Przymusowe leczenie osoby ubezwłasnowolnionej – co może opiekun?

Ubezwłasnowolnienie a przymusowe leczenie – to nie to samo

W opisanej sytuacji najważniejsze jest rozróżnienie dwóch odrębnych instytucji prawnych. Ubezwłasnowolnienie całkowite dotyczy zdolności do czynności prawnych i opieki nad osobą, która nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem. Wynika to z art. 13 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

Natomiast przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez zgody reguluje ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego. Sam fakt, że ktoś został ubezwłasnowolniony, nie oznacza jeszcze, że można go doprowadzić do szpitala z udziałem Policji. Potrzebne są dodatkowe, konkretne przesłanki ustawowe.

Dlatego samo dołączenie postanowienia o ubezwłasnowolnieniu albo o ustanowieniu opiekuna nie zastępuje zaświadczenia psychiatry i nie zwalnia z wykazania, że zachodzi przypadek przewidziany w ustawie.

Kto jest właściwy: opiekun czy kurator?

Przy osobie całkowicie ubezwłasnowolnionej co do zasady ustanawia się opiekę, a nie kuratelę – tak stanowi art. 13 § 2 Kodeksu cywilnego oraz przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego o opiece nad ubezwłasnowolnionym całkowicie. Kurator jest typowy dla ubezwłasnowolnienia częściowego.

Jeżeli w dokumentach lub w praktyce używa się słowa „kurator”, warto sprawdzić treść postanowienia sądu. Dla dalszych działań znaczenie ma nie nazwa potoczna, lecz to, czy jest Pan formalnie przedstawicielem ustawowym. Ma to znaczenie dlatego, że zgodnie z art. 29 ust. 2 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego wniosek do sądu może złożyć m.in. przedstawiciel ustawowy osoby, której postępowanie dotyczy.

W sprawach opiekuńczych pomocne może być także omówienie obowiązków osoby sprawującej pieczę nad bliskim, np. w materiale: opiekun chorego rodzica.

Kiedy możliwe jest przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez zgody?

Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego przewiduje kilka różnych trybów.

W praktyce to właśnie te przesłanki, a nie sam status osoby ubezwłasnowolnionej, decydują o możliwości zastosowania przymusu.

Dlaczego sąd mógł zwrócić albo odrzucić wniosek?

Jeżeli chodziło o wniosek składany do sądu w trybie z art. 29 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, to do wniosku co do zasady trzeba dołączyć orzeczenie lekarza psychiatry szczegółowo uzasadniające potrzebę leczenia w szpitalu psychiatrycznym. Wynika to z art. 30 ust. 1 tej ustawy.

Zgodnie z art. 30 ust. 2 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, jeżeli do wniosku nie dołączono takiego orzeczenia albo zostało ono wydane wcześniej niż 14 dni przed dniem złożenia wniosku, sąd zwraca wniosek.

To oznacza, że brak zaświadczenia psychiatry zwykle nie jest drobnym brakiem formalnym, lecz przeszkodą ustawową. W takim sensie samo stanowisko sądu może być prawidłowe, jeżeli sprawa została wszczęta właśnie w tym trybie.

Inaczej wygląda sytuacja wtedy, gdy zachodzi bezpośrednie zagrożenie. Wówczas nie trzeba najpierw uzyskiwać postanowienia sądu w trybie wnioskowym – uruchamia się tryb nagły z art. 23 ustawy.

Co zrobić, gdy osoba się ukrywa i nie da się uzyskać opinii psychiatry?

To jest najtrudniejszy element takich spraw. Ustawa zakłada, że w trybie z art. 29 wnioskodawca dołącza orzeczenie psychiatry. Jeżeli osoba nie stawia się na badanie i nie ma z nią kontaktu, uzyskanie tego dokumentu bywa faktycznie bardzo trudne.

W takiej sytuacji praktycznie możliwe są zwykle trzy ścieżki:

1. Tryb nagły z art. 23 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego – gdy pojawia się realne, bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia. Wtedy inicjatywa nie polega na składaniu zwykłego wniosku do sądu, ale na uruchomieniu pomocy medycznej lub interwencyjnej.
2. Ponowny wniosek do sądu po uzyskaniu orzeczenia psychiatry – jeśli uda się doprowadzić do badania albo zebrać wystarczające materiały, by lekarz mógł wydać orzeczenie.
3. Zbieranie materiału dowodowego – notatki Policji, dokumentacja wcześniejszych hospitalizacji, wypisy ze szpitala, zaświadczenia lekarza rodzinnego, dokumenty z MOPS, zeznania bliskich, informacje o braku zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, samookaleczeniach, agresji, zaginięciach czy dezorganizacji życia.

Jeżeli stan dotyczy uzależnienia, a nie choroby psychicznej, zastosowanie mogą mieć inne procedury niż psychiatryczne przyjęcie bez zgody. Trzeba wtedy analizować przepisy dotyczące leczenia odwykowego, a nie procedurę psychiatryczną.

Czy sąd może sam zarządzić badanie?

Tak, ale trzeba odróżnić kompetencje sądu po skutecznym wszczęciu sprawy od warunków, które muszą być spełnione już przy składaniu samego wniosku.

W postępowaniu opiekuńczym sąd może korzystać z dowodu z opinii biegłego i podejmować czynności potrzebne do ustalenia stanu osoby, której sprawa dotyczy. W sprawach z ustawy o ochronie zdrowia psychicznego sąd po wszczęciu postępowania bada przesłanki przyjęcia do szpitala, a osobę, której dotyczy postępowanie, powinien wysłuchać niezwłocznie, zgodnie z art. 45 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, chyba że jest to niemożliwe.

Nie zmienia to jednak faktu, że w trybie z art. 29 ustawodawca wprost wymaga załączenia do wniosku orzeczenia psychiatry z art. 30 ust. 1. Dlatego argument, że „sąd sam powinien był wszystko ustalić”, nie zawsze będzie skuteczny, jeśli wniosek od początku nie spełniał ustawowego wymogu.

Jak działa tryb nagły z art. 23 ustawy?

Zgodnie z art. 23 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego osoba chora psychicznie może być przyjęta do szpitala psychiatrycznego bez zgody, jeżeli jej dotychczasowe zachowanie wskazuje, że z powodu tej choroby zagraża bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób.

W takim przypadku decyzja zapada na poziomie medycznym przy przyjęciu do szpitala, a następnie legalność przyjęcia podlega kontroli sądu opiekuńczego. To ważne: ten tryb nie polega na tym, że opiekun uzyskuje wcześniej generalne upoważnienie do „doprowadzenia” podopiecznego. Musi istnieć konkretna, aktualna sytuacja zagrożenia.

Jeżeli więc podopieczny np. grozi samobójstwem, podejmuje próby samouszkodzenia, jest skrajnie agresywny, nie rozpoznaje rzeczywistości i swoim zachowaniem bezpośrednio zagraża sobie lub innym, należy niezwłocznie wezwać numer alarmowy 112, zespół ratownictwa medycznego albo zgłosić się do izby przyjęć szpitala psychiatrycznego.

W praktyce pomocne bywa też przeanalizowanie podobnych stanów faktycznych, np. materiału: wysłanie syna.

Kto może złożyć wniosek do sądu?

Zgodnie z art. 29 ust. 2 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego wniosek o przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez zgody mogą zgłosić: małżonek, krewni w linii prostej, rodzeństwo, przedstawiciel ustawowy albo osoba sprawująca faktyczną opiekę nad chorym.

Jeżeli jest Pan opiekunem prawnym osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej, co do zasady mieści się Pan w kategorii przedstawiciela ustawowego. Jeżeli jednak formalnie ustanowiono kuratora z innej podstawy, trzeba sprawdzić zakres jego umocowania wynikający z postanowienia sądu.

Co powinien zawierać dobrze przygotowany wniosek?

Wniosek powinien być możliwie konkretny. Poza wskazaniem uczestnika postępowania i żądania przyjęcia do szpitala bez zgody warto opisać:

• rozpoznaną lub podejrzewaną chorobę albo zaburzenia psychiczne,
• konkretne zachowania z datami i miejscami,
• informacje o zagrożeniu dla życia lub zdrowia,
• brak przyjmowania leków, ucieczki, zaginięcia, dezorganizację funkcjonowania,
• brak zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, np. jedzenia, higieny, schronienia, leczenia somatycznego,
• dotychczasowe leczenie, wcześniejsze hospitalizacje, interwencje Policji lub pogotowia,
• załączniki: dokumentację medyczną, wypisy, notatki urzędowe, oświadczenia świadków, postanowienie o opiece lub ubezwłasnowolnieniu.

Najważniejsze jest jednak to, że w trybie z art. 29 dołącza się orzeczenie lekarza psychiatry z art. 30 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, aktualne na dzień złożenia wniosku, czyli nie starsze niż 14 dni.

Czy można zaskarżyć decyzję sądu?

To zależy od tego, jakie dokładnie rozstrzygnięcie zapadło. Jeżeli sąd zwrócił wniosek z powodu braku orzeczenia psychiatry, zwykle trzeba przeanalizować pouczenie zawarte w piśmie sądu i ustalić, czy przysługuje środek zaskarżenia, czy lepszym rozwiązaniem będzie ponowne złożenie kompletnego wniosku.

Jeżeli sąd użył określenia „odrzucił”, trzeba sprawdzić, czy rzeczywiście chodziło o odrzucenie w sensie procesowym, czy o potoczne sformułowanie. To ma znaczenie dla dalszego toku sprawy. Bez treści postanowienia i uzasadnienia nie da się odpowiedzialnie ocenić, czy doszło do błędu sądu, czy tylko do nieprecyzyjnego nazwania czynności.

W praktyce najczęściej skuteczniejsze od sporu o samo nazewnictwo jest ustalenie, czy sprawę należało prowadzić w trybie nagłym, czy w trybie wnioskowym oraz czy można zgromadzić wymagane dokumenty.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak bardzo wynik sprawy zależy od konkretnych faktów i od właściwego wyboru trybu postępowania.

Podsumowanie

W opisanym stanie faktycznym nie można automatycznie przyjąć, że sąd popełnił błąd. Jeżeli złożył Pan wniosek w trybie art. 29 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego bez dołączenia aktualnego orzeczenia lekarza psychiatry, sąd miał podstawę do zwrotu wniosku na podstawie art. 30 ust. 2 tej ustawy.

Jednocześnie nie oznacza to, że jest Pan bezradny. Jeśli pojawi się bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia, należy działać w trybie nagłym z art. 23 ustawy. Jeżeli zagrożenie nie ma charakteru nagłego, trzeba dążyć do zebrania dokumentacji i uzyskania orzeczenia psychiatry potrzebnego do ponownego wniosku.

FAQ

Czy opiekun osoby ubezwłasnowolnionej może sam wyrazić zgodę na przymusowe leczenie psychiatryczne?

Nie. Opiekun nie może samodzielnie „zarządzić” przymusowej hospitalizacji. Potrzebne są przesłanki z art. 23 albo art. 29 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego oraz właściwa procedura medyczna lub sądowa.

Czy do wniosku zawsze trzeba dołączyć zaświadczenie psychiatry?

W trybie wnioskowym do sądu z art. 29 – co do zasady tak. Wynika to z art. 30 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Orzeczenie nie może być starsze niż 14 dni przed złożeniem wniosku.

Co zrobić, gdy chory się ukrywa i nie stawia na badanie?

Jeśli nie ma bezpośredniego zagrożenia, trzeba zbierać dowody, próbować doprowadzić do badania i przygotować kompletny wniosek. Jeśli zagrożenie jest bezpośrednie, należy uruchomić tryb nagły przez pogotowie, Policję lub szpital psychiatryczny.

Czy Policja może doprowadzić chorego do szpitala tylko dlatego, że jest ubezwłasnowolniony?

Nie. Samo ubezwłasnowolnienie nie wystarcza. Interwencja musi mieć podstawę w konkretnych przesłankach ustawowych, zwłaszcza związanych z zagrożeniem lub z prawidłowo wszczętym postępowaniem.

Czy uzależnienie od alkoholu lub narkotyków podlega tej samej procedurze?

Nie zawsze. W zależności od stanu faktycznego mogą mieć zastosowanie inne przepisy niż te dotyczące przyjęcia do szpitala psychiatrycznego bez zgody. Dlatego trzeba najpierw ustalić, czy problem dotyczy choroby psychicznej, uzależnienia, czy obu kwestii łącznie.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 13 – ISAP

2. Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego, w szczególności art. 23, art. 29, art. 30 i art. 45 – ISAP

3. Postanowienie SN z 7.05.1970 r., sygn. I CR 176/70.

4. Postanowienie SN z 5.01.1977 r., sygn. I CR 450/76.