Urlop macierzyński a prawo do trzynastki

Kiedy przysługuje prawo do trzynastki?

Dodatkowe wynagrodzenie roczne, potocznie nazywane trzynastką, przysługuje pracownikom jednostek sfery budżetowej na zasadach określonych w ustawie z dnia 12 grudnia 1997 r. o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników jednostek sfery budżetowej. Nie jest to świadczenie powszechne dla wszystkich pracowników w Polsce. Jeżeli pracownik jest zatrudniony u prywatnego pracodawcy, prawo do podobnej premii może wynikać tylko z umowy o pracę, regulaminu wynagradzania, układu zbiorowego pracy albo innego aktu wewnętrznego.

Zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 1997 r. pracownik nabywa prawo do dodatkowego wynagrodzenia rocznego w pełnej wysokości po przepracowaniu u danego pracodawcy całego roku kalendarzowego. Jeżeli nie przepracował całego roku, zastosowanie ma art. 2 ust. 2 tej ustawy: pracownik nabywa prawo do trzynastki proporcjonalnie do okresu przepracowanego, pod warunkiem że okres ten wynosi co najmniej 6 miesięcy.

Od tej zasady są jednak wyjątki. Art. 2 ust. 3 ustawy z dnia 12 grudnia 1997 r. wymienia sytuacje, w których przepracowanie co najmniej 6 miesięcy nie jest wymagane. W praktyce ma to duże znaczenie dla pracowników, którzy w danym roku korzystali z uprawnień rodzicielskich, chorowali, zostali zatrudnieni w szczególnym trybie albo ich stosunek pracy zakończył się z przyczyn wskazanych w ustawie.

Urlop macierzyński a wymóg 6 miesięcy pracy

Obecnie urlop macierzyński jest wyraźnie uwzględniony w katalogu wyjątków od wymogu przepracowania co najmniej 6 miesięcy. Wynika to z art. 2 ust. 3 ustawy z dnia 12 grudnia 1997 r. o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników jednostek sfery budżetowej. Oznacza to, że pracownica korzystająca z urlopu macierzyńskiego nie traci prawa do trzynastki wyłącznie dlatego, że faktycznie wykonywała pracę przez krótszy okres.

Nie oznacza to jednak automatycznie, że trzynastka zawsze będzie wypłacona w pełnej wysokości. Art. 2 ust. 2 ustawy przewiduje zasadę proporcjonalności, gdy pracownik nie przepracował całego roku. Natomiast art. 4 ust. 1 tej ustawy wskazuje, że wysokość dodatkowego wynagrodzenia rocznego wynosi 8,5% sumy wynagrodzenia za pracę otrzymanego przez pracownika w ciągu roku kalendarzowego, uwzględnianego przy obliczaniu ekwiwalentu pieniężnego za urlop wypoczynkowy, z uwzględnieniem szczególnych elementów wymienionych w tym przepisie.

W praktyce trzeba odróżnić dwie kwestie: nabycie prawa do trzynastki oraz obliczenie jej wysokości. Urlop macierzyński może pozwolić spełnić warunek nabycia prawa mimo braku 6 miesięcy faktycznej pracy, ale zasiłek macierzyński nie jest zwykłym wynagrodzeniem za pracę. Jeżeli poza trzynastką pojawia się problem wynagrodzenia urlopowego po macierzyńskim, trzeba ocenić go na podstawie odrębnych zasad dotyczących urlopu wypoczynkowego.

Znaczenie wyroku Trybunału Konstytucyjnego

Istotne znaczenie dla pracownic korzystających z urlopu macierzyńskiego miał wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 9 lipca 2012 r., sygn. P 59/11. Trybunał Konstytucyjny uznał, że art. 2 ust. 3 ustawy z dnia 12 grudnia 1997 r. w zakresie, w jakim pomijał okres urlopu macierzyńskiego jako okres uprawniający do nabycia dodatkowego wynagrodzenia rocznego proporcjonalnie do okresu przepracowanego, był niezgodny z art. 32 ust. 1 oraz art. 71 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Skutkiem tego rozstrzygnięcia była zmiana podejścia do pracownic, którym wcześniej odmawiano trzynastki tylko dlatego, że z powodu urlopu macierzyńskiego nie przepracowały faktycznie 6 miesięcy. Następnie ustawodawca uzupełnił ustawę tak, aby uprawnienia rodzicielskie zostały uwzględnione wprost w art. 2 ust. 3 ustawy o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym.

Jeżeli po zakończeniu urlopu rodzicielskiego pracodawca zmienia stanowisko, zakres obowiązków albo warunki płacy, warto pamiętać, że ocena takich działań wymaga analizy Kodeksu pracy i dokumentów pracowniczych. Szerzej podobny problem omawia materiał o zmianie warunków pracy po macierzyńskim.

Termin wypłaty trzynastki i przedawnienie roszczenia

Zgodnie z art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 12 grudnia 1997 r. dodatkowe wynagrodzenie roczne wypłaca się nie później niż w ciągu pierwszych 3 miesięcy roku kalendarzowego następującego po roku, za który przysługuje to wynagrodzenie. W typowej sytuacji trzynastka za 2025 r. powinna więc zostać wypłacona najpóźniej do 31 marca 2026 r.

Jeżeli pracodawca nie wypłaci trzynastki w terminie, powstaje roszczenie ze stosunku pracy. Zgodnie z art. 291 § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy roszczenia ze stosunku pracy przedawniają się z upływem 3 lat od dnia, w którym stały się wymagalne. Dla większości roszczeń o trzynastkę termin ten należy liczyć od dnia, w którym pracodawca najpóźniej powinien wypłacić świadczenie.

W odniesieniu do trzynastki za 2011 r. trzeba więc przyjąć, że świadczenie powinno być co do zasady wypłacone najpóźniej do 31 marca 2012 r. Roszczenie o jego zapłatę przedawniło się zasadniczo z końcem 31 marca 2015 r., chyba że doszło do przerwania biegu przedawnienia, na przykład przez wniesienie pozwu albo inną czynność przewidzianą w przepisach. W 2026 r. samo powołanie się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 2012 r. nie wystarczy zwykle do skutecznego dochodzenia trzynastki za 2011 r., jeżeli pracodawca podniesie zarzut przedawnienia.

Jak oblicza się wysokość trzynastki?

Podstawową regułę zawiera art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 1997 r. Dodatkowe wynagrodzenie roczne wynosi 8,5% sumy wynagrodzenia za pracę otrzymanego przez pracownika w roku kalendarzowym, za który przysługuje trzynastka, przy czym stosuje się zasady dotyczące składników uwzględnianych przy obliczaniu ekwiwalentu pieniężnego za urlop wypoczynkowy.

Przy ustalaniu podstawy trzeba uwzględniać wyłączenia wynikające z rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 8 stycznia 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad udzielania urlopu wypoczynkowego, ustalania i wypłacania wynagrodzenia za czas urlopu oraz ekwiwalentu pieniężnego za urlop. W szczególności § 6 tego rozporządzenia wskazuje składniki, których nie uwzględnia się przy obliczaniu wynagrodzenia urlopowego, a przez odesłanie z art. 4 ust. 1 ustawy ma to znaczenie także przy trzynastce.

Oznacza to, że fakt nabycia prawa do trzynastki nie przesądza jeszcze o jej wysokiej kwocie. Jeżeli przez znaczną część roku pracownica pobierała zasiłek macierzyński, podstawa naliczenia dodatkowego wynagrodzenia rocznego może być istotnie niższa niż przy pracy przez cały rok. Jeżeli pracownica miała dwa zatrudnienia lub równoległe tytuły do świadczeń, odrębnej analizy może wymagać również zasiłek macierzyński.

Co zrobić, gdy pracodawca odmówił wypłaty?

W pierwszej kolejności warto wystąpić do pracodawcy z pisemnym wnioskiem o wyjaśnienie przyczyn odmowy. W piśmie można wskazać art. 2 ust. 3 ustawy z dnia 12 grudnia 1997 r. oraz, w sprawach historycznych, wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 9 lipca 2012 r., sygn. P 59/11. Dobrze jest zażądać również przedstawienia sposobu obliczenia świadczenia.

Jeżeli pracodawca nadal odmawia wypłaty, pracownik może rozważyć skierowanie sprawy do sądu pracy. Trzeba jednak pamiętać o art. 291 § 1 Kodeksu pracy i 3-letnim terminie przedawnienia. W sprawach przedawnionych pracodawca może odmówić zapłaty, a w procesie podnieść zarzut przedawnienia.

FAQ

Podsumowanie

Urlop macierzyński nie powinien pozbawiać pracownicy jednostki sfery budżetowej prawa do trzynastki tylko z tego powodu, że w danym roku faktycznie wykonywała pracę krócej niż 6 miesięcy. Wynika to obecnie z art. 2 ust. 3 ustawy z dnia 12 grudnia 1997 r., a wcześniej zostało potwierdzone kierunkowo przez wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 9 lipca 2012 r., sygn. P 59/11.

W każdej sprawie trzeba jednak osobno sprawdzić: czy pracodawca jest objęty ustawą, za jaki rok ma być wypłacone świadczenie, jak ustalić jego wysokość oraz czy roszczenie nie jest przedawnione. W przypadku roszczeń historycznych, takich jak trzynastka za 2011 r., zasadniczą przeszkodą jest dziś 3-letni termin przedawnienia z art. 291 § 1 Kodeksu pracy.

Źródła

• Art. 2, art. 4 i art. 5 ustawy z dnia 12 grudnia 1997 r. o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników jednostek sfery budżetowej.
• Art. 291 § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy.
• § 6 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 8 stycznia 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad udzielania urlopu wypoczynkowego, ustalania i wypłacania wynagrodzenia za czas urlopu oraz ekwiwalentu pieniężnego za urlop.
• Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 9 lipca 2012 r., sygn. P 59/11.