Darowizna od osoby częściowo ubezwłasnowolnionej a zgoda kuratora

Czy osoba częściowo ubezwłasnowolniona może przekazać darowiznę dziecku?

Co do zasady nie powinna robić tego samodzielnie. Osoba częściowo ubezwłasnowolniona ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych na podstawie art. 15 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Dla takiej osoby ustanawia się kuratelę, o czym stanowi art. 16 § 2 Kodeksu cywilnego.

Darowizna nie jest drobną, codzienną czynnością życia codziennego. Zwykle prowadzi do nieodpłatnego uszczuplenia majątku darczyńcy, więc do jej ważności potrzebny jest udział kuratora, a w poważniejszych sprawach także zezwolenie sądu opiekuńczego.

Jeżeli więc pytanie dotyczy przekazania pieniędzy, udziału w mieszkaniu, samochodu albo innego wartościowego składnika majątku, przyjmowanie, że osoba częściowo ubezwłasnowolniona może swobodnie darować dowolną kwotę dziecku, byłoby nieprawidłowe.

Jaka jest podstawa prawna ograniczeń?

Najważniejsze znaczenie mają tu następujące przepisy:

• art. 15 Kodeksu cywilnego – osoba częściowo ubezwłasnowolniona ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych,
• art. 17 Kodeksu cywilnego – do ważności czynności prawnej, przez którą osoba ograniczona w zdolności do czynności prawnych zaciąga zobowiązanie albo rozporządza swoim prawem, potrzebna jest zgoda przedstawiciela ustawowego,
• art. 18 § 1-3 Kodeksu cywilnego – ważność umowy zawartej bez wymaganej zgody zależy od jej potwierdzenia przez przedstawiciela ustawowego,
• art. 888 § 1 Kodeksu cywilnego – przez umowę darowizny darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku,
• art. 156 w zw. z art. 178 § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – opiekun, a odpowiednio także kurator w sprawach przekraczających zwykły zarząd, potrzebuje zezwolenia sądu opiekuńczego.

Darowizna jest klasycznym przykładem czynności, przez którą dana osoba rozporządza swoim prawem albo co najmniej zaciąga zobowiązanie kosztem własnego majątku. Z tego powodu wprost wchodzi w zakres art. 17 Kodeksu cywilnego.

Co się dzieje, gdy kurator nie wyraził zgody?

W takiej sytuacji nie należy automatycznie zakładać, że umowa od razu jest definitywnie nieważna. Zgodnie z art. 18 § 1 Kodeksu cywilnego ważność umowy zawartej przez osobę ograniczoną w zdolności do czynności prawnych bez wymaganej zgody zależy od potwierdzenia umowy przez przedstawiciela ustawowego.

Oznacza to tzw. bezskuteczność zawieszoną. Do czasu potwierdzenia umowa nie daje stabilnego skutku prawnego. Jeżeli potwierdzenie nie nastąpi, czynność ostatecznie nie wywoła zamierzonego skutku.

W praktyce to bardzo ważne przy darowiźnie pieniędzy lub rzeczy już wydanych dziecku. Jeżeli potem okaże się, że czynność nie została skutecznie potwierdzona, może powstać obowiązek zwrotu otrzymanego świadczenia według przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu, w szczególności art. 405 i nast. Kodeksu cywilnego.

Jeżeli chcesz szerzej sprawdzić, kiedy czynność prawna nieważna albo bezskuteczna może zostać zakwestionowana, warto porównać skutki obu sytuacji.

Co jeśli kurator nie został jeszcze ustanowiony?

To najistotniejszy problem w opisanym stanie faktycznym. Skoro osoba jest częściowo ubezwłasnowolniona, ale kurator nie został jeszcze ustanowiony, to w praktyce brakuje osoby, która mogłaby wyrazić wymaganą zgodę albo później potwierdzić czynność.

W takiej sytuacji zawieranie umowy darowizny jest szczególnie ryzykowne. Sam fakt, że dawnego opiekuna lub kuratora już nie ma, nie przywraca pełnej zdolności do czynności prawnych. Ograniczenie wynika z prawomocnego orzeczenia o częściowym ubezwłasnowolnieniu i trwa do czasu jego uchylenia albo zmiany przez sąd.

Dlatego do czasu ustanowienia kuratora najlepiej wstrzymać się z darowizną. Dotyczy to zwłaszcza czynności o większej wartości.

Czy istnieje limit kwoty darowizny?

Przepisy nie wprowadzają jednej ogólnej kwoty, do której osoba częściowo ubezwłasnowolniona może samodzielnie darować pieniądze dziecku. O ocenie nie decyduje sam nominalny limit, ale przede wszystkim:

• rodzaj składnika majątku,
• wartość darowizny w stosunku do całego majątku i dochodów darczyńcy,
• czy darowizna zagraża zaspokajaniu potrzeb tej osoby,
• czy jest to czynność zwykłego zarządu, czy przekraczająca zwykły zarząd.

W praktyce symboliczny prezent okolicznościowy może być oceniany inaczej niż darowizna oszczędności życia, samochodu czy udziału w nieruchomości. Im większa wartość i im większe ryzyko uszczuplenia majątku, tym mniejsze szanse na uznanie, że czynność może być wykonana bez formalnego zabezpieczenia.

Darowizna nieruchomości lub udziału w mieszkaniu

Jeżeli przedmiotem darowizny ma być nieruchomość, trzeba pamiętać o dwóch dodatkowych kwestiach.

Po pierwsze, umowa darowizny nieruchomości wymaga aktu notarialnego zgodnie z art. 890 § 1 Kodeksu cywilnego.

Po drugie, taka czynność niemal zawsze będzie traktowana jako przekraczająca zwykły zarząd, więc sam kurator nie powinien działać bez uprzedniego zezwolenia sądu opiekuńczego na podstawie art. 156 w zw. z art. 178 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W sprawach dotyczących nieruchomości warto też zobaczyć materiał o tym, jak wygląda opiekun a zbywanie nieruchomości, bo sądy bardzo rygorystycznie oceniają czynności mogące naruszać interes osoby pozostającej pod ochroną.

Kiedy może być potrzebna zgoda sądu opiekuńczego?

Nie każda sprawa wygląda identycznie, bo dużo zależy od konkretnego stanu faktycznego. Jednak zgoda sądu opiekuńczego będzie zwykle konieczna wtedy, gdy darowizna:

• dotyczy nieruchomości lub udziału w nieruchomości,
• obejmuje większe oszczędności,
• może ograniczyć środki potrzebne na leczenie, utrzymanie lub opiekę,
• jest nietypowa, nieodpłatna i wyraźnie niekorzystna majątkowo dla osoby częściowo ubezwłasnowolnionej.

Sąd opiekuńczy bada wtedy przede wszystkim, czy planowana czynność jest zgodna z dobrem tej osoby. W sprawie darowizny dziecku sąd może uznać, że cel rodzinny jest zrozumiały, ale mimo to odmówić zgody, jeśli darczyńca uszczupla majątek potrzebny do własnego utrzymania.

Podsumowanie praktyczne

Jeżeli osoba częściowo ubezwłasnowolniona chce przekazać dziecku darowiznę, należy przyjąć ostrożne podejście:

W opisanej sytuacji odpowiedź praktyczna brzmi więc: nie należy dokonywać darowizny przed ustanowieniem kuratora, a przy większym majątku trzeba dodatkowo ocenić konieczność uzyskania zgody sądu opiekuńczego.

FAQ

Czy osoba częściowo ubezwłasnowolniona może sama podpisać umowę darowizny?

Co do zasady nie powinna robić tego samodzielnie, jeżeli darowizna nie jest drobną czynnością życia codziennego. Wynika to z art. 17 Kodeksu cywilnego.

Czy brak kuratora oznacza, że można podpisać darowiznę bez żadnych formalności?

Nie. Brak kuratora nie znosi skutków częściowego ubezwłasnowolnienia. Ograniczona zdolność do czynności prawnych nadal istnieje.

Czy jest ustawowy limit kwoty darowizny dla osoby częściowo ubezwłasnowolnionej?

Nie ma jednej ustawowej kwoty granicznej. Znaczenie ma charakter czynności, wartość darowizny i wpływ na interes majątkowy darczyńcy.

Czy darowizna nieruchomości wymaga zgody sądu?

W praktyce najczęściej tak. Darowizna nieruchomości przekracza zwykły zarząd, a dodatkowo musi być dokonana w formie aktu notarialnego.

Czy dziecko musi oddać otrzymane pieniądze, jeśli darowizna okaże się nieskuteczna?

Może powstać taki obowiązek. W zależności od okoliczności zwrot bywa dochodzony na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu.

Źródła

• art. 15, art. 16 § 2, art. 17, art. 18 § 1-3, art. 405, art. 888 § 1, art. 890 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 156 w zw. z art. 178 § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• praktyka orzecznicza sądów opiekuńczych dotycząca czynności przekraczających zwykły zarząd majątkiem osoby pozostającej pod kuratelą – każdorazowo zależna od konkretnego stanu faktycznego