Umowa dożywocia a ubezwłasnowolniony spadkobierca – czy opiekun może ją zawrzeć?

Czy opiekun prawny może zawrzeć umowę dożywocia na swoją rzecz?

Co do zasady nie może Pan samodzielnie zawrzeć w imieniu całkowicie ubezwłasnowolnionego brata umowy dożywocia, w której to Pan miałby być nabywcą jego udziału w spadku lub udziału w spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu.

Powody są dwa. Po pierwsze, jest to czynność dotycząca majątku podopiecznego o istotnym znaczeniu, więc wymaga uprzedniego zezwolenia sądu opiekuńczego. Wynika to z art. 156 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, stosowanego do opiekuna osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie na podstawie art. 175 oraz art. 178 § 2 tej ustawy.

Po drugie, opiekun nie może reprezentować podopiecznego przy czynności prawnej między podopiecznym a sobą samym, chyba że chodzi o bezpłatne przysporzenie na rzecz podopiecznego. Tak stanowi art. 159 § 1 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Umowa dożywocia nie jest bezpłatnym przysporzeniem na rzecz podopiecznego, lecz odpłatną umową wzajemną. Dlatego do jej zawarcia potrzebny byłby kurator ustanowiony do reprezentowania brata w tej konkretnej sprawie.

W praktyce oznacza to, że możliwy jest tylko taki tryb: wniosek do sądu opiekuńczego o zgodę na czynność + wniosek o ustanowienie kuratora do reprezentowania podopiecznego przy umowie.

Dlaczego sama opieka faktyczna nie wystarcza?

To, że od lat opiekuje się Pan bratem, ma znaczenie faktyczne i może być ważnym argumentem dla sądu. Nie daje jednak automatycznie prawa do przejęcia jego udziału w majątku. Sąd opiekuńczy bada bowiem nie tylko relacje rodzinne, ale przede wszystkim czy planowana czynność jest obiektywnie korzystna dla osoby pozostającej pod opieką.

Opiekun powinien działać z należytą starannością, mając na względzie dobro pozostającego pod opieką i interes społeczny. Wynika to z art. 154 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, stosowanego odpowiednio przez art. 175 tej ustawy. Z kolei zgodnie z art. 155 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego opiekun sprawuje pieczę nad osobą i majątkiem pozostającego pod opieką oraz podlega nadzorowi sądu opiekuńczego.

Jeżeli więc umowa dożywocia miałaby prowadzić do przeniesienia wartościowego udziału na opiekuna bez odpowiedniego i realnego ekwiwalentu, sąd może odmówić zgody. Szczególnie ostrożnie oceniane są sytuacje, w których podopieczny nie ma innego majątku lub zbywa jedyny istotny składnik majątku.

Czy udział w spadku lub udział w lokalu może być przedmiotem dożywocia?

Sama konstrukcja prawna jest dopuszczalna. Zgodnie z art. 908 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, jeżeli w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązał się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie, powinien – w braku odmiennej umowy – przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić mu własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym.

W orzecznictwie przyjmuje się, że przedmiotem umowy dożywocia może być także udział we współwłasności nieruchomości. Tak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 30 marca 1998 r., III CKN 219/98. Jeżeli więc po stwierdzeniu nabycia spadku albo po akcie poświadczenia dziedziczenia brat stanie się współuprawnionym do spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu, co do zasady taki udział może być objęty planowaną czynnością.

Trzeba jednak odróżnić udział w spadku od udziału w konkretnym prawie do lokalu. Dopóki nie przeprowadzono działu spadku, spadkobiercy mają udziały w całym spadku, a nie w poszczególnych przedmiotach w sensie wyłącznym. Zgodnie z art. 1035 Kodeksu cywilnego do wspólności majątku spadkowego oraz do działu spadku stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych. W wielu sprawach praktyczniej jest najpierw przeprowadzić stwierdzenie nabycia spadku, a często także dział spadku, aby jasno ustalić, jaki składnik i w jakim zakresie ma należeć do podopiecznego.

Zobacz również:

dział spadku ubezwłasnowolnionego

Jakie zgody i jakie postępowania są potrzebne?

W opisanym stanie faktycznym najczęściej potrzebne są następujące etapy:

Wniosek składa się do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, właściwego dla miejsca zamieszkania osoby pozostającej pod opieką. Postępowanie toczy się w trybie nieprocesowym na podstawie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego o sprawach z zakresu opieki.

Co sąd będzie badał przed wydaniem zgody?

Sąd opiekuńczy nie ograniczy się do pytania, czy od dawna opiekuje się Pan bratem. Będzie oceniał przede wszystkim:

• wartość udziału podopiecznego w mieszkaniu lub prawie do lokalu,
• rzeczywistą treść świadczeń dożywotnich i możliwość ich wykonania,
• czy brat ma zapewnione miejsce zamieszkania, leczenie, opiekę i środki utrzymania,
• czy planowana umowa jest korzystniejsza niż inne rozwiązania, np. pozostawienie udziału, wynajem lokalu, sprzedaż udziału osobie trzeciej za cenę rynkową albo dział spadku z odpowiednimi spłatami,
• czy nie dochodzi do konfliktu interesów i czy kurator rzeczywiście ochroni prawa podopiecznego.

W praktyce duże znaczenie może mieć operat szacunkowy lub inna rzetelna wycena. Bez niej trudno przekonać sąd, że świadczenia z dożywocia odpowiadają wartości przejmowanego udziału.

Jeżeli w skład spadku wchodzi mieszkanie współdzielone z innymi spadkobiercami, sąd może też zwrócić uwagę na to, że sama umowa dożywocia nie rozwiązuje wszystkich kwestii współwłasności. Czasem najpierw potrzebny jest dział spadku albo przynajmniej ustalenie, czy pozostali współspadkobiercy wyrażają zgodę na planowane rozliczenia.

Obowiązki opiekuna wobec majątku podopiecznego

Jeżeli brat nabył udział w spadku już po ustanowieniu opieki, majątek ten powinien zostać ujawniony przed sądem opiekuńczym. Zgodnie z art. 160 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego opiekun obowiązany jest niezwłocznie sporządzić inwentarz majątku osoby pozostającej pod opieką i przedstawić go sądowi opiekuńczemu, chyba że sąd z ważnych powodów zwolni go od tego obowiązku. Obowiązek ten aktualizuje się również przy późniejszym nabyciu majątku.

Warto więc zadbać, aby w aktach opiekuńczych znalazły się:

• postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia,
• dane o składnikach majątku i ich wartości,
• informacja o kosztach utrzymania lokalu,
• opis aktualnych warunków życia podopiecznego,
• projekt planowanej czynności.

Brak uporządkowania tych dokumentów nie przekreśla sprawy, ale często wydłuża postępowanie.

Zobacz również:

opiekun a zbywanie nieruchomości

Czy sąd na pewno zgodzi się na dożywocie?

Nie. Tego nie da się przesądzić bez znajomości pełnego stanu faktycznego. Sama zgodność formalna z przepisami nie wystarcza. Sąd może uznać, że w konkretnej sprawie korzystniejsze dla podopiecznego będzie inne rozwiązanie.

Przykładowo odmowa jest możliwa, gdy:

• wartość udziału jest wysoka, a świadczenia dożywotnie zostały opisane zbyt ogólnie,
• podopieczny już faktycznie mieszka z opiekunem i otrzymuje opiekę, więc sąd uzna, że umowa nie daje mu realnie nowego zabezpieczenia,
• istnieje ryzyko pokrzywdzenia podopiecznego albo pozostałych współspadkobierców,
• dożywocie miałoby służyć głównie uporządkowaniu sytuacji majątkowej opiekuna, a nie interesowi podopiecznego.

Dlatego we wniosku do sądu trzeba bardzo konkretnie opisać, na czym polega korzyść dla osoby ubezwłasnowolnionej. Im bardziej szczegółowo zostaną określone świadczenia, miejsce zamieszkania, sposób leczenia, finansowanie utrzymania i zabezpieczenie bytowe, tym większa szansa na pozytywną ocenę.

Jak przygotować wniosek do sądu opiekuńczego?

We wniosku warto zawrzeć:

• dane podopiecznego i opiekuna,
• sygnaturę sprawy opiekuńczej,
• dokładne określenie planowanej czynności,
• wskazanie podstaw prawnych: art. 156, art. 159 § 1 pkt 2, art. 160, art. 175 i art. 178 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz art. 908 § 1 i art. 158 Kodeksu cywilnego,
• opis majątku podopiecznego i jego sytuacji osobistej,
• uzasadnienie, dlaczego czynność jest korzystna dla podopiecznego,
• wniosek o ustanowienie kuratora do reprezentowania przy tej czynności,
• załączniki: dokumenty spadkowe, odpis księgi wieczystej lub zaświadczenie ze spółdzielni, wycenę, projekt aktu notarialnego lub projekt warunków umowy, dokumentację medyczną istotną dla oceny potrzeb opiekuńczych.

Jeżeli w sprawie wchodzi w grę także dział spadku lub rozliczenia między współspadkobiercami, trzeba to wyraźnie zaznaczyć, bo sąd może uznać, że bez wcześniejszego uporządkowania tych kwestii nie da się ocenić interesu podopiecznego.

Skutek naruszenia zakazu reprezentacji

To bardzo ważne: gdyby opiekun podpisał taką umowę bez prawidłowej reprezentacji podopiecznego przez kuratora oraz bez wymaganej zgody sądu, czynność byłaby obarczona poważnym ryzykiem nieważności. Zakaz z art. 159 § 1 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ma charakter ochronny i jego naruszenie co do zasady prowadzi do nieważności czynności na podstawie art. 58 § 1 Kodeksu cywilnego.

Inaczej mówiąc, nie warto próbować upraszczać tej procedury „rodzinnym porozumieniem”, bo później może to wywołać spór z innymi spadkobiercami, notariuszem, sądem wieczystoksięgowym albo nawet samym podopiecznym, gdyby w przyszłości podważano czynność.

Jakie rozwiązania bywają alternatywą dla dożywocia?

W zależności od sytuacji korzystniejsze może być:

• przeprowadzenie działu spadku z odpowiednimi spłatami na rzecz podopiecznego,
• sprzedaż udziału osobie trzeciej za cenę rynkową za zgodą sądu,
• wynajęcie pustego lokalu i przeznaczenie dochodu na potrzeby podopiecznego,
• zniesienie współwłasności, jeżeli jest to prawnie i ekonomicznie uzasadnione.

Przy współwłasności i umieszczeniu jednego ze współwłaścicieli w placówce opiekuńczej praktyczne znaczenie mogą mieć także kwestie opisane w materiale: ubezwł. współwłaściciel.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji nie powinien Pan zawierać umowy dożywocia w imieniu brata samodzielnie i bezpośrednio na swoją rzecz. Taka czynność wymaga wcześniejszej zgody sądu opiekuńczego na podstawie art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a z uwagi na konflikt interesów także ustanowienia kuratora zgodnie z art. 159 § 1 pkt 2 tej ustawy.

Sama umowa dożywocia co do zasady może dotyczyć udziału w nieruchomości lub w prawie do lokalu, ale sąd zgodzi się na nią tylko wtedy, gdy będzie to rozwiązanie wyraźnie korzystne dla podopiecznego. Jeżeli brat nie ma innego majątku, sąd prawdopodobnie będzie oceniał sprawę szczególnie rygorystycznie.

FAQ

Czy opiekun prawny może kupić udział podopiecznego w mieszkaniu?

Nie samodzielnie. Potrzebna jest zgoda sądu opiekuńczego, a ponieważ stroną umowy miałby być sam opiekun, konieczne jest też ustanowienie kuratora dla podopiecznego na podstawie art. 159 § 1 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy umowa dożywocia może dotyczyć tylko udziału w lokalu?

Tak, co do zasady jest to dopuszczalne. Potwierdza to orzecznictwo Sądu Najwyższego, a podstawą samej konstrukcji jest art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy wystarczy, że rodzina faktycznie już opiekuje się osobą ubezwłasnowolnioną?

Nie. Sąd bada, czy planowana czynność prawna daje podopiecznemu realne i korzystne zabezpieczenie oraz czy nie narusza jego interesu majątkowego.

Czy trzeba najpierw załatwić sprawę spadkową?

W praktyce tak. Co najmniej trzeba formalnie potwierdzić nabycie spadku, a w niektórych sprawach także przeprowadzić dział spadku, żeby jasno ustalić, jakim prawem dysponuje podopieczny.

Co grozi, jeśli umowa zostanie podpisana bez zgody sądu i bez kuratora?

Taka czynność może zostać uznana za nieważną. Dodatkowo może wywołać dalsze spory majątkowe i problemy z ujawnieniem prawa w księdze wieczystej albo w dokumentach spółdzielni.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy: Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59.

2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny: Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.

3. Wyrok Sądu Najwyższego z 30 marca 1998 r., III CKN 219/98.