Przymusowe leczenie syna uzależnionego – kiedy jest możliwe?

Najpierw trzeba rozdzielić uzależnienie od innych problemów

W przypadku dorosłego syna samo uzależnienie nie daje rodzinie ogólnego prawa do przymusowej terapii. Procedura alkoholowa opiera się na art. 24 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i wymaga również określonych społecznych skutków picia.

W opisanej sytuacji równie ważne są jednak kradzieże pieniędzy i rzeczy, ewentualna przemoc, inne uzależnienia oraz dalsze zajmowanie mieszkania rodziców. Każdy z tych problemów ma własne instrumenty prawne, dlatego nie należy sprowadzać całej sprawy do samego odwyku.

Kiedy sąd może zobowiązać alkoholika do leczenia?

Potrzebne są łącznie: uzależnienie od alkoholu oraz ustawowe skutki nadużywania alkoholu, np. rozkład życia rodzinnego, uchylanie się od zaspokajania potrzeb rodziny albo systematyczne zakłócanie porządku. Dla rodziny kluczowe jest więc dokumentowanie konkretnych zachowań i ich następstw, a nie tylko częstotliwości picia.

W tej sprawie materiał dowodowy może obejmować również incydenty kradzieży, zabierania kart, awantur czy niszczenia mienia – nawet jeśli część z tych zachowań wymaga równolegle odrębnej reakcji karnej lub cywilnej.

Procedura alkoholowa – krótka ścieżka

Rodzina zwykle zgłasza problem do gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych. O praktyce działania komisji można przeczytać w materiale o wezwaniu do gminnej komisji. Jeżeli są podstawy, sprawa może przejść przez badanie biegłych do sądu, przy czym formalny wniosek składa komisja albo prokurator.

Szczegółowy przebieg tej procedury opisuje osobny poradnik o skierowaniu alkoholika na przymusowe leczenie. Tutaj dalsze sekcje koncentrują się na problemach szczególnych dla rodziny dorosłego syna.

Co sąd może orzec w sprawie odwyku?

Sąd może zobowiązać osobę uzależnioną do leczenia stacjonarnego albo niestacjonarnego. Obowiązek nie jest bezterminowy i nie oznacza, że każda sprawa kończy się pobytem w zamkniętym ośrodku. Dla opisanej sytuacji ważniejsze jest to, że postępowanie odwykowe nie rozwiązuje automatycznie problemu innych uzależnień, kradzieży, przemocy ani prawa do dalszego zamieszkiwania w domu rodziców.

Co zrobić przy narkotykach lub hazardzie

W przypadku uzależnienia od narkotyków albo hazardu rodzina nie ma prostego odpowiednika procedury z art. 24–26 ustawy alkoholowej. Sama odmowa leczenia nie wystarczy, aby sąd „wysłał” dorosłą osobę na terapię.

Jeżeli jednak osoba uzależniona z powodu zaburzeń psychicznych stwarza bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia swojego albo innych, w grę mogą wchodzić przepisy ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego, w szczególności art. 21 ust. 1 oraz art. 23 ust. 1 tej ustawy. Dotyczy to jednak przypadków związanych ze stanem psychicznym i zagrożeniem, a nie samego uzależnienia jako takiego. Każda taka sytuacja wymaga oceny konkretnego stanu faktycznego i medycznego.

Jeśli bliski deklaruje gotowość leczenia, często lepszą drogą jest terapia podjęta bez przymusu. W praktyce bywa to skuteczniejsze niż długie postępowanie. W takim wariancie pomocny może być też artykuł o tym, kiedy możliwa jest terapia dobrowolna zamiast sporu proceduralnego.

Kradzieże, karty płatnicze i pieniądze – nie warto tego bagatelizować

Sprzedaż cudzej biżuterii, zabór kart płatniczych czy wydawanie pieniędzy bez zgody właściciela to nie tylko „problem rodzinny”, ale mogą to być przestępstwa. W zależności od zachowania mogą wchodzić w grę m.in.:

• art. 278 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, czyli kradzież,
• art. 278 § 5 Kodeksu karnego, który zrównuje z kradzieżą uzyskanie bez zgody osoby uprawnionej cudzej karty uprawniającej do podjęcia pieniędzy z automatu bankowego,
• art. 286 § 1 Kodeksu karnego, jeżeli sposób działania wypełnia znamiona oszustwa,
• art. 190 § 1 Kodeksu karnego, jeśli padają groźby karalne.

Jeżeli doszło do zaboru kart lub wypłat bez zgody, warto równolegle:

• zastrzec karty i zmienić PIN-y oraz hasła,
• zgłosić nieuprawnione transakcje w banku,
• zawiadomić policję o kradzieży lub przywłaszczeniu rzeczy,
• zabezpieczyć dowody: monitoring, historię rachunku, korespondencję, paragony lombardowe.

Brak reakcji często tylko pogłębia problem, a formalne zgłoszenia bywają później ważnym dowodem również w sprawie odwykowej.

Czy można kazać dorosłemu synowi się wyprowadzić?

Tak, ale trzeba odróżnić kilka pojęć. Wymeldowanie ma charakter ewidencyjny i nie rozwiązuje kwestii zajmowania lokalu. Zgodnie z art. 33 ust. 1 ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności obywatel ma obowiązek wymeldować się z miejsca pobytu stałego lub czasowego, gdy opuszcza je na stałe lub przed upływem deklarowanego okresu pobytu. Samo wymeldowanie nie usuwa jednak człowieka z mieszkania.

Jeżeli syn mieszka u Państwa na podstawie dorozumianej zgody, można tę zgodę cofnąć. Gdy mimo wezwania nie opuści lokalu, co do zasady pozostaje droga cywilna o opróżnienie lokalu. Podstawą roszczenia właściciela jest art. 222 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. W praktyce trzeba wcześniej na piśmie wezwać do opuszczenia lokalu i wyznaczyć termin.

Eksmisja nie zawsze będzie jednak szybka, a przy silnym uzależnieniu sama wyprowadzka może nie zakończyć kradzieży, przemocy czy zadłużania rodziny. Z drugiej strony bywa potrzebna, jeśli dalsze wspólne mieszkanie realnie zagraża domownikom.

Czy ubezwłasnowolnienie jest rozwiązaniem?

To środek dalej idący niż procedura odwykowa i nie służy „zdyscyplinowaniu” dorosłego dziecka. Zgodnie z art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego osoba, która ukończyła lat trzynaście, może być ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swym postępowaniem. Z kolei art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego dotyczy ubezwłasnowolnienia częściowego, gdy potrzebna jest pomoc do prowadzenia spraw.

To postępowanie wymaga mocnego materiału dowodowego i opinii biegłych. Sam fakt uzależnienia nie wystarcza automatycznie. Trzeba wykazać stopień zaburzeń i ich wpływ na zdolność kierowania własnym postępowaniem.

Co zrobić od razu – plan działania dla rodziny

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak różne mogą być ścieżki działania zależnie od rodzaju uzależnienia i skali zagrożenia.

FAQ

Czy rodzic może sam złożyć do sądu wniosek o przymusowe leczenie alkoholika?

Najczęściej nie jako formalny wnioskodawca. Zgodnie z art. 26 ust. 3 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi wniosek do sądu składa gminna komisja rozwiązywania problemów alkoholowych albo prokurator. Rodzina zwykle składa zgłoszenie do komisji.

Czy przymusowe leczenie dotyczy też narkotyków?

Nie ma ogólnej, analogicznej do alkoholizmu procedury na wniosek rodziny. Przy narkotykach trzeba ocenić, czy w grę wchodzą inne środki prawne, np. odpowiedzialność karna, interwencja psychiatryczna albo ubezwłasnowolnienie.

Czy wymeldowanie syna rozwiąże problem?

Nie. Wymeldowanie ma charakter ewidencyjny i nie zastępuje eksmisji ani nie pozbawia automatycznie faktycznego dostępu do lokalu.

Czy można zgłosić kradzież, jeśli sprawcą jest własne dziecko?

Tak. Pokrewieństwo nie wyłącza możliwości zawiadomienia policji lub prokuratury. Przy kartach płatniczych i wypłatach bez zgody trzeba działać szybko także wobec banku.

Jakie dowody są najbardziej pomocne?

Notatki policyjne, historia rachunku, potwierdzenia transakcji, dokumentacja leczenia, wiadomości, zdjęcia zniszczeń, paragony lombardowe i zeznania domowników. Im bardziej konkretne dowody, tym lepiej.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi – ISAP, w szczególności art. 24, art. 25 ust. 1, art. 26 ust. 1–3, art. 34 ust. 1.

2. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 kwietnia 2018 r., sygn. akt I CSK 763/17.

3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, art. 13 § 1, art. 16 § 1, art. 222 § 1.

4. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, art. 190 § 1, art. 278 § 1 i § 5, art. 286 § 1.

5. Ustawa z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności, art. 33 ust. 1.

6. Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego, art. 21 ust. 1 oraz art. 23 ust. 1.