Ubezwłasnowolnienie alkoholika i przymusowe leczenie odwykowe

Leczenie odwykowe a ubezwłasnowolnienie – dwa różne tryby

Samo uzależnienie od alkoholu nie oznacza jeszcze, że rodzinie przysługuje jeden „wniosek o przymusowe leczenie”. Zobowiązanie do leczenia odwykowego opiera się na art. 24–26 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i wymaga nie tylko uzależnienia, ale również ustawowych skutków picia, takich jak rozkład życia rodzinnego, demoralizacja małoletnich, uchylanie się od zaspokajania potrzeb rodziny albo systematyczne zakłócanie porządku.

Ten artykuł koncentruje się przede wszystkim na ubezwłasnowolnieniu osoby uzależnionej i skutkach takiego orzeczenia. Pełny przebieg procedury odwykowej opisuje osobny poradnik: alkoholik w rodzinie – jak skierować go na leczenie.

Kto uruchamia procedurę leczenia odwykowego?

Rodzina może zgłosić problem do gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych albo zawiadomić prokuratora. Formalny wniosek do sądu rejonowego o zobowiązanie do leczenia składa natomiast komisja albo prokurator. W tym tekście procedura odwykowa jest tylko punktem odniesienia do oceny, czy w konkretnej sytuacji potrzebne jest dalej idące ubezwłasnowolnienie.

Jakie dowody są ważne przy ocenie potrzeby ubezwłasnowolnienia?

Przy ubezwłasnowolnieniu znaczenie mają przede wszystkim dowody pokazujące, że wskutek pijaństwa lub innych zaburzeń psychicznych dana osoba nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem albo potrzebuje pomocy w prowadzeniu swoich spraw. Mogą to być dokumenty medyczne, wypisy ze szpitala, interwencje Policji, dowody zadłużania się, wyzbywania majątku, zawierania nieracjonalnych umów, utraty kontroli nad finansami czy zachowań stwarzających zagrożenie.

Inny zakres dowodów służy wykazaniu przesłanek samego leczenia odwykowego. Wątpliwości dotyczące tego, kto może formalnie uruchomić tę procedurę, omawia także materiał o tym, kto może złożyć wniosek o skierowanie na przymusowe leczenie.

Leczenie odwykowe – procedura tylko w skrócie

W sprawie odwykowej komisja może kierować osobę na badanie przez biegłego, a następnie – jeżeli są podstawy – skierować sprawę do sądu. Sąd ocenia zarówno uzależnienie, jak i ustawowe skutki nadużywania alkoholu, i może zobowiązać uczestnika do leczenia stacjonarnego albo niestacjonarnego. Dla tego artykułu kluczowe jest jednak odrębne pytanie: czy zachowanie osoby uzależnionej uzasadnia ubezwłasnowolnienie i w jakim zakresie.

Czy groźby samobójcze uzasadniają ubezwłasnowolnienie albo leczenie bez zgody?

Groźby samobójcze trzeba traktować przede wszystkim jako sytuację wymagającą pilnej pomocy medycznej. Jeżeli istnieje bezpośrednie zagrożenie życia, należy wezwać numer alarmowy 112 albo pogotowie ratunkowe. Ubezwłasnowolnienie nie jest trybem interwencyjnym na nagły kryzys.

Jeżeli osoba z zaburzeniami psychicznymi zagraża bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób, możliwe jest przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez zgody na zasadach określonych w art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego. O przyjęciu decyduje lekarz, a zasadność przyjęcia podlega kontroli sądu opiekuńczego na zasadach określonych w tej ustawie. Powiązaną kwestią jest to, jak skierować alkoholika chorego psychicznie na leczenie.

Jeżeli zagrożenie nie jest nagłe, ale osoba nie jest zdolna do samodzielnego prowadzenia swoich spraw, należy rozważyć odrębnie wniosek o ubezwłasnowolnienie, wniosek do gminnej komisji alkoholowej oraz kontakt z lekarzem psychiatrą lub poradnią leczenia uzależnień.

Czy alkoholizm jest podstawą ubezwłasnowolnienia?

Alkoholizm może być podstawą ubezwłasnowolnienia, ale tylko przy spełnieniu przesłanek z Kodeksu cywilnego. Art. 13 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny stanowi, że osoba, która ukończyła 13 lat, może być ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem.

Ubezwłasnowolnienie częściowe reguluje art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego. Przepis ten pozwala ubezwłasnowolnić częściowo osobę pełnoletnią, jeżeli z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, jej stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, lecz potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw.

W praktyce sąd nie ubezwłasnowolnia osoby tylko dlatego, że nadużywa alkoholu, prowadzi ryzykowny tryb życia albo podejmuje decyzje, z którymi rodzina się nie zgadza. Trzeba wykazać wpływ uzależnienia na zdolność kierowania swoim postępowaniem lub realną potrzebę pomocy w prowadzeniu spraw osobistych i majątkowych.

Ubezwłasnowolnienie całkowite i częściowe - skutki

Skutki ubezwłasnowolnienia są bardzo poważne, dlatego sąd powinien stosować tę instytucję ostrożnie i tylko wtedy, gdy jest to konieczne dla ochrony osoby, której sprawa dotyczy.

Po ubezwłasnowolnieniu całkowitym osoba traci zdolność do czynności prawnych. Wynika to z art. 12 Kodeksu cywilnego. Czynność prawna dokonana przez osobę ubezwłasnowolnioną całkowicie jest co do zasady nieważna na podstawie art. 14 § 1 Kodeksu cywilnego, z wyjątkiem drobnych bieżących umów życia codziennego, które mogą stać się ważne po wykonaniu, jeżeli nie powodują rażącego pokrzywdzenia tej osoby, zgodnie z art. 14 § 2 Kodeksu cywilnego. Dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie ustanawia się opiekuna, co wynika z art. 13 § 2 Kodeksu cywilnego.

Po ubezwłasnowolnieniu częściowym osoba ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych. Wynika to z art. 15 Kodeksu cywilnego. Dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo ustanawia się kuratora, zgodnie z art. 16 § 2 Kodeksu cywilnego. W wielu ważnych sprawach majątkowych potrzebna jest zgoda przedstawiciela ustawowego, a w niektórych przypadkach także zgoda sądu opiekuńczego.

Kto może złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie alkoholika?

Krąg osób uprawnionych do złożenia wniosku określa art. 545 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego. Wniosek o ubezwłasnowolnienie mogą złożyć: małżonek osoby, której dotyczy wniosek, jej krewni w linii prostej, czyli rodzice, dziadkowie, dzieci, wnuki, prawnuki, rodzeństwo oraz przedstawiciel ustawowy.

Prokurator może wszcząć postępowanie lub wziąć udział w sprawie na podstawie art. 7 Kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie z art. 546 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego uczestnikami postępowania z mocy prawa są osoba, której dotyczy wniosek, jej przedstawiciel ustawowy oraz małżonek, a postępowanie toczy się z udziałem prokuratora.

Sądem właściwym jest sąd okręgowy. Wynika to z art. 544 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Właściwość miejscową określa art. 544 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego: sprawę rozpoznaje sąd miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek, a w braku miejsca zamieszkania w Polsce - sąd miejsca jej pobytu.

Jeżeli problem dotyczy innego rodzaju zaburzeń psychicznych, podobne zasady proceduralne opisuje materiał o sprawie typu ubezwłasnowolnienie schizofrenii, choć każda sprawa wymaga osobnej oceny stanu zdrowia i dowodów.

Jak wygląda postępowanie o ubezwłasnowolnienie?

Wniosek powinien opisywać konkretne zachowania świadczące o tym, że osoba nie może kierować swoim postępowaniem albo potrzebuje pomocy w prowadzeniu spraw. Należy dołączyć dokumentację medyczną, wypisy ze szpitala, zaświadczenia z poradni, dokumenty z interwencji Policji, korespondencję, dowody nadużyć finansowych, zadłużenia lub innych działań wskazujących na brak kontroli nad własnymi sprawami.

Zgodnie z art. 553 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego osoba, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, powinna być zbadana przez biegłego lekarza psychiatrę lub neurologa, a także psychologa. Jeżeli sprawa dotyczy alkoholizmu, sąd może dopuścić także dowody pozwalające ocenić wpływ uzależnienia na funkcjonowanie tej osoby.

Art. 554 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego pozwala sądowi zarządzić oddanie osoby, której dotyczy wniosek, pod obserwację w zakładzie leczniczym, jeżeli na podstawie opinii biegłych uzna to za niezbędne. Obserwacja jest środkiem ingerującym w wolność osobistą, dlatego wymaga szczególnego uzasadnienia.

Czy sąd może zakazać partnerce lub partnerowi kontaktu z osobą uzależnioną?

Sam fakt, że partnerka lub partner pije alkohol z osobą uzależnioną albo źle na nią wpływa, zwykle nie daje rodzinie podstawy do żądania ogólnego zakazu kontaktu. Dorosła osoba ma prawo decydować, z kim utrzymuje relacje, dopóki nie zachodzą szczególne podstawy prawne do ograniczeń.

Inaczej jest, gdy dochodzi do przemocy domowej, gróźb karalnych, nękania, znęcania się, wykorzystania bezradności albo innych zachowań bezprawnych. W zależności od faktów możliwe jest zawiadomienie Policji lub prokuratury, zastosowanie środków zapobiegawczych w postępowaniu karnym na podstawie Kodeksu postępowania karnego albo instrumentów przewidzianych w ustawie z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej.

Jeżeli osoba uzależniona jest współwłaścicielem nieruchomości, a problem dotyczy także mieszkania, majątku i konfliktów domowych, warto osobno przeanalizować sytuację typu alkoholik współwłaściciel.

Czy leczenie odwykowe chroni przed zwolnieniem z pracy?

Samo podjęcie leczenia odwykowego nie daje pracownikowi bezwzględnej ochrony przed rozwiązaniem umowy o pracę. Jeżeli pracownik przebywa na zwolnieniu lekarskim, zastosowanie ma art. 41 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy, zgodnie z którym pracodawca nie może wypowiedzieć umowy o pracę w czasie urlopu pracownika ani innej usprawiedliwionej nieobecności w pracy, jeżeli nie upłynął okres uprawniający do rozwiązania umowy bez wypowiedzenia.

Po dłuższej chorobie pracodawca może jednak rozwiązać umowę bez wypowiedzenia z przyczyn niezawinionych przez pracownika na podstawie art. 53 § 1 pkt 1 Kodeksu pracy. Jeżeli pracownik był zatrudniony u danego pracodawcy krócej niż 6 miesięcy, granicą jest niezdolność do pracy trwająca dłużej niż 3 miesiące. Jeżeli pracownik był zatrudniony co najmniej 6 miesięcy albo niezdolność została spowodowana wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową, granicą jest okres pobierania wynagrodzenia i zasiłku chorobowego oraz pierwsze 3 miesiące pobierania świadczenia rehabilitacyjnego.

Trzeba też odróżnić chorobę od naruszeń obowiązków pracowniczych. Stawienie się do pracy pod wpływem alkoholu, spożywanie alkoholu w pracy albo ciężkie naruszenie podstawowych obowiązków pracowniczych może uzasadniać rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia z winy pracownika na podstawie art. 52 § 1 pkt 1 Kodeksu pracy. Ocena zależy od konkretnych okoliczności, regulaminu pracy, dowodów i rodzaju stanowiska.

Zasiłek chorobowy po ustaniu zatrudnienia

Jeżeli niezdolność do pracy powstała jeszcze w czasie zatrudnienia i trwa po jego ustaniu, możliwe jest dalsze pobieranie zasiłku chorobowego na zasadach określonych w ustawie z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa.

Zgodnie z art. 7 tej ustawy zasiłek chorobowy może przysługiwać także wtedy, gdy niezdolność do pracy powstała po ustaniu tytułu ubezpieczenia chorobowego, jeżeli powstała nie później niż w ciągu 14 dni od ustania zatrudnienia i trwa bez przerwy co najmniej 30 dni. Dłuższy termin dotyczy choroby zakaźnej lub innej choroby, której objawy ujawniają się po okresie dłuższym niż 14 dni.

Od 2022 r. art. 8 ust. 2 ustawy zasiłkowej ogranicza co do zasady okres pobierania zasiłku chorobowego po ustaniu ubezpieczenia do 91 dni, z wyjątkami przewidzianymi w tym przepisie, m.in. w przypadku niezdolności do pracy w okresie ciąży oraz w razie gruźlicy.

FAQ

Źródła

• Art. 21 ust. 2, art. 24, art. 26, art. 28, art. 29 i art. 35 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi.
• Art. 12, art. 13 § 1 i § 2, art. 14, art. 15 oraz art. 16 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 7, art. 544, art. 545, art. 546, art. 553 i art. 554 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego.
• Art. 41, art. 52 § 1 pkt 1 oraz art. 53 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy.
• Art. 7 i art. 8 ust. 2 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 listopada 2007 r., sygn. akt V CSK 241/07.