Kara za brak obowiązkowych szczepień dziecka – co grozi rodzicom

Skąd wynika obowiązek szczepienia dziecka?

Obowiązek poddawania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym wynika z art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 924). Przepisy te nakładają na osoby przebywające na terytorium Polski obowiązek poddawania się szczepieniom ochronnym.

W przypadku małoletniego obowiązek ten wykonują rodzice lub opiekunowie faktycznie sprawujący pieczę nad dzieckiem. Szczepienie poprzedza lekarskie badanie kwalifikacyjne, co wynika z art. 17 ust. 2 tej ustawy. To właśnie lekarz ocenia, czy dziecko może zostać zaszczepione w danym terminie.

Zakres szczepień obowiązkowych nadal wynika z przepisów wykonawczych, w szczególności z rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 511), a corocznie publikowany Program Szczepień Ochronnych ma znaczenie organizacyjne i medyczne. W praktyce po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 9 maja 2023 r., sygn. SK 81/19, problem dotyczył sposobu określania terminów i liczby dawek w komunikacie, ale nie oznaczał automatycznego zniesienia samego ustawowego obowiązku szczepień.

Czy za brak szczepienia grozi kara?

Tak, ale w praktyce nie chodzi o typową karę karną nakładaną wyrokiem sądu karnego, tylko o grzywnę w celu przymuszenia w egzekucji administracyjnej. Podstawą są art. 119 § 1, art. 121 § 2 i art. 122 § 1 i 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 2505 ze zm.).

Grzywna w celu przymuszenia ma skłonić do wykonania obowiązku, a nie zastąpić szczepienie. To oznacza, że zapłata grzywny nie powoduje, że obowiązek znika. Jeżeli rodzic nadal odmawia wykonania obowiązku, organ może stosować kolejne środki przewidziane w ustawie egzekucyjnej, z uwzględnieniem ustawowych limitów.

Co do zasady jednorazowa grzywna nakładana na osobę fizyczną nie może przekroczyć 10 000 zł, a łącznie grzywny nie mogą przekroczyć 50 000 zł – wynika to z art. 121 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.

Jak wygląda postępowanie w praktyce?

Najczęściej sprawa przebiega etapami. Najpierw przychodnia lub właściwy organ odnotowuje brak realizacji szczepienia. Następnie rodzic może otrzymać wezwania lub zawiadomienia. Jeżeli obowiązek nadal nie jest wykonany, może zostać wszczęta egzekucja administracyjna.

W praktyce znaczenie mają przede wszystkim:

Jeżeli sprawa jest już na etapie egzekucyjnym, trzeba analizować konkretne pismo: czy jest to upomnienie, postanowienie o nałożeniu grzywny, czy zawiadomienie o wszczęciu egzekucji. Od tego zależą środki obrony i terminy.

Kiedy można skutecznie powołać się na przeciwwskazania?

Najważniejszym argumentem nie jest ogólny sprzeciw wobec szczepień, lecz przeciwwskazanie lekarskie stwierdzone po badaniu kwalifikacyjnym. Zgodnie z art. 17 ust. 2 ustawy z 5 grudnia 2008 r. obowiązkowe szczepienie ochronne jest poprzedzone lekarskim badaniem kwalifikacyjnym wykluczającym przeciwwskazania do wykonania szczepienia.

Jeżeli lekarz stwierdzi czasowe przeciwwskazanie, szczepienie może zostać odroczone. Jeżeli przeciwwskazanie ma charakter trwały, sytuacja wymaga odpowiedniego udokumentowania i zwykle dalszego prowadzenia dziecka przez lekarza. Kluczowe są więc nie same obawy rodziców, ale formalne ustalenia medyczne odnotowane w dokumentacji.

Jeżeli pomiędzy rodzicami istnieje spór o szczepienie dziecka, może to być także problem z zakresu wykonywania władzy rodzicielskiej i podejmowania istotnych decyzji dotyczących zdrowia małoletniego.

Czy wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 9 maja 2023 r. znosi obowiązek szczepień?

Nie wprost. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 9 maja 2023 r., sygn. SK 81/19, dotyczył sposobu określenia terminu wymagalności i liczby dawek obowiązkowych szczepień ochronnych w Programie Szczepień Ochronnych ogłaszanym w formie komunikatu Głównego Inspektora Sanitarnego. Orzeczenie nie uchyliło samego ustawowego obowiązku z art. 17 ust. 1 ustawy.

W praktyce powoływanie się wyłącznie na ten wyrok nie daje gwarancji skutecznego uchylenia egzekucji. Organy i sądy nadal badają konkretny stan sprawy, treść zastosowanych podstaw prawnych oraz moment wszczęcia postępowania. Dlatego każdą sprawę trzeba oceniać indywidualnie na podstawie doręczonych pism.

Czy brak szczepień może mieć wpływ na władzę rodzicielską?

Co do zasady samo niewykonanie obowiązkowego szczepienia nie oznacza automatycznie ograniczenia albo pozbawienia władzy rodzicielskiej. Jednak w określonych okolicznościach sąd opiekuńczy może zainteresować się sprawą, jeżeli uzna, że dobro dziecka jest zagrożone.

Podstawą takiej ingerencji są art. 109 § 1 i § 2 oraz w skrajnych wypadkach art. 111 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 2809). W praktyce zastosowanie tych przepisów zależy od całości sytuacji rodzinnej, a nie tylko od jednego faktu braku szczepienia.

Jeżeli dodatkowo pojawiają się spory o inne świadczenia zdrowotne dziecka, przydatne może być również porównanie zasad zgody rodziców na dentysta szkolnego lub inne procedury medyczne.

Jak się bronić po otrzymaniu pisma z sanepidu lub od organu egzekucyjnego?

Najpierw trzeba ustalić, jakie dokładnie pismo zostało doręczone. Inne działania podejmuje się po upomnieniu, a inne po postanowieniu o nałożeniu grzywny czy zawiadomieniu o wszczęciu egzekucji.

W zależności od etapu sprawy można rozważyć w szczególności:

• wykonanie badania kwalifikacyjnego i uzyskanie aktualnego zaświadczenia lekarskiego,
• przedstawienie dokumentacji potwierdzającej przeciwwskazania czasowe lub trwałe,
• wniesienie zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym – jeżeli istnieją ku temu podstawy z art. 33 § 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji,
• zaskarżenie postanowienia o nałożeniu grzywny, jeżeli zostało wydane z naruszeniem przepisów proceduralnych.

Nie warto ograniczać się do ogólnych argumentów światopoglądowych. W postępowaniu administracyjnym i sądowoadministracyjnym większe znaczenie mają: prawidłowość doręczeń, podstawa prawna obowiązku, istnienie przeciwwskazań medycznych oraz prawidłowość wszczęcia i prowadzenia egzekucji.

Przykłady

Poniżej dwa typowe warianty, w których skutki prawne mogą być zupełnie różne.

FAQ

Czy mogę po prostu zapłacić grzywnę i nie szczepić dziecka?

Nie. Grzywna w celu przymuszenia nie zastępuje obowiązku. Organ może nakładać kolejne grzywny w granicach określonych w art. 121 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.

Czy prywatna opinia lekarza wystarczy?

Sama prywatna opinia nie zawsze przesądzi sprawę. Największe znaczenie ma badanie kwalifikacyjne przed szczepieniem i wpisy w dokumentacji medycznej potwierdzające przeciwwskazania.

Czy sanepid zawsze nakłada karę od razu?

Nie. Zwykle wcześniej pojawia się etap wezwań i upomnienia. Dopiero potem może zostać wszczęta egzekucja administracyjna.

Czy można wygrać sprawę w sądzie administracyjnym?

To zależy od stanu faktycznego i błędów proceduralnych organu. Samo kwestionowanie sensu szczepień zwykle nie wystarcza. Znaczenie mają przeciwwskazania medyczne, treść pism i prawidłowość postępowania.

Źródła

• Ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi, t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 924.
• Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych, t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 511.
• Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 2505 ze zm.
• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 2809.
• Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 9 maja 2023 r., sygn. SK 81/19.