Rozdzielność majątkowa i częściowy podział majątku u notariusza

Rozdzielność majątkowa i częściowy podział majątku – od czego zacząć ocenę sprawy?

W opisanej sytuacji trzeba odróżnić trzy kwestie: moment ustania wspólności majątkowej, zakres umowy o podział majątku oraz źródło pieniędzy użytych do spłaty. To właśnie te elementy decydują o tym, czy w przyszłości żona mogłaby jeszcze domagać się rozliczenia określonych środków.

Zgodnie z art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami wspólność ustawowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich. Z kolei art. 47 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że małżonkowie mogą przez umowę zawartą w formie aktu notarialnego wspólność ustawową rozszerzyć, ograniczyć, ustanowić rozdzielność majątkową albo rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków.

Jeżeli więc małżonkowie zawierają u notariusza umowę o rozdzielności, wspólność ustawowa ustaje od chwili wskazanej w umowie, co do zasady od momentu jej zawarcia. Samo wcześniejsze nieprowadzenie wspólnego gospodarstwa domowego nie wywołuje jeszcze takiego skutku.

Zobacz również: podział przed rozwodem

Czy po częściowym podziale majątku można wrócić do innych składników?

Tak, jeżeli umowa objęła tylko część majątku wspólnego. Podział majątku może być częściowy, a składniki nieobjęte umową mogą być rozliczane później – umownie albo sądownie. Wynika to z samej konstrukcji podziału majątku po ustaniu wspólności oraz z art. 1038 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny w związku z art. 46 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz art. 567 § 3 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Przepisy o dziale spadku stosuje się odpowiednio do podziału majątku wspólnego po ustaniu wspólności.

W praktyce oznacza to, że jeśli akt notarialny rozdzielał i dzielił tylko określone składniki, na przykład nieruchomość bez środków na rachunkach, to kwestia pieniędzy może pozostać otwarta. Jeżeli natomiast w akcie wpisano, że strony dokonały ostatecznego rozliczenia całego majątku wspólnego i zrzekają się dalszych roszczeń, ocena będzie inna. Wtedy pierwszoplanowe znaczenie ma dokładna treść oświadczeń z aktu notarialnego.

Dlatego nie da się odpowiedzieć całkowicie abstrakcyjnie, czy żona „na pewno” będzie mogła wrócić do pieniędzy z konta. Zależy to od tego, czy środki były objęte podziałem wprost, pośrednio rozliczone w kwocie spłaty albo pozostawione poza umową.

Czy liczy się stan konta przed przelewem czy po przelewie?

Nie wystarczy spojrzeć wyłącznie na saldo rachunku „dzień przed” albo „dzień po”. W sprawach o podział majątku sąd ustala skład majątku wspólnego według stanu z chwili ustania wspólności majątkowej, a jego wartość według cen z chwili podziału. Tę zasadę od lat przyjmuje orzecznictwo Sądu Najwyższego na tle art. 46 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w związku z art. 1035 i nast. Kodeksu cywilnego oraz art. 567 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego.

Jeżeli więc tuż przed ustanowieniem rozdzielności jeden z małżonków przelewa środki z rachunku na depozyt notarialny przeznaczony na spłatę drugiego małżonka, to z ekonomicznego punktu widzenia nie musi to oznaczać, że te pieniądze przestały istnieć dla potrzeb rozliczeń. Zmieniła się raczej forma ich ulokowania i przeznaczenie. Jeżeli środki przed przelewem należały do majątku wspólnego, to co do zasady nie można przez samą techniczną operację bankową pozbawić drugiego małżonka prawa do ich uwzględnienia w rozliczeniach.

Inaczej może być tylko wtedy, gdy zostanie wykazane, że przelana kwota pochodziła z majątku osobistego męża. Katalog składników majątku osobistego określa art. 33 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Chodzi np. o przedmioty nabyte przed ślubem, otrzymane w drodze dziedziczenia, zapisu lub darowizny, o ile darczyńca albo spadkodawca nie postanowił inaczej.

Spłata jednego małżonka ze wspólnych środków – jakie są skutki?

Jeżeli spłata została sfinansowana z pieniędzy należących do majątku wspólnego, to w uproszczeniu oznacza to, że do rozliczenia użyto majątku, który przed ustaniem wspólności należał do obojga małżonków. Sama spłata może być oczywiście ważna i skuteczna, ale przy późniejszym sporze sąd może badać, czy strony rzeczywiście rozliczyły w ten sposób cały relevantny składnik majątku.

Na gruncie art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym, chyba że zapadło orzeczenie o ustaleniu nierównych udziałów na podstawie art. 43 § 2 i § 3 tej ustawy. Dlatego przy typowym stanie faktycznym wypłata dla jednego małżonka z pieniędzy wspólnych nie powoduje automatycznie, że drugi małżonek traci możliwość podniesienia zarzutu niepełnego rozliczenia.

W praktyce sąd patrzy na rzeczywistą treść rozliczenia: czy spłata była elementem uzgodnionego podziału konkretnego składnika, czy jedynie przesunięciem pieniędzy przed zawarciem aktu. Jeżeli w akcie wskazano, że spłata stanowi ekwiwalent za przyznanie określonej nieruchomości jednemu z małżonków, ryzyko późniejszego sporu jest mniejsze, ale nie można go wykluczyć bez analizy dokumentu.

Czy żona może w przyszłości żądać rozliczenia pieniędzy z konta?

Może próbować, jeżeli środki zgromadzone na rachunku w chwili ustania wspólności nie zostały skutecznie i ostatecznie objęte wcześniejszym podziałem. Rachunek bankowy nie jest tu wyjątkiem. Wierzytelność wobec banku o wypłatę środków pieniężnych jest prawem majątkowym, które może wchodzić do majątku wspólnego, jeżeli zostało nabyte w czasie trwania wspólności ustawowej.

Nie jest więc trafne założenie, że skoro „środki pieniężne na rachunkach bankowych nie podlegają podziałowi”, to nie można ich później rozliczać. Mogą podlegać rozliczeniu jako składnik majątku wspólnego, o ile rzeczywiście do niego należały i nie zostały wcześniej objęte ważnym i pełnym podziałem.

Istotne będzie także to, czy wypłata lub przelew nie stanowiły czynności naruszającej zasady zarządu majątkiem wspólnym. Zgodnie z art. 36 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego każdy z małżonków może samodzielnie zarządzać majątkiem wspólnym, ale powinien współdziałać w zarządzie. W niektórych wypadkach znaczenie może mieć także art. 36(1) i art. 37 tej ustawy, choć zwykły przelew środków pieniężnych nie zawsze będzie kwalifikowany jako czynność wymagająca zgody drugiego małżonka.

Zobacz również: koszty intercyzy oraz koszt umowy

Czy środki na depozyt notarialny mogą pochodzić od innego członka rodziny?

Co do zasady tak. Przepisy nie wprowadzają ogólnej zasady, że środki wykorzystane na spłatę przy podziale majątku muszą pochodzić wyłącznie z rachunku jednego z małżonków. Z punktu widzenia ważności samego rozliczenia może to być np. pieniądz pochodzący z pożyczki, darowizny lub pomocy rodziny.

Nie oznacza to jednak, że źródło pieniędzy jest całkowicie obojętne. Ma ono znaczenie dowodowe. Jeżeli mąż twierdzi, że spłata została pokryta z jego majątku osobistego albo z pieniędzy podarowanych wyłącznie jemu, musi to umieć wykazać. W przeciwnym razie drugi małżonek może twierdzić, że środki użyte do spłaty pochodziły z majątku wspólnego.

Jeżeli środki przekazuje członek rodziny, warto zadbać o dokumentację: tytuł przelewu, ewentualną umowę pożyczki albo darowizny, a przy darowiźnie także konsekwencje podatkowe wynikające z ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn.

Czy notariusz ma obowiązek zachowania tajemnicy i czy ukryje, kto wpłacił pieniądze?

Notariusz jest obowiązany do zachowania tajemnicy okoliczności sprawy, o których powziął wiadomość ze względu na wykonywane czynności. Wynika to z art. 18 § 1 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie. Tajemnica notarialna nie oznacza jednak, że strony czynności mogą liczyć na pełną anonimowość wobec siebie albo że w razie sporu sądowego nie będzie można ustalać źródła pieniędzy.

Notariusz ma również obowiązki identyfikacyjne oraz obowiązki wynikające z ustawy z dnia 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu, jeżeli dana czynność mieści się w zakresie tych regulacji. W praktyce oznacza to, że notariusz nie działa anonimowo i nie może po prostu „nie wiedzieć”, skąd pochodzą środki, jeśli ma to znaczenie dla dokonania czynności lub obowiązków ustawowych.

Jeżeli pieniądze trafiają na rachunek depozytowy notariusza, warunki wypłaty powinny wynikać z dokumentacji depozytowej i aktu. To technicznie bezpieczny sposób rozliczenia, ale nie tworzy prawnej zasłony przed przyszłym badaniem pochodzenia środków.

Czy osobne mieszkanie i brak wspólnego gospodarstwa coś zmieniają?

Co do zasady nie. Samo rozstanie faktyczne małżonków, wyprowadzka jednego z nich czy brak wspólnego gospodarstwa domowego nie powodują ustania wspólności ustawowej. Wspólność ustaje dopiero wskutek zdarzenia przewidzianego w ustawie, np. zawarcia umowy majątkowej małżeńskiej w formie aktu notarialnego na podstawie art. 47 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, orzeczenia sądu o ustanowieniu rozdzielności majątkowej na podstawie art. 52 § 1 tej ustawy, rozwodu, separacji albo ubezwłasnowolnienia w przypadkach określonych ustawą.

Faktyczne rozłączenie może mieć znaczenie pomocnicze przy ocenie dowodów, przepływów pieniężnych czy rozliczeń między małżonkami, ale samo w sobie nie przesądza o przynależności składników do majątku wspólnego albo osobistego.

Jak bezpiecznie sformułować akt notarialny?

Jeżeli celem stron jest ograniczenie ryzyka późniejszych sporów, akt notarialny powinien precyzyjnie wskazywać:

• datę ustanowienia rozdzielności majątkowej,
• czy podział majątku jest całkowity czy częściowy,
• jakie składniki majątku obejmuje podział,
• czy środki na rachunkach bankowych są objęte podziałem,
• z czego wynika wysokość spłaty i z jakich środków jest finansowana,
• czy strony uznają wzajemne rozliczenia za ostateczne.

Przy majątku bardziej złożonym warto też rozważyć, czy zamiast pośpiesznego działania nie lepiej przygotować pełny wykaz aktywów i pasywów. Pomocny bywa również wcześniejszy plan podziału przed rozwodem lub jeszcze przed formalnym rozstaniem, zwłaszcza gdy w grę wchodzą duże kwoty i nieruchomości.

Tabela: co ma znaczenie przy ocenie pieniędzy i spłaty?

FAQ

Czy można ustanowić rozdzielność majątkową bez rozwodu?

Tak. Na podstawie art. 47 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonkowie mogą zawrzeć u notariusza umowę majątkową małżeńską ustanawiającą rozdzielność majątkową, także jeśli pozostają w małżeństwie.

Czy częściowy podział majątku zamyka wszystkie dalsze roszczenia?

Nie zawsze. Jeżeli umowa obejmuje tylko część składników, pozostałe mogą być rozliczane później. Decyduje dokładna treść aktu notarialnego.

Czy pieniądze na rachunku bankowym mogą być składnikiem majątku wspólnego?

Tak. Jeżeli zostały zgromadzone w czasie trwania wspólności ustawowej i nie pochodzą z majątku osobistego, co do zasady podlegają rozliczeniu przy podziale majątku.

Czy przelew na depozyt notarialny przed podpisaniem aktu usuwa pieniądze z podziału?

Nie automatycznie. Sąd może oceniać, czy był to nadal składnik majątku wspólnego wykorzystany do rozliczenia stron, czy środki osobiste jednego z małżonków.

Czy notariusz zachowa w tajemnicy źródło pieniędzy?

Notariusza obowiązuje tajemnica zawodowa na podstawie art. 18 § 1 Prawa o notariacie, ale nie oznacza to anonimowości wobec obowiązków ustawowych ani niemożności ustalenia źródła środków w razie sporu.

Źródła

• art. 31 § 1, art. 33, art. 36 § 2, art. 43 § 1-3, art. 46, art. 47 § 1, art. 52 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 1035, art. 1038 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 567 § 3 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• art. 18 § 1 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie
• ustawa z dnia 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu
• utrwalona linia orzecznicza Sądu Najwyższego: skład majątku wspólnego ustala się według stanu z chwili ustania wspólności, a wartość według cen z chwili podziału