Zwolnienie nauczyciela z powodu braku godzin

Kiedy brak godzin pozwala zwolnić nauczyciela?

Podstawą zwolnienia nauczyciela z powodu braku godzin jest najczęściej art. 20 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela. Przepis ten dotyczy sytuacji, w której dochodzi do częściowej likwidacji szkoły, zmniejszenia liczby oddziałów albo zmiany planu nauczania i z tych przyczyn nie ma możliwości dalszego zatrudniania nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć.

Nie wystarczy więc ogólne stwierdzenie, że w arkuszu organizacyjnym jest mniej godzin. Dyrektor powinien umieć wykazać, z czego wynika zmniejszenie zatrudnienia: ilu oddziałów zabraknie, jak zmienił się plan nauczania, jakie kwalifikacje mają nauczyciele danego przedmiotu i czy istnieje realna możliwość uzupełnienia pensum albo ograniczenia zatrudnienia zamiast definitywnego rozwiązania stosunku pracy.

W przypadku nauczyciela zatrudnionego na podstawie mianowania Karta Nauczyciela przewiduje także możliwość ograniczenia zatrudnienia na podstawie art. 22 ust. 2 KN, jeżeli nauczyciel wyrazi na to zgodę, a wymiar nie spadnie poniżej 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć. Przy nauczycielu zatrudnionym na podstawie umowy o pracę trzeba każdorazowo sprawdzić, czy w grę wchodzi art. 20 KN, art. 27 KN, wypowiedzenie zmieniające albo inna podstawa wynikająca z konkretnego stosunku pracy.

Jak przebiega wypowiedzenie z art. 20 Karty Nauczyciela?

W szkole feryjnej rozwiązanie stosunku pracy z przyczyn określonych w art. 20 ust. 1 KN następuje co do zasady z końcem roku szkolnego, po uprzednim trzymiesięcznym wypowiedzeniu. W praktyce oznacza to, że standardowo wypowiedzenie powinno być doręczone najpóźniej do końca maja, aby stosunek pracy rozwiązał się 31 sierpnia. Ustawa pozwala skrócić okres wypowiedzenia do 1 miesiąca, ale wtedy nauczycielowi przysługuje odszkodowanie za pozostałą część okresu wypowiedzenia.

Przed wypowiedzeniem z art. 20 ust. 1 pkt 2 dyrektor zawiadamia reprezentującą nauczyciela zakładową albo międzyzakładową organizację związkową. Organizacja ma 7 dni na zgłoszenie pisemnych, umotywowanych zastrzeżeń. Po ich rozpatrzeniu, a także wtedy, gdy organizacja związkowa nie zajmie stanowiska w terminie, dyrektor podejmuje decyzję o wypowiedzeniu.

Po doręczeniu wypowiedzenia nauczyciel może w terminie 30 dni złożyć pisemny wniosek o przeniesienie w stan nieczynny. Złożenie takiego wniosku powoduje bezskuteczność wypowiedzenia. Stan nieczynny trwa 6 miesięcy, a w tym czasie nauczyciel zachowuje prawo do wynagrodzenia zasadniczego i innych świadczeń pracowniczych przewidzianych w ustawie. Jeżeli w tym okresie pojawi się możliwość zatrudnienia nauczyciela w pełnym wymiarze w tej samej szkole, dyrektor ma obowiązek przywrócić go do pracy w pierwszej kolejności, o ile nauczyciel ma wymagane kwalifikacje.

Kryteria wyboru nauczyciela do zwolnienia

Najczęstsze spory nie dotyczą samego zmniejszenia liczby godzin, ale tego, dlaczego wypowiedzenie otrzymał właśnie ten nauczyciel. Orzecznictwo Sądu Najwyższego od lat przyjmuje, że w razie konieczności rozwiązania stosunku pracy z jednym spośród kilku nauczycieli sąd może badać także kryteria wyboru osoby do zwolnienia. Oznacza to, że dyrektor powinien przygotować kryteria przed podjęciem decyzji, zastosować je do porównywalnej grupy nauczycieli i umieć uzasadnić wynik tego porównania.

Do kryteriów, które zwykle mają znaczenie, należą kwalifikacje formalne, stopień awansu zawodowego, ocena pracy, dorobek zawodowy, przydatność do realizacji zadań szkoły, możliwość nauczania kilku przedmiotów, staż pracy, dyscyplina pracy, dyspozycyjność organizacyjna oraz sytuacja, w której nauczyciel może uzupełnić etat w innej szkole. Żadne z tych kryteriów nie powinno jednak działać automatycznie. Dłuższy staż pracy nie zawsze wygrywa z lepszymi kwalifikacjami, a wyższy stopień awansu nie zawsze przesądza o pozostawieniu nauczyciela w zatrudnieniu, jeżeli inny nauczyciel ma kwalifikacje potrzebne szkole do realizacji planu nauczania.

Ważne jest, aby porównywać cechy tego samego rodzaju. Jeżeli dyrektor porównuje staż pracy, powinien porównać staż wszystkich nauczycieli z danej grupy. Jeżeli bierze pod uwagę kwalifikacje, powinien sprawdzić kwalifikacje wszystkich osób, które realnie mogą wykonywać te same zadania. Nieprawidłowe jest uzasadnienie oparte wyłącznie na wygodnym dla szkoły fragmencie oceny, bez pokazania, dlaczego pominięto inne istotne cechy.

Czy nauczyciel na L4 może dostać wypowiedzenie?

Stary i często powtarzany pogląd, że nauczyciela przebywającego na zwolnieniu lekarskim nie można objąć wypowiedzeniem z art. 20 KN, wymaga istotnego doprecyzowania. W odniesieniu do nauczyciela mianowanego Sąd Najwyższy w uchwale z 7 grudnia 2006 r., sygn. I PZP 4/06, przyjął, że przy istnieniu podstaw do rozwiązania stosunku pracy z przyczyn określonych w art. 20 ust. 1 pkt 2 KN nie stosuje się art. 41 Kodeksu pracy. Innymi słowy, sama usprawiedliwiona nieobecność, w tym choroba, nie powinna być traktowana jako przeszkoda do porównania tego nauczyciela z pozostałymi i ewentualnego wypowiedzenia stosunku pracy w trybie art. 20 KN.

To ma duże znaczenie praktyczne. Jeżeli dyrektor pomija nauczyciela na L4 wyłącznie dlatego, że jest nieobecny, a wypowiedzenie otrzymuje nauczyciel obecny w pracy, mimo wyższych kwalifikacji albo większej przydatności dla szkoły, taka decyzja może być kwestionowana. Obecność lub nieobecność w pracy w okresie wręczania wypowiedzeń nie powinna zastępować rzetelnych kryteriów doboru do zwolnienia.

Inaczej należy oceniać sprawy nauczycieli zatrudnionych na podstawie umowy o pracę, zwłaszcza gdy nie zachodzi szczególny tryb z art. 20 KN albo gdy sytuacja dotyczy wypowiedzenia umowy na zasadach kodeksowych. Wtedy znaczenie art. 41 Kodeksu pracy trzeba badać oddzielnie. Dlatego przy sporze o wypowiedzenie na L4 kluczowe jest ustalenie podstawy zatrudnienia, trybu wypowiedzenia i tego, czy szkoła rzeczywiście działa na podstawie art. 20 KN.

Ochrona przedemerytalna i inne ograniczenia

Od 1 września 2025 r. Karta Nauczyciela zawiera szczególne przepisy o ochronie przedemerytalnej nauczycieli. Zgodnie z art. 28a KN nie można wypowiedzieć stosunku pracy nauczycielowi zatrudnionemu na podstawie mianowania albo umowy o pracę na czas nieokreślony, któremu brakuje nie więcej niż 4 lata do osiągnięcia wieku emerytalnego, jeżeli okres zatrudnienia umożliwia mu uzyskanie prawa do emerytury z osiągnięciem tego wieku.

Ochrona ta nie jest jednak absolutna. Art. 28b KN przewiduje wyjątki, w tym dotyczące sytuacji z art. 20 ust. 1 pkt 2 KN, jeżeli nie jest możliwe ograniczenie zatrudnienia nauczyciela mianowanego w trybie art. 22 ust. 2 albo nauczyciel nie wyraził na nie zgody, a przy nauczycielu zatrudnionym na umowę o pracę na czas nieokreślony nie jest możliwe dalsze zatrudnienie w niższym niż dotychczas wymiarze albo nauczyciel nie zgodził się na zmniejszenie wymiaru zatrudnienia. Dlatego przedemerytalna ochrona wymaga analizy nie tylko wieku nauczyciela, lecz także realnej możliwości dalszego zatrudnienia choćby w mniejszym wymiarze.

Odrębnie trzeba sprawdzić ochronę związkową, ochronę rodzicielską, ciążę, urlop macierzyński, urlop rodzicielski, urlop dla poratowania zdrowia oraz inne szczególne przepisy. Każda z tych sytuacji może wpływać na dopuszczalność wypowiedzenia albo na ryzyko sporu, ale nie każda automatycznie blokuje decyzję dyrektora. W praktyce najbezpieczniejsze jest pisemne udokumentowanie, jakie ochrony sprawdzono i dlaczego mimo nich dyrektor uważa wypowiedzenie za dopuszczalne.

Co może zrobić nauczyciel po otrzymaniu wypowiedzenia?

Nauczyciel powinien w pierwszej kolejności sprawdzić treść wypowiedzenia. Pismo powinno wskazywać konkretną, prawdziwą i zrozumiałą przyczynę rozwiązania stosunku pracy. Jeżeli powodem jest zmniejszenie liczby godzin, dobrze jest zażądać wglądu w dokumenty organizacyjne, arkusz organizacji szkoły, aneksy, przydział godzin, wykaz kwalifikacji porównywanych nauczycieli oraz kryteria doboru do zwolnienia.

Odwołanie od wypowiedzenia wnosi się do sądu pracy co do zasady w terminie 21 dni od doręczenia pisma. Nauczyciel może kwestionować zarówno samą przyczynę organizacyjną, jak i wybór jego osoby do zwolnienia. W sprawach nauczycielskich znaczenie mają dowody z dokumentów, zeznania dyrektora, zeznania innych nauczycieli, arkusze organizacyjne oraz sposób, w jaki dyrektor rzeczywiście rozdzielał godziny.

Nauczyciel powinien też rozważyć, czy złożyć wniosek o przeniesienie w stan nieczynny. Termin wynosi 30 dni od doręczenia wypowiedzenia. To rozwiązanie może być korzystne, gdy nauczyciel chce zachować wynagrodzenie zasadnicze przez 6 miesięcy i liczy na pojawienie się godzin w tej samej szkole. Nie zawsze jednak będzie najlepsze z punktu widzenia odprawy, dalszej kariery albo strategii procesowej, dlatego przed złożeniem wniosku warto porównać skutki obu rozwiązań.

FAQ

Czy dyrektor może zwolnić nauczyciela tylko dlatego, że brakuje godzin?

Może to zrobić tylko wtedy, gdy brak godzin wynika z rzeczywistych zmian organizacyjnych i uniemożliwia dalsze zatrudnianie nauczyciela w pełnym wymiarze. Trzeba też sprawdzić możliwość ograniczenia zatrudnienia, uzupełnienia pensum i obiektywnego wyboru osoby do zwolnienia.

Czy nauczyciel mianowany na L4 jest chroniony przed wypowiedzeniem z art. 20 KN?

Co do zasady nie. W odniesieniu do nauczyciela mianowanego Sąd Najwyższy przyjął, że przy wypowiedzeniu z art. 20 ust. 1 pkt 2 KN nie stosuje się art. 41 Kodeksu pracy. Nie oznacza to jednak, że wypowiedzenia nie można zaskarżyć z innych powodów, np. z powodu błędnych kryteriów doboru.

Jakie kryteria wyboru nauczyciela do zwolnienia są najbezpieczniejsze?

Najbezpieczniejsze są kryteria obiektywne, sprawdzalne i zastosowane jednakowo do porównywalnej grupy nauczycieli. W praktyce są to kwalifikacje, ocena pracy, stopień awansu, dorobek, przydatność do zadań szkoły, możliwość nauczania innych przedmiotów, staż pracy i realne potrzeby organizacyjne szkoły.

Czy nauczyciel może wygrać w sądzie mimo prawdziwego braku godzin?

Tak. Nawet jeżeli zmiany organizacyjne są prawdziwe, nauczyciel może wygrać, gdy dyrektor wadliwie wybrał osobę do zwolnienia, naruszył tryb konsultacji związkowej, błędnie zastosował ochronę szczególną albo nie wykazał, że nie było możliwości dalszego zatrudnienia.

Czy zawsze warto składać wniosek o stan nieczynny?

Nie zawsze. Stan nieczynny daje czas i wynagrodzenie zasadnicze przez 6 miesięcy, ale zmienia skutki wypowiedzenia i może mieć znaczenie dla odprawy oraz dalszej strategii. Decyzję warto podjąć po porównaniu sytuacji finansowej, szans na powrót do szkoły i ewentualnego sporu sądowego.

Podsumowanie

Zwolnienie nauczyciela z powodu braku godzin jest dopuszczalne, ale wymaga realnej przyczyny organizacyjnej, prawidłowej procedury i rzetelnego wyboru osoby do zwolnienia. Największe znaczenie w sporze ma zwykle nie sam fakt zmniejszenia liczby godzin, lecz to, czy dyrektor porównał właściwych nauczycieli według jasnych i obiektywnych kryteriów.

W aktualnym stanie prawnym szczególnie trzeba uważać na trzy kwestie: zastosowanie art. 20 KN tylko do właściwych przypadków, nowe zasady ochrony przedemerytalnej nauczycieli oraz błędne założenie, że L4 automatycznie wyklucza nauczyciela z porównania przy redukcji etatu. Każdy przypadek wymaga analizy dokumentów szkoły, podstawy zatrudnienia i treści wypowiedzenia.

Źródła

• Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela, tekst jednolity Dz. U. z 2026 r. poz. 515, w szczególności art. 20, art. 22, art. 28a, art. 28b i art. 91c – tekst aktu.
• Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, tekst jednolity Dz. U. z 2025 r. poz. 277, w szczególności art. 41 i art. 264 – tekst aktu.
• Ustawa z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników, tekst jednolity Dz. U. z 2025 r. poz. 570.
• Uchwała Sądu Najwyższego z 7 grudnia 2006 r., I PZP 4/06 – brak zastosowania art. 41 Kodeksu pracy do nauczyciela mianowanego zwalnianego na podstawie art. 20 ust. 1 pkt 2 KN – orzeczenie.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 27 listopada 1997 r., I PKN 399/97; wyrok Sądu Najwyższego z 7 września 1994 r., I PRN 56/94; wyrok Sądu Najwyższego z 6 lutego 1997 r., I PKN 70/96; wyrok Sądu Najwyższego z 20 sierpnia 2001 r., I PKN 570/00 – dotyczące kontroli sądowej przyczyn i kryteriów doboru nauczyciela do zwolnienia.