Ubezwłasnowolnienie całkowite a opiekun prawny i umowa dożywocia – co możesz zrobić, aby chronić bliską osobę

Jak zostać opiekunem prawnym

Osoba całkowicie ubezwłasnowolniona traci zdolność do czynności prawnych, dlatego konieczne jest ustanowienie dla niej opiekuna prawnego. W tym celu należy złożyć wniosek do sądu opiekuńczego (wydział rodzinny i nieletnich sądu rejonowego właściwego dla miejsca zamieszkania tej osoby).

We wniosku należy:

• wskazać osobę ubezwłasnowolnioną,
• zaproponować siebie jako opiekuna,
• opisać stopień pokrewieństwa,
• uzasadnić, dlaczego to rozwiązanie będzie zgodne z jej dobrem.

Warto dołączyć postanowienie o ubezwłasnowolnieniu oraz dokumentację medyczną.

Kto ma pierwszeństwo do pełnienia funkcji opiekuna

Zgodnie z art. 176 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego:

„jeżeli wzgląd na dobro pozostającego pod opieką nie stoi temu na przeszkodzie, opiekunem ubezwłasnowolnionego całkowicie powinien być ustanowiony przede wszystkim jego małżonek, a w braku tegoż – jego ojciec lub matka”.

W dalszej kolejności sąd wybiera opiekuna spośród innych krewnych lub osób bliskich. Kluczowe znaczenie ma dobro osoby ubezwłasnowolnionej oraz zdolność kandydata do sprawowania opieki.

Ocena kandydata przez sąd

Sąd bada:

• predyspozycje moralne i życiowe,
• relację z podopiecznym,
• brak konfliktu interesów,
• możliwości faktycznego sprawowania opieki.

Opiekun odpowiada za:

• zarządzanie majątkiem,
• podejmowanie decyzji zdrowotnych i życiowych,
• dbanie o codzienne potrzeby podopiecznego,
• składanie sprawozdań do sądu.

Znaczenie aktualnej sytuacji życiowej podopiecznej

Fakt, że osoba ubezwłasnowolniona przebywa u osób trzecich i nie utrzymuje kontaktu z rodziną, może budzić wątpliwości. Sąd nie jest związany jej deklaracjami, zwłaszcza jeśli mogą wynikać z choroby lub wpływu otoczenia.

Istotne jest także to, że osoby sprawujące faktyczną opiekę uzyskały korzyść majątkową, co może rodzić konflikt interesów.

Umowa dożywocia i możliwość jej podważenia

Zgodnie z art. 82 Kodeksu cywilnego:

„nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli”.

Jeżeli w chwili podpisywania umowy osoba była w takim stanie, umowa może być nieważna.

W praktyce wymaga to:

• dokumentacji medycznej,
• opinii biegłych,
• wykazania braku świadomości przy zawieraniu umowy.

Alternatywy wobec unieważnienia umowy

Jeżeli unieważnienie nie jest możliwe, można skorzystać z art. 913 § 1 KC:

„jeżeli (…) współżycie między dożywotnikiem a nabywcą nieruchomości stało się niemożliwe lub bardzo utrudnione, sąd (…) może zamienić uprawnienia na rentę”.

W skrajnych przypadkach możliwe jest także rozwiązanie umowy (art. 913 § 2 KC).

FAQ

Czy każdy może zostać opiekunem prawnym osoby ubezwłasnowolnionej?
Nie. Sąd wybiera opiekuna kierując się przede wszystkim dobrem osoby ubezwłasnowolnionej. Preferowani są najbliżsi członkowie rodziny, ale konieczne jest spełnienie warunków takich jak odpowiednie predyspozycje i brak konfliktu interesów.

Ile trwa ustanowienie opiekuna prawnego?
Postępowanie może trwać od kilku tygodni do kilku miesięcy – zależy to od stopnia skomplikowania sprawy, konieczności przeprowadzenia dowodów oraz obciążenia sądu.

Czy opiekun prawny może zmienić miejsce pobytu podopiecznego?
Tak, ale decyzja powinna być zgodna z dobrem osoby ubezwłasnowolnionej. W niektórych przypadkach wymagana jest zgoda sądu opiekuńczego.

Czy umowę dożywocia można unieważnić?
Tak, jeżeli zostanie wykazane, że w chwili jej zawierania osoba nie była zdolna do świadomego podjęcia decyzji (np. z powodu choroby). Wymaga to jednak dowodów, w tym dokumentacji medycznej i opinii biegłych.

Co jeśli nie da się unieważnić umowy dożywocia?
Można wystąpić do sądu o zamianę obowiązków wynikających z umowy na rentę pieniężną albo – w wyjątkowych sytuacjach – o rozwiązanie umowy.

Czy brak kontaktu z rodziną ma znaczenie dla sądu?
Tak. Może to być sygnał, że osoba ubezwłasnowolniona znajduje się pod wpływem osób trzecich lub jej dobro nie jest właściwie chronione.

Czy opiekun prawny kontroluje majątek podopiecznego?
Tak, ale podlega nadzorowi sądu. W ważniejszych sprawach majątkowych (np. sprzedaż nieruchomości) konieczna jest zgoda sądu.

Czy można zostać opiekunem mimo sprzeciwu osób trzecich?
Tak. Decydujące jest stanowisko sądu, który ocenia całą sytuację i wybiera rozwiązanie najlepsze dla osoby ubezwłasnowolnionej.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59