Skierowanie na przymusowe leczenie odwykowe alkoholika

Czy rodzina odpowiada za dorosłego alkoholika?

Jeżeli brat jest pełnoletni i nie został ubezwłasnowolniony, to co do zasady sam odpowiada za swoje zachowanie, zobowiązania i skutki własnych działań. Sam fakt pokrewieństwa nie powoduje, że matka albo siostra przejmują odpowiedzialność za jego czyny, długi, konflikty z wynajmującym czy ryzyko zdrowotne.

W praktyce właściciel mieszkania nie może skutecznie „przerzucić” na rodzinę odpowiedzialności za pełnoletniego lokatora tylko dlatego, że jest on uzależniony. Odpowiedzialność cywilna zależy od konkretnego stosunku prawnego, np. od tego, kto zawarł umowę najmu, kto wyrządził szkodę i czy ktoś przyjął na siebie dodatkowe zobowiązanie. Jeżeli umowę zawarł brat, to co do zasady on odpowiada wobec wynajmującego.

Inaczej może być tylko w szczególnych stanach faktycznych, np. gdy ktoś z rodziny podpisał poręczenie, sam był stroną umowy albo swoim zachowaniem wyrządził szkodę. Wtedy trzeba ocenić konkretne dokumenty i okoliczności.

Kiedy możliwe jest przymusowe leczenie odwykowe?

Samo picie alkoholu nie wystarcza. Potrzebne jest uzależnienie oraz co najmniej jeden ze skutków wskazanych w art. 24 ustawy o wychowaniu w trzeźwości, np. rozkład życia rodzinnego, demoralizacja małoletnich, uchylanie się od zaspokajania potrzeb rodziny albo systematyczne zakłócanie porządku. Jeżeli istnieje realna szansa na współpracę, dobrowolna terapia zwykle jest praktycznie lepszym rozwiązaniem niż spór sądowy.

Pełne omówienie przesłanek i całej ścieżki komisja–biegły–sąd znajduje się w poradniku alkoholik w rodzinie – jak skierować go na leczenie. Tutaj nacisk pozostaje na sytuację rodziny dorosłego alkoholika, wcześniejsze nieskuteczne próby leczenia oraz to, co można zrobić praktycznie.

Jak wszcząć procedurę?

Rodzina najczęściej zaczyna od zgłoszenia problemu do gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych. W zgłoszeniu warto opisać konkretne zachowania i ich skutki, a nie tylko napisać, że dana osoba „dużo pije”. Przydatne są daty interwencji, dokumentacja medyczna, informacje z pomocy społecznej, zeznania świadków i dowody zaniedbywania rodziny lub zakłócania porządku.

Przed złożeniem zawiadomienia warto sprawdzić również, jak działa gminna komisja rozwiązywania problemów alkoholowych. Jeżeli równolegle występują przemoc, groźby, kradzieże albo zagrożenie dla dzieci, nie należy czekać na wynik procedury odwykowej – potrzebne mogą być odrębne działania Policji, prokuratury, OPS lub sądu.

Kto składa wniosek do sądu?

Formalny wniosek o zobowiązanie do leczenia składa gminna komisja rozwiązywania problemów alkoholowych albo prokurator. Członek rodziny co do zasady inicjuje sprawę przez zgłoszenie do komisji lub prokuratury; nie zastępuje tych podmiotów jako wnioskodawca w postępowaniu z art. 26 ustawy.

Badanie przez biegłego i sąd – najważniejsze minimum

W toku sprawy trzeba ustalić, czy dana osoba jest uzależniona od alkoholu i czy występują skutki społeczne wymagane przez ustawę. Opinia biegłego ma tu zasadnicze znaczenie. Uchylanie się od badania albo postępowania nie musi zakończyć sprawy – przepisy przewidują możliwość przymusowego doprowadzenia w ustawowych przypadkach.

Czy można kogoś „zamknąć” w ośrodku?

Sąd orzeka obowiązek poddania się leczeniu, ale nie każda sprawa kończy się pobytem w placówce całodobowej. Leczenie może mieć charakter stacjonarny albo niestacjonarny, zależnie od opinii i rozstrzygnięcia sądu. Jeżeli problem dotyczy przede wszystkim dorosłego syna i długotrwałego wpływu uzależnienia na całą rodzinę, pomocne jest także omówienie sprawy przymusowego leczenia syna uzależnionego.

Jak długo trwa obowiązek leczenia?

Obowiązek leczenia trwa tak długo, jak wymaga tego cel terapii, jednak ustawowo nie dłużej niż 2 lata od uprawomocnienia się postanowienia. Dla rodziny ważniejsze od samego terminu jest to, że wcześniejsza nieskuteczna terapia lub ucieczka z ośrodka nie musi zamykać drogi do ponownej oceny sytuacji – temu poświęcona jest kolejna sekcja.

Czy wcześniejsza ucieczka z ośrodka przekreśla kolejne postępowanie?

Nie. Sam fakt, że osoba wcześniej uciekła z ośrodka albo przerwała terapię, nie blokuje ponownego wszczęcia procedury. Wręcz przeciwnie – może pokazywać, że problem jest poważny i dobrowolne próby nie przynoszą efektu.

Jednocześnie sąd zawsze bada aktualny stan rzeczy. Muszą istnieć aktualne przesłanki medyczne i społeczne. Jeżeli zachowanie poprawiło się tylko przejściowo, nie musi to oznaczać oddalenia wniosku, co potwierdza wskazane wyżej postanowienie Sądu Najwyższego z 13 kwietnia 2018 r., I CSK 763/17.

Czy warto rozważyć ubezwłasnowolnienie?

To odrębna procedura, której nie należy mylić z leczeniem odwykowym. Ubezwłasnowolnienie może wchodzić w grę wtedy, gdy z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, osoba nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem albo potrzebuje pomocy do prowadzenia swoich spraw. Wynika to z art. 13 § 1 i art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego.

Nie jest to jednak automatyczna odpowiedź na każdy problem alkoholowy. Sąd bada stopień zaburzeń i wpływ na zdolność do prowadzenia własnych spraw. Samo uzależnienie nie zawsze wystarcza do ubezwłasnowolnienia. Ta decyzja wymaga osobnej analizy, bo bardzo mocno ingeruje w prawa człowieka.

Co zrobić w opisanej sytuacji praktycznie?

W opisanym stanie faktycznym najrozsądniejsze jest równoległe działanie na kilku poziomach:

1. Nie przyjmować bezrefleksyjnie twierdzeń wynajmującego, że rodzina odpowiada za dorosłego brata – odpowiedzialność trzeba oceniać na podstawie konkretnych umów i faktów.
2. Zgromadzić dowody: wiadomości od właściciela, dane świadków, informacje o interwencjach policji, wcześniejszym leczeniu, ucieczkach z ośrodka, problemach z narkotykami i przemocy.
3. Złożyć zawiadomienie do gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych właściwej dla miejsca pobytu lub zamieszkania brata.
4. Jeżeli dochodzi do przemocy, kradzieży, gróźb albo zagrożenia życia lub zdrowia – zawiadamiać policję lub prokuraturę niezależnie od procedury odwykowej.
5. Jeżeli brat nie radzi sobie z prowadzeniem swoich spraw i naraża się na poważne szkody, rozważyć odrębnie konsultację w sprawie ewentualnego ubezwłasnowolnienia.

Tabela: kto i za co odpowiada?

FAQ

Czy siostra może sama złożyć wniosek do sądu o przymusowe leczenie brata?

Najczęściej nie bezpośrednio. W praktyce sprawę inicjuje się przez zgłoszenie do gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych albo do prokuratora, ponieważ to te podmioty składają wniosek do sądu na podstawie art. 26 ust. 3 ustawy.

Czy alkoholik musi wyrazić zgodę na badanie przez biegłego?

Nie zawsze. Jeżeli uchyla się od badania, sąd może zarządzić przymusowe doprowadzenie zgodnie z art. 27 ust. 2 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi.

Czy rodzina odpowiada za długi albo szkody pełnoletniego brata?

Nie z samego faktu pokrewieństwa. Odpowiedzialność może wynikać tylko z konkretnej podstawy prawnej, np. podpisanej umowy, poręczenia albo własnego zawinionego działania.

Czy wcześniejsza ucieczka z ośrodka zamyka drogę do kolejnego leczenia?

Nie. Jeżeli nadal istnieją ustawowe przesłanki, procedurę można wszcząć ponownie. Sąd ocenia aktualny stan uzależnienia i aktualne skutki społeczne.

Jak długo trwa obowiązek leczenia odwykowego?

Zgodnie z art. 34 ust. 1 ustawy maksymalnie 2 lata od chwili uprawomocnienia się postanowienia sądu, choć może zakończyć się wcześniej, jeśli cel leczenia zostanie osiągnięty.

Źródła

• art. 4¹ ust. 3, art. 24, art. 25, art. 26 ust. 1 i ust. 3, art. 27 ust. 2, art. 34 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi
• art. 13 § 1 i art. 16 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• postanowienie Sądu Najwyższego z 13 kwietnia 2018 r., I CSK 763/17