Ulga dla seniora a odprawa emerytalna – termin wypłaty i podatek

Odprawa emerytalna – kiedy powstaje prawo do świadczenia

Podstawą prawną jest art. 92¹ § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy. Z przepisu wynika, że pracownikowi spełniającemu warunki uprawniające do emerytury albo renty z tytułu niezdolności do pracy, którego stosunek pracy ustał w związku z przejściem na to świadczenie, przysługuje odprawa pieniężna w wysokości jednomiesięcznego wynagrodzenia, chyba że przepisy szczególne przewidują wyższą odprawę.

Aby prawo do odprawy powstało, muszą wystąpić łącznie następujące elementy: spełnienie warunków do emerytury, ustanie stosunku pracy oraz związek między rozwiązaniem umowy a przejściem na emeryturę. Ten związek ocenia się według konkretnego stanu faktycznego – nie zawsze musi to być ten sam dzień, ale powinno być jasne, że zakończenie zatrudnienia nastąpiło właśnie z powodu przejścia na emeryturę.

Jeżeli pracownik otrzymuje świadczenie tego rodzaju po raz pierwszy, zastosowanie ma także art. 92¹ § 2 Kodeksu pracy, zgodnie z którym pracownik, który otrzymał odprawę, nie może ponownie nabyć do niej prawa.

W praktyce przy ustalaniu wysokości odprawy stosuje się zasady liczenia ekwiwalentu pieniężnego za urlop, na podstawie § 2 ust. 1 pkt 7 oraz § 14–17 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 maja 1996 r. w sprawie sposobu ustalania wynagrodzenia w okresie niewykonywania pracy oraz wynagrodzenia stanowiącego podstawę obliczania odszkodowań, odpraw, dodatków wyrównawczych do wynagrodzenia oraz innych należności przewidzianych w Kodeksie pracy.

Termin wypłaty odprawy emerytalnej

Kodeks pracy nie zawiera przepisu, który wprost wskazuje kalendarzowy termin wypłaty odprawy emerytalnej. Jednak z charakteru tego świadczenia i utrwalonej praktyki wynika, że staje się ono wymagalne najpóźniej w dniu ustania stosunku pracy, jeżeli w tym momencie istnieją przesłanki do jego przyznania. Takie podejście potwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z 9 kwietnia 1998 r., I PKN 508/97, wskazując, że roszczenie o zapłatę odprawy emerytalnej jest wymagalne od dnia rozwiązania stosunku pracy, także wtedy, gdy decyzja przyznająca emeryturę została wydana później.

W konsekwencji, jeżeli umowa o pracę rozwiązała się 20 lutego, a pracodawca wiedział, że ustanie zatrudnienia następuje w związku z przejściem na emeryturę, odprawa powinna zostać wypłacona najpóźniej tego dnia albo razem z innymi należnościami końcowymi, jeśli z dokumentów kadrowych wynikało pełne prawo do świadczenia. Nie powinno się jej bez podstawy przesuwać na zwykły termin wypłaty pensji za kolejny miesiąc.

Warto odróżnić odprawę emerytalną od innych świadczeń, np. odprawa rentowa opiera się na tej samej konstrukcji z art. 92¹ § 1 Kodeksu pracy, ale wymaga przejścia na rentę z tytułu niezdolności do pracy.

Ulga dla seniora a odprawa emerytalna

Ulga dla seniora została uregulowana w art. 21 ust. 1 pkt 154 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych. Przepis zwalnia od podatku – do rocznego limitu określonego w tym przepisie – przychody ze stosunku pracy, stosunku służbowego, pracy nakładczej, spółdzielczego stosunku pracy, umów zlecenia objętych ubezpieczeniami społecznymi oraz z pozarolniczej działalności gospodarczej, osiągane przez podatnika po osiągnięciu wieku emerytalnego, pod warunkiem że mimo nabycia uprawnień nie otrzymuje on m.in. emerytury lub renty rodzinnej.

Kluczowe jest więc nie samo nabycie prawa do emerytury, lecz moment otrzymywania świadczenia emerytalnego. Jeżeli podatnik zaczął otrzymywać emeryturę od 1 marca, to przychody otrzymane od tego dnia nie korzystają już z ulgi dla seniora. To oznacza, że odprawa emerytalna wypłacona dopiero 9 marca nie podlega temu zwolnieniu, nawet jeśli dotyczy rozwiązania umowy, które nastąpiło wcześniej.

Przy ocenie podatkowej liczy się moment otrzymania przychodu. Wynika to z art. 11 ust. 1 ustawy o PIT, zgodnie z którym przychodami są otrzymane albo postawione do dyspozycji podatnika w roku kalendarzowym pieniądze i wartości pieniężne. Dlatego dla ulgi dla seniora znaczenie ma data wypłaty odprawy, a nie wyłącznie data, za jaki okres ona przysługuje.

Odprawa emerytalna jest co do zasady przychodem ze stosunku pracy w rozumieniu art. 12 ust. 1 ustawy o PIT. Może więc korzystać z ulgi dla seniora tylko wtedy, gdy w chwili jej otrzymania pracownik spełniał warunki z art. 21 ust. 1 pkt 154 tej ustawy.

Czy pracodawca powinien pobrać zaliczkę na PIT

Tak, jeżeli w dacie wypłaty odprawy pracownik nie spełniał już warunków ulgi dla seniora, pracodawca jako płatnik powinien pobrać zaliczkę na podatek dochodowy. Obowiązek poboru wynika z art. 31 ustawy o PIT, zgodnie z którym zakłady pracy są obowiązane jako płatnicy obliczać i pobierać zaliczki od przychodów ze stosunku pracy, a zasady ich przekazywania do urzędu skarbowego określa art. 38 ust. 1 tej ustawy.

Jeżeli więc emerytura była już otrzymywana od 1 marca, a odprawę wypłacono 9 marca, pracodawca nie powinien stosować zwolnienia z art. 21 ust. 1 pkt 154 ustawy o PIT do tej wypłaty. Inaczej mówiąc: spóźniona wypłata mogła być dla pracownika niekorzystna podatkowo, ale sam pobór zaliczki po 1 marca był co do zasady prawidłowy.

Dla porządku warto dodać, że ulga dla seniora ma limit roczny wspólny z niektórymi innymi ulgami z art. 21 ust. 1 pkt 148, 152, 153 i 154 ustawy o PIT. W aktualnym stanie prawnym limit ten wynosi 85 528 zł rocznie.

Odpowiedzialność pracodawcy za spóźnioną wypłatę

Jeżeli pracodawca bez podstawy opóźnił wypłatę odprawy, pracownik może domagać się odsetek za opóźnienie. Podstawą jest art. 481 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny w związku z art. 300 Kodeksu pracy. Odsetki należą się za sam fakt opóźnienia, bez konieczności wykazywania szkody.

Dodatkowo niewypłacenie w terminie świadczenia ze stosunku pracy może stanowić wykroczenie przeciwko prawom pracownika z art. 282 § 1 pkt 1 Kodeksu pracy, zagrożone grzywną od 1000 zł do 30 000 zł. Pracownik może więc złożyć skargę do Państwowej Inspekcji Pracy.

Co do odszkodowania za utratę korzyści podatkowej, sytuacja jest bardziej złożona. Na podstawie art. 471 Kodeksu cywilnego w związku z art. 300 Kodeksu pracy pracownik musiałby wykazać: niewykonanie lub nienależyte wykonanie obowiązku przez pracodawcę, szkodę, adekwatny związek przyczynowy między opóźnieniem a szkodą oraz wysokość szkody. W praktyce oznacza to konieczność udowodnienia, że gdyby odprawa została wypłacona terminowo, przychód rzeczywiście korzystałby z ulgi dla seniora i pracownik zapłaciłby niższy podatek.

Nie każda spóźniona wypłata automatycznie oznacza więc odpowiedzialność odszkodowawczą pracodawcy. Jeśli opóźnienie wynikało np. z braku dokumentów, sporu co do prawa do odprawy albo z niejasności co do daty pobierania emerytury, ocena może być inna. W takich sprawach bardzo duże znaczenie ma dokumentacja i korespondencja między stronami.

Jak ocenić opisany przypadek

Jeżeli stosunek pracy ustał 20 lutego 2024 r., a pracownik otrzymał emeryturę od 1 marca 2024 r., to odprawa emerytalna powinna była co do zasady zostać wypłacona najpóźniej przy rozwiązaniu stosunku pracy. Wypłata dopiero 9 marca oznacza opóźnienie w spełnieniu świadczenia, o ile pracodawca miał podstawy do jego ustalenia już wcześniej.

Skoro jednak wypłata nastąpiła już po rozpoczęciu otrzymywania emerytury, pracodawca powinien pobrać zaliczkę na PIT, bo ulga dla seniora nie miała już zastosowania do tej wypłaty. Sam fakt prawidłowego pobrania zaliczki nie usuwa jednak ewentualnej odpowiedzialności cywilnej za wcześniejsze opóźnienie.

Pracownik mógłby rozważać roszczenie o odsetki oraz – w razie wykazania realnej szkody podatkowej – także odszkodowanie. Wysokość takiej szkody wymagałaby konkretnego wyliczenia: jaka część odprawy byłaby objęta ulgą, czy nie został przekroczony limit zwolnienia, jakie inne przychody pracownik uzyskał w roku podatkowym i czy pracodawca dysponował kompletem informacji pozwalających na wypłatę w terminie.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak w praktyce zmienia się ocena prawna i podatkowa w zależności od daty wypłaty oraz dokumentów przekazanych pracodawcy.

FAQ

Czy odprawa emerytalna zawsze powinna być wypłacona w ostatnim dniu pracy?

Co do zasady tak – najpóźniej wtedy staje się wymagalna, jeśli przesłanki prawa do odprawy są już znane. Opóźnienie wymaga uzasadnienia wynikającego z konkretnej sytuacji.

Czy po rozpoczęciu pobierania emerytury nadal działa ulga dla seniora?

Nie. Z art. 21 ust. 1 pkt 154 ustawy o PIT wynika, że ulga dotyczy osób, które mimo nabycia uprawnień nie otrzymują emerytury. Po rozpoczęciu jej pobierania przychody otrzymane od tego momentu nie korzystają już z ulgi.

Czy pracodawca odpowiada automatycznie za utratę ulgi?

Nie automatycznie. Pracownik może żądać odsetek za opóźnienie, ale odszkodowanie wymaga wykazania szkody, związku przyczynowego i odpowiedzialności pracodawcy za opóźnienie.

Czy termin wypłaty odprawy może wynikać z regulaminu lub przepisów szczególnych?

Tak. W niektórych grupach zawodowych, zwłaszcza w sferze budżetowej, znaczenie mają przepisy szczególne. Dotyczy to np. sytuacji, gdy przewidziano wyższą odprawę albo odrębne zasady jej nabycia.

Czy od odprawy emerytalnej zawsze pobiera się podatek?

Nie zawsze. Jeżeli w chwili wypłaty pracownik spełnia warunki ulgi dla seniora i nie pobiera jeszcze emerytury, odprawa może korzystać ze zwolnienia w granicach ustawowego limitu. Po rozpoczęciu pobierania emerytury zwolnienie już nie działa.

Źródła

1. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, w szczególności art. 92¹, art. 282 § 1 pkt 1 i art. 300 – ISAP

2. Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, w szczególności art. 11 ust. 1, art. 12 ust. 1, art. 21 ust. 1 pkt 154, art. 31 i art. 38 ust. 1

3. Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 maja 1996 r. w sprawie sposobu ustalania wynagrodzenia w okresie niewykonywania pracy oraz wynagrodzenia stanowiącego podstawę obliczania odszkodowań, odpraw, dodatków wyrównawczych do wynagrodzenia oraz innych należności przewidzianych w Kodeksie pracy

4. Wyrok Sądu Najwyższego z 9 kwietnia 1998 r., I PKN 508/97