Odmowa ZUS zaliczenia pracy w gospodarstwie rolnym

Kiedy praca w gospodarstwie rolnym może zwiększyć staż emerytalny?

Podstawowe znaczenie ma art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Przepis ten pozwala przy ustalaniu prawa do emerytury oraz przy obliczaniu jej wysokości uwzględnić, jako okresy składkowe:

• okresy ubezpieczenia społecznego rolników, za które opłacono składki – art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS,
• okresy prowadzenia gospodarstwa rolnego po ukończeniu 16 roku życia, przypadające przed 1 lipca 1977 r. – art. 10 ust. 1 pkt 2 tej ustawy,
• okresy pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia, przypadające przed 1 stycznia 1983 r. – art. 10 ust. 1 pkt 3 tej ustawy.

Ważne jest jednak ograniczenie z art. 10 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS: takie okresy dolicza się tylko wtedy, gdy okresy składkowe i nieskładkowe ustalone na podstawie art. 5–7 tej ustawy są krótsze od okresu wymaganego do przyznania emerytury, i tylko w zakresie niezbędnym do jego uzupełnienia.

Jeżeli sprawa dotyczy emerytury z ZUS, pomocne mogą być także inne materiały z działu ZUS oraz omówienie problemu pracy podczas nauki a okresów składkowych w ZUS.

Dlaczego ZUS odmawia zaliczenia pracy w gospodarstwie podczas nauki?

Najczęstszy powód odmowy to ustalenie przez ZUS, że osoba ucząca się w trybie dziennym nie mogła codziennie wykonywać stałej pracy w gospodarstwie w wymaganym rozmiarze. ZUS zwykle analizuje: odległość szkoły od gospodarstwa, czas dojazdu, plan lekcji, czas potrzebny na naukę własną, wielkość gospodarstwa, rodzaj produkcji rolnej i liczbę osób pracujących w gospodarstwie.

W orzecznictwie utrwalone jest stanowisko, że nie wystarcza okazjonalna pomoc przy żniwach, wykopkach, obrządku albo pracach domowych. Dla zastosowania art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS trzeba wykazać stałą pracę w gospodarstwie rolnym, wykonywaną w typowym, codziennym rozmiarze potrzebnym do prowadzenia gospodarstwa.

Sąd Apelacyjny w Białymstoku w wyroku z 22 lutego 2017 r., sygn. akt III AUa 827/16, wskazał, że do zaliczenia okresu pracy w gospodarstwie rolnym konieczne jest wykazanie świadczenia pracy w zakresie odpowiadającym co najmniej połowie pełnego wymiaru czasu pracy.

Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z 10 lutego 2017 r., sygn. akt III AUa 1393/16, podkreślił, że nauka w szkole średniej w innej miejscowości niż miejsce zamieszkania, odbywana w systemie dziennym, co do zasady utrudnia zastosowanie art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Jednocześnie sąd zaznaczył, że mogą istnieć wyjątki, jeżeli z okoliczności konkretnej sprawy wynika, że mimo nauki praca w gospodarstwie rodziców była świadczona co najmniej 4 godziny dziennie.

Sąd Apelacyjny w Lublinie w wyroku z 8 lutego 2017 r., sygn. akt III AUa 896/16, wyjaśnił, że chodzi o stałą pracę o istotnym znaczeniu dla działalności rolniczej w gospodarstwie, w którym osoba zamieszkuje albo ma możliwość codziennego wykonywania prac rolnych. Sama pomoc dziecka po powrocie ze szkoły, w święta lub w przerwach w nauce może zostać uznana jedynie za zwyczajową pomoc rodzinną.

Czy dojazd 30 km do szkoły przekreśla odwołanie?

Nie zawsze. Dojazd 30 km i około pół godziny podróży w jedną stronę jest okolicznością niekorzystną, ale nie przesądza automatycznie sprawy. Kluczowe jest to, czy w konkretnym okresie można wykazać realny, codzienny rytm pracy w gospodarstwie.

W odwołaniu warto przedstawić szczegółowy harmonogram dnia, np. godzinę wyjścia z domu, czas lekcji, godzinę powrotu, stałe obowiązki wykonywane rano i po południu oraz sezonowe nasilenie prac. Im bardziej ogólne twierdzenia, tym większe ryzyko, że ZUS lub sąd uzna je za niewystarczające.

Jak uzasadnić odwołanie od decyzji ZUS?

Odwołanie powinno odnosić się bezpośrednio do ustaleń ZUS. Jeżeli ZUS wskazał, że nauka i dojazdy uniemożliwiały pracę w gospodarstwie, należy wykazać, że mimo tych okoliczności praca była stała, codzienna i wynosiła co najmniej około 4 godziny dziennie.

W odwołaniu warto opisać w szczególności:

• dokładny okres pracy w gospodarstwie po ukończeniu 16 lat, z podaniem dat od–do,
• położenie gospodarstwa, jego powierzchnię, rodzaj upraw i hodowli,
• konkretne obowiązki: karmienie i pojenie zwierząt, dojenie, przygotowywanie paszy, prace polowe, obrządek, zbiory, wykopki, prace przy maszynach,
• godziny wykonywania pracy w dni szkolne, soboty, niedziele, ferie i wakacje,
• plan lekcji, godziny dojazdu i powrotu ze szkoły,
• dlaczego praca była konieczna dla funkcjonowania gospodarstwa,
• kto jeszcze pracował w gospodarstwie i dlaczego Pani praca miała istotne znaczenie.

Dobrze przygotowane odwołanie nie powinno ograniczać się do stwierdzenia: „pracowałam w gospodarstwie”. Trzeba pokazać sądowi, że była to praca o takim charakterze, jaki sądy wiążą z art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Jakie dowody mogą pomóc?

W sprawach przeciwko ZUS istotne są nie tylko dokumenty, ale również zeznania świadków. Na podstawie art. 473 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w postępowaniu z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych nie stosuje się ograniczeń dowodowych właściwych dla zwykłego procesu cywilnego, co w praktyce pozwala wykazywać sporne okoliczności także zeznaniami świadków.

Przydatne mogą być zwłaszcza:

• zaświadczenie o zameldowaniu lub dokumenty potwierdzające zamieszkanie w gospodarstwie,
• dokumenty dotyczące gospodarstwa: akty własności ziemi, nakazy płatnicze, zaświadczenia z urzędu gminy, decyzje podatkowe,
• świadectwa szkolne, plan lekcji, zaświadczenie ze szkoły o trybie nauki,
• dowody dotyczące dojazdu, np. rozkład jazdy autobusów z danego okresu, jeżeli można go odtworzyć,
• zeznania sąsiadów, domowników lub osób skupujących produkty rolne, które widziały codzienną pracę,
• dokumenty medyczne rodziców lub informacje o ich pracy poza gospodarstwem, jeżeli tłumaczą konieczność Pani codziennej pracy.

Świadkowie powinni zeznawać konkretnie: jakie prace Pani wykonywała, o jakich porach, jak często, w jakim okresie i dlaczego były one potrzebne w gospodarstwie. Ogólne zeznania typu „pomagała rodzicom” zwykle są zbyt słabe.

Termin i sposób złożenia odwołania

Zgodnie z art. 83 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych od decyzji ZUS przysługuje odwołanie do właściwego sądu w terminie i według zasad określonych w Kodeksie postępowania cywilnego.

Na podstawie art. 477⁹ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego odwołanie od decyzji organu rentowego wnosi się na piśmie do organu, który wydał decyzję, albo do protokołu sporządzonego przez ten organ, w terminie miesiąca od doręczenia odpisu decyzji. Oznacza to, że pismo kieruje się do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, ale składa w ZUS.

Jeżeli termin został przekroczony z przyczyn niezależnych od ubezpieczonego, trzeba wyjaśnić te przyczyny w odwołaniu. Ocena, czy spóźnienie może zostać pominięte, zależy od konkretnych okoliczności sprawy i przepisów postępowania.

Jak ocenić szanse w opisanej sytuacji?

Jeżeli szkoła pomaturalna była oddalona o 30 km, a nauka odbywała się w systemie dziennym, ZUS ma argumenty za odmową. Orzecznictwo jest w takich sprawach wymagające, ponieważ sądy często uznają, że podstawowym zajęciem ucznia była nauka, a praca w gospodarstwie miała charakter pomocy rodzinnej.

Nie oznacza to jednak, że odwołanie zawsze jest bezcelowe. Szanse rosną, jeżeli można wykazać, że:

• dojazd faktycznie trwał krótko i umożliwiał codzienny powrót do gospodarstwa,
• lekcje nie zajmowały całego dnia,
• prace były wykonywane codziennie rano i po powrocie ze szkoły,
• gospodarstwo wymagało stałego obrządku, np. ze względu na hodowlę zwierząt,
• rodzice nie byli w stanie samodzielnie prowadzić gospodarstwa,
• są wiarygodni świadkowie potwierdzający pracę w wymiarze co najmniej około 4 godzin dziennie.

Jeżeli natomiast praca ograniczała się do pomocy po lekcjach, w weekendy, ferie, wakacje albo przy sezonowych pracach, odwołanie może zostać oddalone.

FAQ

Czy ZUS musi zaliczyć pracę w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 lat?

Nie. Art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS daje możliwość doliczenia takiego okresu, ale trzeba udowodnić stałą pracę w gospodarstwie, a nie tylko okazjonalną pomoc.

Czy nauka w szkole dziennej wyklucza zaliczenie pracy w gospodarstwie?

Nie zawsze, ale jest poważną przeszkodą dowodową. Trzeba wykazać, że mimo nauki, dojazdu i nauki własnej praca była wykonywana codziennie w rozmiarze około 4 godzin.

Czy wystarczą zeznania świadków?

Zeznania świadków mogą być ważnym dowodem, ale powinny być konkretne i spójne z dokumentami. Najlepiej połączyć je z dokumentami dotyczącymi gospodarstwa, szkoły, zamieszkania i sytuacji rodzinnej.

Ile czasu jest na odwołanie od decyzji ZUS?

Na podstawie art. 477⁹ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego odwołanie wnosi się w terminie miesiąca od doręczenia decyzji ZUS. Składa się je za pośrednictwem ZUS, który wydał decyzję.

Czy praca w wakacje wystarczy do zaliczenia całego okresu nauki?

Nie. Praca w wakacje, ferie albo przy pracach sezonowych może potwierdzać aktywność w gospodarstwie, ale sama w sobie zwykle nie wystarczy do zaliczenia całego roku szkolnego jako stałej pracy w gospodarstwie.

Źródła

• Art. 5–7 oraz art. 10 ust. 1 pkt 1–3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
• Art. 83 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.
• Art. 473 § 1 oraz art. 477⁹ § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.
• Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 22 lutego 2017 r., sygn. akt III AUa 827/16.
• Wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 10 lutego 2017 r., sygn. akt III AUa 1393/16.
• Wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z 8 lutego 2017 r., sygn. akt III AUa 896/16.
• Wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z 2 lutego 2017 r., sygn. akt III AUa 882/16.