Urlop wychowawczy nauczyciela a wypowiedzenie

Czy dyrektor może odmówić urlopu wychowawczego nauczycielowi?

Jeżeli nauczyciel jest uprawniony do urlopu wychowawczego i składa prawidłowy wniosek, dyrektor nie powinien odmawiać jego udzielenia tylko dlatego, że w szkole planowane są zmiany kadrowe albo organizacyjne. Urlop wychowawczy jest uprawnieniem rodzicielskim pracownika, a nie uznaniową zgodą dyrektora.

Podstawowe warunki wynikają z Kodeksu pracy: pracownik powinien mieć co najmniej 6 miesięcy zatrudnienia, a urlop służy osobistej opiece nad dzieckiem. Co do zasady urlop wychowawczy może trwać do 36 miesięcy i jest udzielany nie dłużej niż do końca roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6 lat. Jeżeli dziecko wymaga osobistej opieki z powodu niepełnosprawności, możliwy jest dodatkowy urlop do 36 miesięcy, nie dłużej jednak niż do ukończenia przez dziecko 18 lat.

W przypadku nauczycieli trzeba dodatkowo stosować przepisy Karty Nauczyciela. Zgodnie z art. 67a Karty Nauczyciela wniosek o urlop wychowawczy składa się do organu, który nawiązał z nauczycielem stosunek pracy, co najmniej na 1 miesiąc przed wskazanym terminem rozpoczęcia urlopu. Termin zakończenia urlopu powinien co do zasady przypadać na dzień poprzedzający rozpoczęcie roku szkolnego, chyba że urlop nie przekracza 1 miesiąca.

Najpierw sprawdź podstawę zatrudnienia nauczyciela

W analizowanej sytuacji istotne jest to, że sam stopień awansu zawodowego, na przykład nauczyciel dyplomowany, nie przesądza jeszcze o podstawie zatrudnienia. Nauczyciel dyplomowany może być zatrudniony na podstawie mianowania, ale może też pracować na podstawie umowy o pracę, zwłaszcza gdy nie ma warunków do zatrudnienia w pełnym wymiarze zajęć.

Praca w wymiarze 12/18 sugeruje, że trzeba sprawdzić dokumenty kadrowe: akt mianowania, umowę o pracę, ewentualne ograniczenie zatrudnienia w trybie art. 22 ust. 2 Karty Nauczyciela oraz wcześniejsze aneksy lub porozumienia. Od tego zależy poziom ochrony i sposób oceny ewentualnego wypowiedzenia.

Jeżeli nauczyciel jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony, zastosowanie ma art. 27 Karty Nauczyciela, zgodnie z którym rozwiązanie umowy następuje co do zasady z końcem roku szkolnego za trzymiesięcznym wypowiedzeniem. Jeżeli chodzi o wypowiedzenie warunków pracy nauczycielowi mianowanemu, trzeba dodatkowo uwzględnić szczególne zasady z Karty Nauczyciela.

Ochrona przed wypowiedzeniem po złożeniu wniosku o urlop wychowawczy

Aktualnie ochrona związana z urlopem wychowawczym wynika z art. 186⁸ Kodeksu pracy. Pracodawca nie może wypowiedzieć ani rozwiązać umowy o pracę w okresie od dnia złożenia przez pracownika uprawnionego do urlopu wychowawczego wniosku o udzielenie tego urlopu do dnia zakończenia urlopu. Ta sama ochrona dotyczy wniosku o obniżenie wymiaru czasu pracy, ale nie dłużej niż przez łączny okres 12 miesięcy.

Trzeba jednak pamiętać o ważnym ograniczeniu. Jeżeli wniosek o urlop wychowawczy albo o obniżenie wymiaru czasu pracy został złożony wcześniej niż 21 dni przed rozpoczęciem korzystania z urlopu albo pracy w obniżonym wymiarze, zakaz wypowiedzenia zaczyna obowiązywać dopiero 21 dni przed tą datą. Samo złożenie wniosku z dużym wyprzedzeniem nie zawsze daje więc natychmiastową ochronę przed wypowiedzeniem.

Jeżeli natomiast pracodawca dokonał już czynności zmierzającej do rozwiązania umowy o pracę, a dopiero potem pracownik złożył wniosek o urlop wychowawczy, umowa rozwiązuje się w terminie wynikającym z wcześniejszej czynności. W praktyce oznacza to, że kolejność zdarzeń ma bardzo duże znaczenie.

Nauczyciel mianowany a wypowiedzenie z art. 20 Karty Nauczyciela

Najwięcej wątpliwości powstaje przy nauczycielach zatrudnionych na podstawie mianowania. Karta Nauczyciela zawiera własne przepisy dotyczące rozwiązania stosunku pracy, w szczególności art. 20 i art. 23. Na podstawie art. 20 ust. 1 dyrektor szkoły rozwiązuje stosunek pracy w razie całkowitej likwidacji szkoły, a w razie częściowej likwidacji szkoły, zmniejszenia liczby oddziałów albo zmian planu nauczania uniemożliwiających dalsze zatrudnianie nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć może rozwiązać stosunek pracy albo, na wniosek nauczyciela, przenieść go w stan nieczynny.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przez lata wskazywano, że art. 41 Kodeksu pracy, czyli ogólny zakaz wypowiadania umowy w czasie urlopu lub innej usprawiedliwionej nieobecności, nie blokuje rozwiązania stosunku pracy nauczyciela mianowanego z przyczyn organizacyjnych z art. 20 Karty Nauczyciela. Dotyczy to jednak innej podstawy ochrony niż urlop wychowawczy.

Przy urlopie wychowawczym ocena jest ostrożniejsza. Karta Nauczyciela nie reguluje wprost pełnej ochrony rodzicielskiej nauczyciela mianowanego przed wypowiedzeniem z przyczyn organizacyjnych, ale jednocześnie urlop wychowawczy realizuje szczególny cel ochrony rodzicielstwa. Dlatego wypowiedzenie stosunku pracy nauczycielowi mianowanemu po skutecznym rozpoczęciu ochrony związanej z urlopem wychowawczym jest rozwiązaniem ryzykownym i powinno być oceniane indywidualnie, zwłaszcza pod kątem podstawy zatrudnienia, daty wniosku, daty wypowiedzenia, arkusza organizacyjnego i kryteriów doboru do zwolnienia.

Jeżeli dyrektor powołuje się na art. 20 Karty Nauczyciela, ważne jest także to, czy rzeczywiście wystąpiła całkowita albo częściowa likwidacja szkoły, zmniejszenie liczby oddziałów albo zmiana planu nauczania uniemożliwiająca dalsze zatrudnienie. Nie wystarczy ogólne stwierdzenie, że szkoła planuje redukcję etatów.

Co może zrobić nauczyciel pracujący w niepełnym wymiarze?

Praca w wymiarze 12/18 nie wyklucza prawa do urlopu wychowawczego. Może jednak mieć znaczenie dla ustalenia, czy nauczyciel jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę, czy nadal na podstawie mianowania z ograniczeniem zatrudnienia. Jeżeli nauczyciel był mianowany i zgodził się na ograniczenie zatrudnienia w trybie art. 22 ust. 2 Karty Nauczyciela, jego sytuacja jest inna niż nauczyciela zatrudnionego od początku na część etatu na podstawie umowy.

Nauczyciel uprawniony do urlopu wychowawczego może również rozważyć wniosek o obniżenie wymiaru zatrudnienia. Zgodnie z art. 67d Karty Nauczyciela można żądać obniżenia wymiaru czasu pracy i odpowiednio wymiaru zatrudnienia do poziomu nie niższego niż połowa pełnego wymiaru. Przy pensum 18 godzin dolną granicą jest więc co do zasady 9/18. Wniosek składa się na 21 dni przed rozpoczęciem pracy w obniżonym wymiarze, a dyrektor jest obowiązany go uwzględnić.

Ochrona przy obniżeniu wymiaru zatrudnienia trwa od momentu wskazanego w art. 186⁸ Kodeksu pracy do powrotu do nieobniżonego wymiaru, ale maksymalnie przez łączny okres 12 miesięcy. W szkołach feryjnych trzeba dodatkowo uwzględnić art. 67d Karty Nauczyciela, zgodnie z którym obniżenie wymiaru zatrudnienia następuje w określonych przypadkach bezpośrednio po zakończeniu urlopów związanych z rodzicielstwem, a w innych przypadkach z początkiem roku szkolnego.

Kiedy wypowiedzenie może być skuteczne mimo urlopu wychowawczego?

Przy umowie o pracę rozwiązanie stosunku pracy w okresie ochronnym jest dopuszczalne tylko wyjątkowo: w razie ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy albo gdy istnieją przyczyny uzasadniające rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia z winy pracownika. W realiach szkoły publicznej częściej analizuje się jednak szczególne przepisy Karty Nauczyciela, w tym art. 20 dotyczący likwidacji szkoły lub zmian organizacyjnych.

Jeżeli nauczyciel otrzymał wypowiedzenie przed złożeniem wniosku o urlop wychowawczy, późniejszy wniosek nie cofnie automatycznie skutków wypowiedzenia. Jeżeli natomiast wniosek został złożony prawidłowo, a ochrona już działała, wypowiedzenie może być wadliwe i warto rozważyć odwołanie do sądu pracy.

W przypadku wypowiedzenia z przyczyn organizacyjnych nauczyciel powinien sprawdzić przede wszystkim: datę doręczenia wypowiedzenia, podstawę prawną wskazaną przez dyrektora, faktyczne zmiany w arkuszu organizacyjnym, kryteria doboru do zwolnienia, kwalifikacje innych nauczycieli oraz możliwość uzupełnienia pensum albo ograniczenia zatrudnienia.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, dlaczego w sprawach nauczycieli najważniejsze są daty, dokumenty kadrowe i rzeczywista podstawa wypowiedzenia.

FAQ

Czy dyrektor może odmówić urlopu wychowawczego, bo planuje mnie zwolnić?

Nie powinien. Planowane wypowiedzenie nie jest samodzielną podstawą odmowy urlopu wychowawczego. Jeżeli spełniasz warunki i złożysz prawidłowy wniosek, urlop powinien zostać udzielony.

Kiedy nauczyciel musi złożyć wniosek o urlop wychowawczy?

Nauczyciel składa wniosek co najmniej na 1 miesiąc przed planowanym rozpoczęciem urlopu. Wynika to z art. 67a Karty Nauczyciela. Dla pracowników nieobjętych tym przepisem Kodeks pracy przewiduje zasadniczo termin 21 dni.

Od kiedy działa ochrona przed wypowiedzeniem?

Przy umowie o pracę ochrona wynika z art. 186⁸ Kodeksu pracy. Jeżeli wniosek złożono wcześniej niż 21 dni przed rozpoczęciem urlopu, ochrona zaczyna działać 21 dni przed rozpoczęciem urlopu. Jeżeli wniosek złożono później, trzeba ocenić konkretną datę i okoliczności.

Czy nauczyciel mianowany ma taką samą ochronę jak nauczyciel na umowie?

Nie zawsze. Przy nauczycielu mianowanym trzeba uwzględnić szczególne przepisy Karty Nauczyciela, zwłaszcza art. 20 i art. 23. Wypowiedzenie w czasie ochrony rodzicielskiej może być ryzykowne, ale ocena zależy od podstawy zatrudnienia i przyczyny wypowiedzenia.

Czy praca na 12/18 wyklucza urlop wychowawczy?

Nie. Niepełny wymiar zatrudnienia nie wyklucza urlopu wychowawczego. Może jednak wpływać na ocenę, czy nauczyciel jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę, czy na podstawie mianowania z ograniczeniem zatrudnienia.

Czy zamiast urlopu można złożyć wniosek o obniżenie wymiaru zatrudnienia?

Tak, jeżeli nauczyciel jest uprawniony do urlopu wychowawczego. Obniżenie nie może jednak zejść poniżej połowy pełnego wymiaru zatrudnienia. Przy pensum 18 godzin oznacza to co do zasady minimum 9/18.

Podsumowanie

Dyrektor szkoły nie może odmówić nauczycielowi urlopu wychowawczego wyłącznie dlatego, że zamierza rozwiązać z nim stosunek pracy. Najważniejsze jest jednak ustalenie podstawy zatrudnienia i dat: kiedy złożono wniosek, od kiedy ma rozpocząć się urlop, czy wcześniej doręczono wypowiedzenie oraz czy dyrektor powołuje się na zwykłe wypowiedzenie, czy na szczególne przyczyny organizacyjne z Karty Nauczyciela.

W przypadku nauczyciela zatrudnionego na podstawie umowy o pracę ochrona z art. 186⁸ Kodeksu pracy jest zasadnicza. W przypadku nauczyciela mianowanego sprawa może być bardziej sporna, zwłaszcza przy art. 20 Karty Nauczyciela, dlatego każdą decyzję o wypowiedzeniu warto zweryfikować indywidualnie i szybko ocenić możliwość odwołania do sądu pracy.

Źródła

• Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, w szczególności art. 186, art. 186⁷ i art. 186⁸ – tekst jednolity w Dzienniku Ustaw.
• Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela, w szczególności art. 20, art. 22, art. 23, art. 27 oraz art. 67a–67d – tekst jednolity w Dzienniku Ustaw.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 9 września 2010 r., II PK 54/10 – orzeczenie w SAOS.
• Uchwała Sądu Najwyższego z 7 grudnia 2006 r., I PZP 4/06; wyrok Sądu Najwyższego z 19 października 2010 r., II PK 85/10.