usługę pośrednictwa albo wsparcia organizacyjnego, nie zawsze musi być podmiotem leczniczym. Jeżeli jednak ma faktycznie organizować i realizować świadczenia zdrowotne przez tych lekarzy, powinna być traktowana jako podmiot leczniczy i uzyskać odpowiedni wpis.

Największe ryzyka w takim modelu to:

• uznanie, że firma wykonuje działalność leczniczą bez wpisu do rejestru,
• zakwestionowanie umów cywilnoprawnych jako pozornych wobec rzeczywistego stosunku pracy,
• naruszenie zasad czasu pracy i odpoczynku lekarzy,
• niezgodność z warunkami umowy placówki z NFZ,
• nieprawidłowe uregulowanie odpowiedzialności za dokumentację, zdarzenia medyczne i dane osobowe.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak ta sama nazwa usługi może prowadzić do odmiennych skutków prawnych.

FAQ

Czy każda firma wynajmująca lekarzy musi być podmiotem leczniczym?

Nie. Jeżeli firma świadczy wyłącznie usługę pośrednictwa, rekrutacji lub koordynacji grafików i nie udziela świadczeń zdrowotnych we własnym imieniu, nie zawsze wykonuje działalność leczniczą. Ocenia się jednak realny model współpracy, a nie samą nazwę umowy.

Czy lekarza można zatrudnić na umowę zlecenia?

Tak, ale tylko wtedy, gdy odpowiada to rzeczywistym warunkom współpracy. Jeżeli występują cechy z art. 22 § 1 Kodeksu pracy, organ lub sąd może uznać, że faktycznie chodzi o stosunek pracy.

Czy umowa o dzieło nadaje się do dyżurów lekarskich?

Zwykle nie jest to najbezpieczniejsze rozwiązanie, ponieważ dyżur najczęściej polega na starannym działaniu i gotowości do świadczenia pomocy, a nie na wykonaniu z góry oznaczonego rezultatu. Wymaga to każdorazowej analizy konkretnej umowy.

Czy lekarz współpracujący z firmą musi mieć własną praktykę?

Tylko wtedy, gdy ma wykonywać działalność leczniczą we własnym imieniu jako praktykę zawodową. Jeżeli jest zatrudniony przez podmiot leczniczy na etacie lub innym dopuszczalnym kontrakcie, własna praktyka nie zawsze jest konieczna.

Czy kontrakt placówki z NFZ ma znaczenie?

Tak. Oprócz przepisów ustawowych trzeba sprawdzić warunki konkretnej umowy z NFZ, w tym zasady korzystania z personelu i ewentualnych podwykonawców. Bez tej analizy nie da się bezpiecznie ocenić modelu współpracy.

Źródła

• ustawa z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej, w szczególności art. 2, art. 3, art. 4, art. 5, art. 18, art. 23, art. 93–100,
• ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty,
• ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, w szczególności art. 22,
• ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych,
• ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, w szczególności art. 8 ust. 2a,
• wyroki Sądu Najwyższego dotyczące kwalifikacji zatrudnienia personelu medycznego i obejścia przepisów o zatrudnieniu, m.in. II UK 323/13 oraz II UK 279/13.