Jak wysłać narkomana na przymusowe leczenie?

Czy dorosłą osobę uzależnioną od narkotyków można zmusić do leczenia?

Co do zasady nie. Sama narkomania nie daje rodzinie uprawnienia do wystąpienia o przymusowe leczenie odwykowe pełnoletniej osoby. Leczenie uzależnienia dorosłego pacjenta opiera się zasadniczo na jego zgodzie, chyba że w konkretnej sytuacji zastosowanie znajdzie odrębna podstawa prawna, np. przepisy o ochronie zdrowia psychicznego albo szczególne regulacje związane z postępowaniem karnym.

Trzeba więc ustalić nie tylko to, czy dana osoba jest uzależniona, lecz także jej wiek, aktualny stan psychiczny, występowanie bezpośredniego zagrożenia, zdolność do zaspokajania podstawowych potrzeb oraz to, czy toczy się wobec niej postępowanie karne. Od tych okoliczności zależy właściwy tryb działania.

Kiedy sąd może skierować niepełnoletniego na przymusowe leczenie?

Zgodnie z art. 30 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii na wniosek przedstawiciela ustawowego, krewnych w linii prostej, rodzeństwa, faktycznego opiekuna albo z urzędu sąd rodzinny może skierować osobę niepełnoletnią uzależnioną od narkotyków na przymusowe leczenie i rehabilitację.

Czasu leczenia i rehabilitacji nie określa się z góry, ale łącznie nie mogą one trwać dłużej niż 2 lata. Jeżeli osoba uzależniona ukończy 18 lat przed zakończeniem leczenia lub rehabilitacji, sąd rodzinny może przedłużyć je na czas niezbędny do osiągnięcia celu, nadal w granicy ustawowego maksimum.

Co może zrobić rodzina pełnoletniej osoby uzależnionej?

Jeżeli pełnoletnia osoba odmawia terapii, ale nie zagraża bezpośrednio sobie ani innym, nie spełnia przesłanek hospitalizacji psychiatrycznej bez zgody i nie ma podstaw do zastosowania szczególnych środków w postępowaniu karnym, rodzina nie może zastąpić jej zgody na zwykłe leczenie odwykowe. Może natomiast szukać miejsca terapii, korzystać z konsultacji dla bliskich i przygotować działania na wypadek kryzysu.

Od 27 sierpnia 2026 r. obowiązują znowelizowane przepisy o leczeniu substytucyjnym osób uzależnionych od opioidów. Zgodnie z art. 28b ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii kwalifikacja co do zasady wymaga uzależnienia od opioidów, ukończenia 18 lat i zgody pacjenta. Osoba młodsza może zostać zakwalifikowana, jeżeli przemawiają za tym ważne względy zdrowotne; wówczas stosuje się ustawowe zasady wyrażania zgody na świadczenia zdrowotne. Ta regulacja nie tworzy jednak dla rodziny prawa do przymusowego leczenia dorosłej osoby.

Jeżeli uzależnienie łączy się z postępowaniem karnym, przemocą, ciężkimi zaburzeniami psychicznymi albo utratą zdolności do prowadzenia własnych spraw, trzeba rozważać właściwy dla danej sytuacji tryb. Nie należy także przenosić na narkomanię rozwiązań przewidzianych dla uzależnienia od alkoholu. W sprawach alkoholowych istnieje odrębna procedura komisji antyalkoholowej, której nie stosuje się wprost do uzależnienia od narkotyków.

Badanie i szpital psychiatryczny bez zgody – trzy różne tryby

Uzależnienie od narkotyków samo w sobie nie wystarcza do zastosowania przepisów o leczeniu psychiatrycznym bez zgody. Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego rozróżnia badanie bez zgody, nagłe przyjęcie do szpitala oraz odrębny tryb sądowy. Każdy z nich ma własne przesłanki.

Art. 21 – badanie psychiatryczne bez zgody

Badanie psychiatryczne bez zgody jest możliwe, gdy zachowanie osoby wskazuje, że z powodu zaburzeń psychicznych może ona bezpośrednio zagrażać własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób albo nie jest zdolna do zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych. O potrzebie badania decyduje lekarz, a nie rodzina.

Art. 23 – nagłe przyjęcie do szpitala bez zgody

Art. 23 dotyczy osoby chorej psychicznie. Może ona zostać przyjęta do szpitala psychiatrycznego bez zgody, jeżeli jej dotychczasowe zachowanie wskazuje, że z powodu choroby bezpośrednio zagraża własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób. Same „poważne zaburzenia psychiczne” lub samo uzależnienie nie stanowią odrębnej, wystarczającej przesłanki do takiego przyjęcia.

Art. 29 – przyjęcie bez zgody na podstawie orzeczenia sądu

To odrębny tryb dotyczący osoby chorej psychicznie, która nie wyraża zgody na leczenie szpitalne. Sąd opiekuńczy może orzec przyjęcie do szpitala, jeżeli dotychczasowe zachowanie wskazuje, że nieprzyjęcie spowoduje znaczne pogorszenie jej stanu zdrowia psychicznego, albo gdy osoba jest niezdolna do samodzielnego zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, a można zasadnie oczekiwać, że leczenie w szpitalu przyniesie poprawę.

W tym trybie nie chodzi o nagłą decyzję pogotowia. Sprawę rozpoznaje sąd opiekuńczy, a do wniosku co do zasady potrzebna jest opinia lekarza psychiatry spełniająca wymagania ustawy. Jeżeli problem dotyczy hospitalizacji psychiatrycznej, warto odróżnić ją od tego, czym jest przymusowe leczenie psychiatryczne w innych sytuacjach.

Postępowanie karne a obowiązek leczenia

Jeżeli uzależnienie pozostaje w związku z przestępstwem, prawo przewiduje rozwiązania, których nie może samodzielnie uruchomić rodzina. Zgodnie z art. 71 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, w razie skazania osoby uzależnionej za przestępstwo pozostające w związku z używaniem narkotyków na karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania sąd zobowiązuje skazanego do poddania się leczeniu lub rehabilitacji i oddaje go pod dozór.

Art. 72 tej ustawy przewiduje z kolei możliwość zawieszenia postępowania przez prokuratora, jeżeli osoba uzależniona albo używająca szkodliwie substancji psychoaktywnej, której zarzucono przestępstwo związane z używaniem narkotyków zagrożone karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą 5 lat, podda się leczeniu, rehabilitacji albo udziałowi w programie edukacyjno-profilaktycznym. Po zakończeniu programu jego wynik może mieć znaczenie dla dalszego biegu sprawy. Przepisy te stosuje się odpowiednio także na etapie sądowym na zasadach określonych w art. 73.

Jeżeli osoba jest poszukiwana przez Policję, rodzina może przekazać informacje o jej ostatnim znanym miejscu pobytu lub o zagrożeniu. Sam fakt poszukiwania nie daje jednak rodzinie prawa dostępu do akt ani prawa do skierowania tej osoby na leczenie.

Czy ubezwłasnowolnienie umożliwia przymusowy odwyk?

Nie. Ubezwłasnowolnienie nie jest nakazem leczenia uzależnienia. Jego celem jest ochrona osoby, która z powodu choroby psychicznej, niepełnosprawności intelektualnej albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych – w tym narkomanii – nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem albo potrzebuje pomocy w prowadzeniu swoich spraw.

Art. 13 Kodeksu cywilnego pozwala na ubezwłasnowolnienie całkowite osoby, która ukończyła 13 lat, jeżeli wskutek takich zaburzeń nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem. Art. 16 Kodeksu cywilnego dotyczy ubezwłasnowolnienia częściowego osoby pełnoletniej, gdy jej stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, ale potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw.

Kto może złożyć wniosek i do którego sądu?

Sprawy o ubezwłasnowolnienie rozpoznaje sąd okręgowy właściwy dla miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek, a w braku miejsca zamieszkania – dla miejsca jej pobytu. Zgodnie z art. 545 Kodeksu postępowania cywilnego wniosek mogą złożyć m.in. małżonek, krewni w linii prostej, rodzeństwo oraz przedstawiciel ustawowy.

Trzeba uwzględnić ograniczenie z art. 545 § 2 K.p.c.: krewni osoby, która ma przedstawiciela ustawowego, nie mogą sami złożyć wniosku o jej ubezwłasnowolnienie. Jeżeli rodzina nie zna aktualnego miejsca pobytu osoby, we wniosku należy podać ostatni znany adres i wszystkie informacje, które mogą pomóc w ustaleniu jej pobytu.

Jakie dowody są potrzebne?

Samo stwierdzenie, że osoba używa narkotyków, nie wystarczy. Trzeba wykazać wpływ jej stanu na zdolność kierowania postępowaniem albo prowadzenia spraw. Pomocne mogą być dokumentacja medyczna i z leczenia uzależnień, informacje o hospitalizacjach i interwencjach Policji, dokumenty dotyczące zadłużenia lub utraty majątku oraz zeznania świadków.

Jeżeli ubezwłasnowolnienie ma nastąpić z powodu narkomanii, art. 552 K.p.c. przewiduje, że sąd żąda zaświadczenia z poradni leczenia uzależnień. Gdy uzyskanie takiego dokumentu jest obiektywnie niemożliwe, trzeba tę okoliczność wyjaśnić i możliwie dokładnie uprawdopodobnić problem innymi dowodami.

Biegli, obserwacja, doradca tymczasowy i koszty

W toku sprawy osoba objęta wnioskiem jest wysłuchiwana i podlega badaniu przez właściwych biegłych. Jeżeli jest to niezbędne, sąd może zarządzić obserwację w zakładzie leczniczym; co do zasady nie może ona trwać dłużej niż 6 tygodni, a wyjątkowo może zostać przedłużona do 3 miesięcy. Na postanowienie o obserwacji przysługuje zażalenie.

Dla pełnoletniej osoby sąd może na czas postępowania ustanowić doradcę tymczasowego, jeżeli wymaga tego ochrona jej osoby lub mienia. Doradca tymczasowy także nie ma automatycznego uprawnienia do umieszczenia osoby w ośrodku odwykowym.

Opłata sądowa od wniosku o ubezwłasnowolnienie wynosi 100 zł. Sąd może ponadto zażądać zaliczki na wynagrodzenie biegłych; jej wysokość zależy od liczby i zakresu potrzebnych opinii. Osoba, która nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny, może ubiegać się o zwolnienie od kosztów.

Przemoc i zagrożenie dla rodziny

Jeżeli osoba uzależniona stosuje przemoc, grozi domownikom, niszczy rzeczy, nęka rodzinę albo naraża dzieci, priorytetem jest bezpieczeństwo osób zagrożonych. W zależności od sytuacji można zawiadomić Policję, uruchomić procedurę Niebieskiej Karty oraz korzystać ze środków ochrony przewidzianych w przepisach o przeciwdziałaniu przemocy domowej.

Gdy zagrożone jest dziecko, możliwe jest również zawiadomienie sądu rodzinnego. Działania ochronne wobec rodziny i leczenie osoby uzależnionej to odrębne kwestie – czasem trzeba prowadzić je równolegle.

FAQ

Czy istnieje wniosek o przymusowe leczenie dorosłego narkomana?

Nie istnieje jeden prosty wniosek, który pozwala rodzinie skierować pełnoletnią osobę na odwyk wyłącznie z powodu narkomanii. Trzeba ustalić, czy zachodzą przesłanki odrębnego trybu psychiatrycznego, postępowania karnego albo ubezwłasnowolnienia.

Czy rodzice mogą skierować dorosłe dziecko na odwyk?

Nie mogą zastąpić zgody pełnoletniego dziecka na zwykłe leczenie uzależnienia. Mogą natomiast reagować na zagrożenie, przekazywać informacje służbom, wspierać podjęcie dobrowolnej terapii i – jeżeli zachodzą ustawowe przesłanki – korzystać z właściwych postępowań sądowych.

Czy ubezwłasnowolnienie oznacza przymusowe leczenie?

Nie. Ubezwłasnowolnienie dotyczy zdolności do czynności prawnych i ustanowienia opiekuna albo kuratora. Nie jest samo w sobie orzeczeniem o umieszczeniu w ośrodku leczenia uzależnień.

Co zrobić przy psychozie, agresji albo groźbach samobójczych?

Jeżeli zachowanie wskazuje na bezpośrednie zagrożenie życia własnego albo życia lub zdrowia innych osób, należy wezwać pomoc medyczną albo Policję i dokładnie opisać zachowanie oraz znane informacje o przyjętych substancjach. O zastosowaniu art. 21 lub art. 23 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego decydują uprawnione osoby medyczne na podstawie aktualnego stanu pacjenta.

Jak skierować niepełnoletnią osobę uzależnioną na leczenie?

Art. 30 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii pozwala zwrócić się do sądu rodzinnego. Wniosek mogą złożyć m.in. przedstawiciel ustawowy, krewni w linii prostej, rodzeństwo albo faktyczny opiekun; sąd może też działać z urzędu.

Czy art. 29 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego można zastosować z powodu samego uzależnienia?

Nie. Art. 29 dotyczy osoby chorej psychicznie i wymaga spełnienia dodatkowych ustawowych przesłanek związanych ze znacznym pogorszeniem zdrowia psychicznego albo niezdolnością do zaspokajania podstawowych potrzeb. Samo uzależnienie od narkotyków nie wystarcza.

Źródła

• Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii, w szczególności art. 30 oraz art. 71–73 – tekst jednolity w Dzienniku Ustaw.
• Ustawa z dnia 3 lipca 2026 r. o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. 2026 poz. 1004, obowiązująca od 27 sierpnia 2026 r., w szczególności nowe przepisy o leczeniu substytucyjnym – Dziennik Ustaw.
• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 13 i art. 16, tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 795 – Dziennik Ustaw.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 544–560, tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 468 – Dziennik Ustaw.
• Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego, w szczególności art. 21, art. 23 i art. 29 – tekst jednolity w Dzienniku Ustaw.
• Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych – tekst jednolity w Dzienniku Ustaw.