Dziedziczenie testamentowe i współwłasność mieszkania

Jaka część mieszkania wchodzi do spadku po ojcu?

Jeżeli rodzice nabyli mieszkanie w czasie trwania ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej, mieszkanie należało do majątku wspólnego małżonków na podstawie art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Po śmierci jednego z małżonków nie dziedziczy się całego mieszkania, lecz tylko tę część, która należała do zmarłego.

Zgodnie z art. 43 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym, chyba że z umowy majątkowej małżeńskiej albo orzeczenia sądu wynika inaczej. W typowej sytuacji oznacza to, że po śmierci ojca:

• matka zachowuje własny udział 1/2 w mieszkaniu,
• udział ojca 1/2 w mieszkaniu wchodzi do spadku,
• jeżeli ojciec w testamencie powołał dziecko do całego spadku, dziecko dziedziczy udział ojca, czyli 1/2 mieszkania.

Podstawą wejścia udziału ojca do spadku jest art. 922 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na spadkobierców. Spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy na podstawie art. 924 Kodeksu cywilnego, a spadkobierca nabywa spadek z tą samą chwilą na podstawie art. 925 Kodeksu cywilnego.

Testament na rzecz dziecka a udział matki w mieszkaniu

Testament może powołać spadkobiercę do całości albo do części spadku. Wynika to z art. 959 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Jeżeli ojciec napisał testament, w którym powołał jedyne dziecko do całego spadku, dziecko dziedziczy wszystkie składniki spadku po ojcu, w tym udział ojca w mieszkaniu.

Testament nie działa jednak na majątek należący do innej osoby. Jeżeli matka była współwłaścicielem mieszkania albo przysługiwał jej udział wynikający z majątku wspólnego małżeńskiego, testament ojca nie może przenieść na dziecko udziału matki. W takim układzie po przeprowadzeniu sprawy spadkowej współwłaścicielami mieszkania będą najczęściej:

Inaczej będzie, jeżeli mieszkanie było majątkiem osobistym ojca, rodzice mieli rozdzielność majątkową, udziały w księdze wieczystej były inne niż po 1/2 albo wcześniej zawarto umowę majątkową małżeńską. Wtedy udział dziecka trzeba ustalić na podstawie dokumentów: aktu nabycia mieszkania, księgi wieczystej, ewentualnej intercyzy oraz treści testamentu.

Czy matce należy się zachowek po ojcu?

Jeżeli żona zmarłego została pominięta w testamencie, może mieć roszczenie o zachowek. Uprawnienie to wynika z art. 991 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Zgodnie z tym przepisem zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się zachowek w wysokości połowy wartości udziału spadkowego, który przypadłby im przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo zstępny jest małoletni, zachowek wynosi dwie trzecie wartości tego udziału.

W opisanej sytuacji, gdy po zmarłym pozostała żona i jedno dziecko, przy dziedziczeniu ustawowym dziedziczyliby oni po 1/2 spadku. Wynika to z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek dziedziczą w częściach równych, przy czym udział małżonka dziedziczącego z dziećmi nie może być mniejszy niż 1/4 całości spadku.

Jeżeli więc ojciec powołał w testamencie tylko dziecko, matka może co do zasady żądać od dziecka zapłaty zachowku:

• w wysokości 1/2 z jej ustawowego udziału 1/2, czyli 1/4 wartości spadku po ojcu,
• albo 2/3 z jej ustawowego udziału 1/2, czyli 1/3 wartości spadku po ojcu, jeżeli matka jest trwale niezdolna do pracy.

Przy założeniu, że jedynym składnikiem spadku po ojcu jest udział 1/2 w mieszkaniu, podstawowy zachowek matki odpowiadałby wartości 1/4 z tego udziału spadkowego, czyli ekonomicznie 1/8 wartości całego mieszkania. Jeżeli matka jest trwale niezdolna do pracy, roszczenie może odpowiadać wartości 1/3 udziału ojca, czyli ekonomicznie 1/6 wartości całego mieszkania. To wyliczenie może się zmienić, jeżeli w skład spadku wchodzą inne składniki, długi spadkowe, darowizny doliczane do spadku albo zapisy windykacyjne.

Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego zachowku w postaci darowizny, powołania do spadku, zapisu albo świadczenia od fundacji rodzinnej, może żądać od spadkobiercy zapłaty sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia albo uzupełnienia zachowku. Wynika to z art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego. Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu, co przewiduje art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego.

Jak potwierdzić dziedziczenie testamentowe?

Sam testament nie wystarcza do bezpiecznego wykazania prawa do udziału w mieszkaniu wobec sądu, banku, urzędu albo wydziału ksiąg wieczystych. Zgodnie z art. 1025 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny sąd stwierdza nabycie spadku na wniosek osoby mającej w tym interes, a notariusz sporządza akt poświadczenia dziedziczenia na zasadach określonych w odrębnych przepisach. Z art. 1025 § 2 Kodeksu cywilnego wynika domniemanie, że osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku albo poświadczenie dziedziczenia, jest spadkobiercą.

W praktyce są dwie drogi potwierdzenia dziedziczenia:

• sądowe stwierdzenie nabycia spadku – właściwe zwłaszcza wtedy, gdy jest spór co do testamentu, zachowku, kręgu spadkobierców albo ważności testamentu,
• notarialny akt poświadczenia dziedziczenia – możliwy wtedy, gdy osoby zainteresowane mogą stawić się u notariusza i nie ma sporu co do dziedziczenia.

Notarialne poświadczenie dziedziczenia jest uregulowane w art. 95a i następnych ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie. Notariusz nie sporządzi aktu poświadczenia dziedziczenia, jeżeli istnieje spór między zainteresowanymi albo zachodzą przeszkody przewidziane w przepisach tej ustawy, w szczególności dotyczące wcześniejszego poświadczenia dziedziczenia lub sądowego postępowania spadkowego.

Kiedy można uzyskać stwierdzenie nabycia spadku?

Zgodnie z art. 1026 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny stwierdzenie nabycia spadku oraz poświadczenie dziedziczenia nie mogą nastąpić przed upływem 6 miesięcy od otwarcia spadku, chyba że wszyscy znani spadkobiercy złożyli już oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Oznacza to, że nie zawsze trzeba czekać pełne 6 miesięcy. Jeżeli wszyscy zainteresowani złożą oświadczenia wcześniej, sprawa może zakończyć się przed upływem tego terminu.

Termin 6 miesięcy ma znaczenie także dla przyjęcia albo odrzucenia spadku. Zgodnie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku można złożyć w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Na podstawie art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego brak oświadczenia w tym terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

Wniosek do sądu o stwierdzenie nabycia spadku

Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku składa się do sądu spadku. Właściwość sądu określa art. 628 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego: co do zasady jest to sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a jeżeli tego miejsca w Polsce nie da się ustalić – sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część. W braku tych podstaw sądem spadku jest Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy.

We wniosku należy wskazać między innymi:

• dane spadkodawcy i datę jego śmierci,
• ostatnie miejsce zwykłego pobytu spadkodawcy,
• osoby, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi i testamentowi,
• informację o testamencie oraz wniosek o jego otwarcie i ogłoszenie, jeżeli testament nie został jeszcze ogłoszony,
• żądanie stwierdzenia, że spadek po ojcu na podstawie testamentu nabyło dziecko w całości.

Sąd bada z urzędu, kto jest spadkobiercą, co wynika z art. 670 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. W sprawie testamentowej sąd sprawdza również testament, jego formę, treść oraz ewentualne zarzuty dotyczące ważności testamentu.

Opłata stała od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi 100 zł na podstawie art. 49 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Mogą dojść dodatkowe opłaty kancelaryjne, na przykład za odpisy orzeczeń.

Co zrobić po uzyskaniu dokumentu spadkowego?

Po uzyskaniu prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia warto uporządkować stan księgi wieczystej mieszkania. Zgodnie z art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece właściciel nieruchomości jest obowiązany do niezwłocznego złożenia wniosku o ujawnienie swojego prawa w księdze wieczystej.

Wniosek składa się na formularzu KW-WPIS do sądu rejonowego prowadzącego księgę wieczystą. Do wniosku dołącza się dokument potwierdzający dziedziczenie, czyli prawomocne postanowienie sądu albo wypis zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia. Jeżeli w księdze wieczystej jako właściciele byli wpisani oboje rodzice na zasadach wspólności ustawowej, po wpisie dziecko będzie ujawnione jako współwłaściciel udziału odziedziczonego po ojcu, a matka pozostanie współwłaścicielem swojego udziału.

FAQ

Źródła

• Art. 31 § 1 oraz art. 43 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 922 § 1, art. 924, art. 925, art. 931 § 1, art. 959, art. 991 § 1 i § 2, art. 1007 § 1, art. 1015 § 1 i § 2, art. 1025 § 1 i § 2 oraz art. 1026 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
• Art. 628 i art. 670 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 95a i następne ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie.
• Art. 49 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.
• Art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece.