Umieszczenie osoby w domu opieki wbrew jej woli

Czy można umieścić osobę w DPS wbrew jej woli?

Jeżeli osoba dorosła jest świadoma, rozumie skutki swojej decyzji i odmawia pobytu w domu pomocy społecznej, rodzina nie może samodzielnie zdecydować o jej przeprowadzce do DPS ani do prywatnego domu opieki. Prawo do umieszczenia w domu pomocy społecznej wynika z art. 54 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, ale standardowa procedura zakłada współdziałanie osoby zainteresowanej oraz wydanie decyzji administracyjnych przez właściwe organy pomocy społecznej. Zbliżonym zagadnieniem jest opieka nad osobą ubezwłasnowolnioną i koszty pobytu w ośrodku.

Zgodnie z art. 54 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej prawo do umieszczenia w DPS przysługuje osobie wymagającej całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, niemogącej samodzielnie funkcjonować w codziennym życiu, której nie można zapewnić niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych. Sam fakt, że rodzina nie może dalej sprawować opieki, nie oznacza jeszcze, że można taką osobę umieścić w placówce siłą.

W praktyce pierwszym krokiem powinien być kontakt z ośrodkiem pomocy społecznej właściwym dla miejsca zamieszkania teściowej. OPS może przeprowadzić rodzinny wywiad środowiskowy na podstawie art. 107 ustawy o pomocy społecznej, ocenić sytuację zdrowotną, rodzinną i mieszkaniową oraz zaproponować usługi opiekuńcze, specjalistyczne usługi opiekuńcze albo procedurę skierowania do DPS.

Kiedy sąd może zgodzić się na DPS bez zgody osoby zainteresowanej?

Wyjątek przewiduje ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego. Zgodnie z art. 38 tej ustawy osoba, która wskutek choroby psychicznej lub upośledzenia umysłowego nie jest zdolna do zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, nie ma możliwości korzystania z opieki innych osób i potrzebuje stałej opieki oraz pielęgnacji, lecz nie wymaga leczenia szpitalnego, może być przyjęta do domu pomocy społecznej za swoją zgodą albo za zgodą przedstawiciela ustawowego.

Jeżeli taka osoba albo jej przedstawiciel ustawowy nie wyrażają zgody na przyjęcie do domu pomocy społecznej, a brak opieki zagraża życiu tej osoby, art. 39 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego pozwala organowi do spraw pomocy społecznej wystąpić do sądu opiekuńczego miejsca zamieszkania tej osoby z wnioskiem o przyjęcie do DPS bez jej zgody. Rodzina, w tym synowa, może więc przede wszystkim złożyć do OPS pisemne zawiadomienie o zagrożeniu i wniosek o podjęcie działań.

Więcej o podobnej procedurze opisuje materiał: DPS bez zgody.

Ubezwłasnowolnienie nie jest automatyczną drogą do domu opieki

Nie należy zakładać, że w każdej sytuacji konieczne i możliwe jest ubezwłasnowolnienie. Zgodnie z art. 13 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny osoba, która ukończyła 13 lat, może być ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem. Dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie ustanawia się opiekę na podstawie art. 13 § 2 Kodeksu cywilnego. Osobnym, ale powiązanym problemem jest dom opieki i Alzheimer.

Jeżeli stan osoby nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, ale potrzebna jest jej pomoc do prowadzenia spraw, sąd może rozważyć ubezwłasnowolnienie częściowe na podstawie art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego. Wtedy ustanawia się kuratelę, co wynika z art. 16 § 2 Kodeksu cywilnego.

Sama starość, schorzenia fizyczne, niepełnosprawność albo trudny charakter nie wystarczają do ubezwłasnowolnienia. Sąd bada, czy istnieją zaburzenia psychiczne i czy ich skutkiem jest brak możliwości kierowania swoim postępowaniem albo potrzeba pomocy w prowadzeniu spraw. W orzecznictwie nadal aktualny pozostaje pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w postanowieniu z 19 sierpnia 1971 r., sygn. I CR 297/71, że choroba psychiczna sama w sobie nie wystarcza do ubezwłasnowolnienia; konieczne jest ustalenie jej wpływu na zdolność kierowania swoim postępowaniem.

Wniosek o ubezwłasnowolnienie składa się do sądu okręgowego. Zgodnie z art. 544 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego sprawy o ubezwłasnowolnienie należą do właściwości sądów okręgowych. Krąg osób uprawnionych do złożenia wniosku określa art. 545 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego: może to być małżonek, krewni w linii prostej, rodzeństwo oraz przedstawiciel ustawowy osoby, której wniosek dotyczy. Synowa co do zasady nie ma samodzielnej legitymacji do złożenia takiego wniosku, ale może zawiadomić prokuratora albo OPS o potrzebie ochrony osoby starszej.

W postępowaniu sąd wysłuchuje osobę, której dotyczy wniosek, oraz korzysta z opinii biegłych. Art. 553 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje badanie przez biegłego lekarza psychiatrę lub neurologa, a także psychologa. Dopiero po takim postępowaniu sąd ocenia, czy zachodzą przesłanki ubezwłasnowolnienia.

Jak wygląda procedura skierowania do DPS?

Postępowanie w zwykłym trybie rozpoczyna się od wniosku osoby zainteresowanej, jej przedstawiciela ustawowego albo działań OPS. Po przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego i zebraniu dokumentów organ gminy wydaje decyzję o skierowaniu do domu pomocy społecznej oraz decyzję ustalającą odpłatność. Zasady te wynikają w szczególności z art. 54, art. 59, art. 60 i art. 61 ustawy o pomocy społecznej.

Jeżeli osoba nie wyraża zgody, a są podstawy do zastosowania ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, OPS powinien rozważyć wniosek do sądu opiekuńczego na podstawie art. 39 ust. 1 tej ustawy. Rodzina nie zastępuje w tej procedurze sądu ani organu pomocy społecznej.

Zobacz również praktyczne omówienie sprawy: umieszczenie w DPS.

Kto płaci za pobyt w domu pomocy społecznej?

Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej obowiązani są kolejno: mieszkaniec domu, małżonek, zstępni przed wstępnymi, a następnie gmina, z której osoba została skierowana do DPS. Art. 61 ust. 2 pkt 1 tej ustawy przewiduje, że mieszkaniec ponosi opłatę nie wyższą niż 70% swojego dochodu.

Rodzina płaci tylko na zasadach określonych w art. 61 ust. 2 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej, czyli po uwzględnieniu kryteriów dochodowych. Od 1 stycznia 2025 r. kryterium dochodowe w pomocy społecznej wynosi 1010 zł dla osoby samotnie gospodarującej oraz 823 zł na osobę w rodzinie, co wynika z rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 12 lipca 2024 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. Dla odpłatności rodziny znaczenie ma 300% tych kwot, czyli odpowiednio 3030 zł oraz 2469 zł.

W konkretnych przypadkach możliwe jest częściowe albo całkowite zwolnienie z opłat na podstawie art. 64 ustawy o pomocy społecznej, zwłaszcza gdy przemawiają za tym trudna sytuacja życiowa, zdrowotna, majątkowa albo szczególne okoliczności rodzinne. Pomocne mogą być materiały: zwolnienie z opłat DPS oraz koszty pobytu DPS.

Czy synowa musi opiekować się teściową?

Obowiązek alimentacyjny określa art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Przepis ten obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Art. 129 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wskazuje kolejność obowiązku: zstępni przed wstępnymi, a wstępni przed rodzeństwem. Synowa nie jest krewną teściowej w linii prostej, dlatego co do zasady nie ciąży na niej ustawowy obowiązek alimentacyjny wobec teściowej.

To nie oznacza jednak, że można pozostawić osobę niesamodzielną bez żadnej informacji dla służb, jeżeli realnie grozi jej niebezpieczeństwo. W sytuacji nagłej należy wezwać pomoc medyczną, policję lub pogotowie ratunkowe, a w sprawach opiekuńczych zawiadomić OPS. Jeżeli ktoś przyjmuje na siebie faktyczną pieczę nad osobą nieporadną i nagle pozostawia ją w warunkach bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia, jego zachowanie może być oceniane także przez pryzmat art. 160 § 1–2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, zależnie od okoliczności.

Co zrobić praktycznie przed wyjazdem za granicę?

Najbezpieczniej nie odkładać sprawy do ostatnich dni. Warto przygotować dokumentację medyczną, listę leków, dane lekarzy, opis codziennych ograniczeń oraz informacje o dzieciach teściowej. Następnie należy pisemnie zawiadomić OPS o sytuacji i wskazać, od kiedy dotychczasowa opieka nie będzie możliwa.

W piśmie do OPS warto opisać, czy teściowa odmawia jedzenia, leczenia, higieny, przyjmowania leków, czy zdarzają się ucieczki, upadki, zostawianie gazu, agresja, zagubienia albo inne sytuacje zagrażające życiu. Takie fakty mają znaczenie dla oceny, czy wystarczą usługi opiekuńcze z art. 50 ustawy o pomocy społecznej, czy konieczne jest skierowanie do DPS, a wyjątkowo wniosek do sądu opiekuńczego.

Równolegle należy pisemnie poinformować dzieci teściowej o dacie wyjazdu i potrzebie podjęcia decyzji w sprawie opieki. To właśnie dzieci jako zstępni są najbliższymi osobami zobowiązanymi do wsparcia rodzica na gruncie art. 128 i art. 129 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz mogą należeć do osób zobowiązanych do ponoszenia odpłatności za DPS na podstawie art. 61 ustawy o pomocy społecznej.

FAQ

Źródła

• Art. 50, art. 54, art. 59, art. 60, art. 61, art. 64 i art. 107 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej.
• Art. 38 i art. 39 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego.
• Art. 13 § 1–2 i art. 16 § 1–2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
• Art. 544 § 1, art. 545 § 1 i art. 553 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 128, art. 129 § 1, art. 156 i art. 175 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 160 § 1–2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny.
• Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 lipca 2024 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z 19 sierpnia 1971 r., sygn. I CR 297/71.