Leczenie w Polsce bez ubezpieczenia obywatela Ukrainy – kto płaci i czy można rozłożyć rachunek na raty?

Pacjent bez ubezpieczenia zdrowotnego w Polsce

Jeżeli obywatel Ukrainy przebywa w Polsce tymczasowo i nie jest objęty polskim ubezpieczeniem zdrowotnym ani nie ma innej podstawy do finansowania świadczeń, to co do zasady ponosi koszt leczenia sam. Sama hospitalizacja na SOR albo na oddziale zakaźnym nie tworzy automatycznie prawa do darmowego leczenia.

Trzeba jednak odróżnić dwie kwestie: obowiązek udzielenia pomocy oraz obowiązek zapłaty za leczenie. Szpital ma obowiązek udzielić świadczenia w stanie nagłym, ale po zakończeniu leczenia może wystawić rachunek pacjentowi, jeżeli świadczenie nie podlega finansowaniu ze środków publicznych.

Podstawę obowiązku udzielenia pomocy stanowi art. 15 ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej, zgodnie z którym podmiot leczniczy nie może odmówić udzielenia świadczenia zdrowotnego osobie, która potrzebuje natychmiastowego udzielenia takiego świadczenia ze względu na zagrożenie życia lub zdrowia. Dodatkowo art. 30 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty nakłada na lekarza obowiązek udzielenia pomocy w każdym przypadku, gdy zwłoka mogłaby spowodować niebezpieczeństwo utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała albo ciężkiego rozstroju zdrowia.

To oznacza, że przyjęcie na SOR i leczenie zakażenia nie zależy od wcześniejszego okazania polisy lub numeru PESEL. Nie oznacza jednak, że leczenie będzie ostatecznie bezpłatne.

Kiedy obywatel Ukrainy może mieć prawo do leczenia finansowanego w Polsce?

To zależy od konkretnego tytułu pobytowego i podstawy prawnej. W praktyce trzeba sprawdzić, czy pacjent:

• jest objęty ubezpieczeniem zdrowotnym w Polsce, np. z pracy, działalności, zgłoszenia jako członek rodziny lub dobrowolnego ubezpieczenia w NFZ,
• ma prawo do świadczeń na podstawie przepisów szczególnych dotyczących obywateli Ukrainy,
• może wykazać uprawnienie do pokrycia kosztów przez zagranicznego ubezpieczyciela albo instytucję właściwą innego państwa.

W odniesieniu do obywateli Ukrainy znaczenie może mieć ustawa z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa. Zakres uprawnień zdrowotnych dotyczy jednak przede wszystkim osób objętych rozwiązaniami tej ustawy i spełniających jej warunki pobytowe. Nie każdy obywatel Ukrainy przebywający chwilowo w Polsce korzysta z tych samych uprawnień.

Jeżeli dana osoba przebywa zasadniczo w innym państwie, np. w Holandii, i tam korzysta z ochrony czasowej lub innego systemu zabezpieczenia zdrowotnego, to trzeba osobno ustalić, czy dokument wydany przez to państwo obejmuje leczenie w Polsce. Bez takiego potwierdzenia polski szpital zwykle potraktuje pacjenta jako osobę prywatną.

W szerszym kontekście pobytu i pomocy socjalnej dla cudzoziemców warto znać także zasady dotyczące świadczeń dla cudzoziemców, bo przy ocenie sytuacji życiowej znaczenie mogą mieć również inne formy wsparcia.

Decyzja wójta, burmistrza lub prezydenta miasta o prawie do świadczeń

W niektórych przypadkach osoba nieubezpieczona może uzyskać prawo do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych na podstawie decyzji administracyjnej. Wynika to z art. 54 ust. 1-11 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych.

Taka decyzja jest wydawana przez wójta, burmistrza albo prezydenta miasta właściwego ze względu na miejsce zamieszkania świadczeniobiorcy, po stwierdzeniu spełnienia warunków określonych w art. 54 ust. 3 tej ustawy. Chodzi w szczególności o osobę, która:

• posiada obywatelstwo polskie lub określony status pobytowy wskazany w ustawie,
• zamieszkuje na terytorium Polski,
• spełnia kryterium dochodowe z pomocy społecznej, o którym mowa w art. 8 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej.

Tu ważne zastrzeżenie: nie każdy cudzoziemiec może skorzystać z tej procedury. Znaczenie ma dokładny status pobytowy, miejsce zamieszkania w Polsce oraz sytuacja dochodowa. Dlatego w opisanej sprawie nie można automatycznie założyć, że taka decyzja będzie możliwa tylko dlatego, że pacjent jest emerytem i ma niski dochód.

Jeżeli świadczenie zostało udzielone w stanie nagłym, wniosek o wydanie decyzji może złożyć także świadczeniodawca. Decyzja potwierdzająca prawo do świadczeń zasadniczo obejmuje okres 90 dni, zgodnie z art. 54 ust. 7 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych.

W praktyce warto jak najszybciej ustalić ze szpitalem, czy widzi on podstawę do wystąpienia o taką decyzję, oraz czy pacjent rzeczywiście spełnia wymogi ustawowe. Jeżeli nie ma miejsca zamieszkania w Polsce i przebywa tu wyłącznie czasowo z wizytą, możliwość uzyskania decyzji bywa ograniczona.

Czy szpital może wystawić rachunek za SOR i pobyt w szpitalu?

Tak. Jeżeli pacjent nie wykaże prawa do świadczeń finansowanych przez NFZ albo innego płatnika, szpital może obciążyć go kosztami leczenia według własnego cennika lub zasad rozliczeń obowiązujących w danej placówce. Dotyczy to zarówno diagnostyki, pobytu na SOR, jak i hospitalizacji na oddziale.

W praktyce rachunek może być wysoki, ponieważ obejmuje nie tylko łóżko szpitalne, ale też badania, konsultacje, leki, środki ochrony, opiekę personelu i inne koszty medyczne. Szpital powinien wykazać podstawę naliczenia opłat i wystawić dokument rozliczeniowy.

Jeżeli pacjent ma ubezpieczenie turystyczne, należy od razu zgłosić szkodę ubezpieczycielowi i poprosić szpital o pełną dokumentację medyczną oraz rachunki. Ubezpieczenie turystyczne często pokrywa tylko koszty do określonego limitu i może przewidywać wyłączenia odpowiedzialności albo obowiązek wcześniejszego kontaktu z centrum alarmowym. To zależy od warunków danej polisy, a nie od polskiego prawa.

Czy można rozłożyć należność na raty albo uzyskać obniżkę?

Raty są możliwe, ale wymagają zgody szpitala. Najlepiej wystąpić do placówki na piśmie zaraz po otrzymaniu rachunku albo jeszcze przed upływem terminu płatności. We wniosku warto wskazać:

• prośbę o rozłożenie długu na raty lub odroczenie płatności,
• proponowaną wysokość rat i terminy,
• uzasadnienie: niskie dochody, wiek, choroba, brak majątku, oczekiwanie na zwrot z polisy,
• dokumenty potwierdzające sytuację finansową.

Jeżeli szpital wyrazi zgodę, strony mogą zawrzeć ugodę. Warto dopilnować, aby ugoda była pisemna i precyzyjnie określała harmonogram spłat oraz zasady naliczania odsetek.

Co do umorzenia lub dużej obniżki należności, sprawa jest trudniejsza. Publiczny szpital gospodaruje środkami publicznymi i co do zasady nie może dowolnie rezygnować z dochodzenia należności. Zasady dotyczące ewentualnych ulg zależą od statusu prawnego placówki, wewnętrznych procedur oraz przepisów o finansach publicznych. Dlatego nie można przyjąć, że szpital ma obowiązek udzielić zniżki. Może jednak indywidualnie zgodzić się na raty, odsetki w ograniczonym zakresie albo inne rozwiązanie ugodowe.

Jakie są konsekwencje, jeśli pacjent nie zapłaci?

Jeżeli rachunek nie zostanie opłacony, szpital może dochodzić należności na drodze cywilnej. Typowy przebieg wygląda tak:

1. wezwanie do zapłaty,
2. pozew o zapłatę,
3. nakaz zapłaty albo wyrok,
4. postępowanie egzekucyjne prowadzone przez komornika.

Po uzyskaniu tytułu wykonawczego wierzyciel może skierować egzekucję do majątku dłużnika. Jeżeli pacjent nie ma majątku ani dochodów podlegających skutecznej egzekucji, postępowanie może okazać się bezskuteczne, ale sam dług nie znika tylko dlatego, że obecnie nie da się go wyegzekwować.

Do należności głównej mogą dojść odsetki ustawowe za opóźnienie na podstawie art. 481 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, a także koszty procesu i koszty egzekucji.

Jeżeli pacjent wyjedzie z Polski, dochodzenie należności może być bardziej skomplikowane organizacyjnie, ale nie jest wykluczone. W sprawach transgranicznych znaczenie ma państwo pobytu, majątek dłużnika oraz to, jakie działania podejmie wierzyciel.

Co zrobić praktycznie w takiej sytuacji?

W opisanym stanie faktycznym warto działać równolegle w kilku kierunkach:

1. Poprosić szpital o informację, na jakiej podstawie zamierza rozliczyć leczenie i czy widzi możliwość potwierdzenia prawa do świadczeń z NFZ albo z innego źródła.
2. Zebrać dokumenty dotyczące pobytu ojca, statusu ochrony czasowej i zagranicznego ubezpieczenia.
3. Niezwłocznie zgłosić sprawę ubezpieczycielowi turystycznemu i wystąpić o potwierdzenie zakresu ochrony.
4. Ustalić z instytucją właściwą w państwie, w którym ojciec jest objęty ochroną lub ubezpieczeniem, czy możliwe jest pokrycie albo refundacja kosztów leczenia w Polsce.
5. Po otrzymaniu rachunku wystąpić do szpitala z wnioskiem o raty, jeżeli jednorazowa zapłata jest niemożliwa.

Jeżeli sytuacja jest skomplikowana pod względem pobytowym, pomocna może być także analiza przepisów dotyczących pobytu cudzoziemców w Polsce, bo czasem o uprawnieniach do świadczeń decyduje dokładnie status pobytu, a nie samo obywatelstwo.

FAQ

Czy szpital może odmówić leczenia, jeśli cudzoziemiec nie ma ubezpieczenia?

W stanie nagłym nie. Wynika to z art. 15 ustawy o działalności leczniczej oraz art. 30 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty.

Czy pobyt na SOR zawsze jest bezpłatny?

Nie. Bezpłatne jest samo udzielenie pomocy w sensie obowiązku placówki, ale koszt świadczenia może zostać przeniesiony na pacjenta, jeśli nie ma podstawy do finansowania z NFZ lub z innego systemu.

Czy emeryt o bardzo niskich dochodach może uniknąć zapłaty?

Nie ma takiej automatycznej zasady. Niska emerytura może pomóc w uzyskaniu rat albo w analizie uprawnień socjalnych, ale sama w sobie nie znosi długu za leczenie.

Czy szpital musi zgodzić się na raty?

Nie. Może, ale nie musi. Dlatego najlepiej złożyć pisemny, dobrze uzasadniony wniosek przed skierowaniem sprawy do windykacji.

Czy dług za leczenie przedawnia się?

Tak, ale termin przedawnienia zależy od kwalifikacji roszczenia i przebiegu sprawy. W praktyce nie warto liczyć na przedawnienie, bo szpital zwykle wcześniej podejmuje działania windykacyjne i sądowe.

Źródła:

Ustawa z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej - Dz.U. 2011 nr 112 poz. 654.

Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty - art. 30.

Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych - art. 54.

Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - art. 8.

Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - art. 481 § 1 i § 2.

Ustawa z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa.