Jak uzyskać prawo do reprezentowania osoby z demencją?

Pełnomocnictwo od osoby z zaawansowaną demencją – czy jest możliwe?

Jeżeli chory nie rozumie znaczenia czynności prawnej, nie potrafi świadomie podjąć decyzji albo swobodnie wyrazić woli, to nie może skutecznie udzielić pełnomocnictwa – także u notariusza. Podstawą jest art. 82 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę znajdującą się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli.

W praktyce notariusz odmówi dokonania czynności, jeżeli poweźmie uzasadnione wątpliwości co do świadomości osoby składającej oświadczenie. Sam brak możliwości podpisania się nie przesądza jeszcze sprawy, ale przy zaawansowanej demencji kluczowe jest to, czy dana osoba rzeczywiście rozumie, co podpisuje i jakie będą skutki prawne.

Jeżeli więc ojciec nie mówi, nie odpowiada na pytania i nie wyraża woli, to uzyskanie ważnego pełnomocnictwa będzie co do zasady niemożliwe. W takim stanie faktycznym bezpieczną drogą jest postępowanie sądowe, a nie próba sporządzenia pełnomocnictwa.

Co zrobić zamiast pełnomocnictwa?

Najczęściej należy złożyć do sądu okręgowego wniosek o ubezwłasnowolnienie oraz od razu wniosek o ustanowienie doradcy tymczasowego. Podstawę materialnoprawną stanowią:

• art. 13 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – ubezwłasnowolnienie całkowite osoby, która wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych nie jest w stanie kierować swym postępowaniem,
• art. 16 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – ubezwłasnowolnienie częściowe osoby pełnoletniej, jeżeli potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw.

Przy zaawansowanej demencji, gdy chory nie komunikuje się i nie jest w stanie samodzielnie podejmować decyzji, w praktyce częściej w grę wchodzi ubezwłasnowolnienie całkowite. Ostatecznie jednak decyduje sąd na podstawie całokształtu materiału dowodowego, zwłaszcza opinii biegłych. Każda sprawa zależy od rzeczywistego stanu chorego, a nie od samej diagnozy.

Jeżeli potrzebuje Pani szerszego omówienia samej roli opiekuna, pomocny może być materiał o tym, jak zostać opiekun chorego rodzica.

Ubezwłasnowolnienie całkowite czy częściowe?

Ubezwłasnowolnienie całkowite z art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego powoduje brak zdolności do czynności prawnych. Dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie ustanawia się opiekę, co wynika z art. 13 § 2 Kodeksu cywilnego.

Ubezwłasnowolnienie częściowe z art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego oznacza ograniczoną zdolność do czynności prawnych. Wówczas ustanawia się kuratora, a nie opiekuna. Zgodnie z art. 15 Kodeksu cywilnego osoba ubezwłasnowolniona częściowo ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych.

Nie da się jednak automatycznie przyjąć, że każda osoba z demencją powinna być ubezwłasnowolniona całkowicie. Sąd bada, czy chory całkowicie utracił zdolność kierowania swoim postępowaniem, czy raczej potrzebuje pomocy tylko w części spraw. Dlatego we wniosku warto opisać konkretne objawy: brak kontaktu logicznego, brak możliwości zrozumienia dokumentów, brak orientacji co do czasu i miejsca, problemy z rozporządzaniem pieniędzmi czy podatność na wpływ innych osób.

Jaki sąd jest właściwy i kto może złożyć wniosek?

Postępowanie o ubezwłasnowolnienie jest uregulowane w art. 544–560¹ ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Zgodnie z art. 544 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego sprawy o ubezwłasnowolnienie należą do właściwości sądów okręgowych.

Wniosek może zgłosić m.in. małżonek, krewni w linii prostej oraz rodzeństwo – tak stanowi art. 545 § 1 pkt 1–2 Kodeksu postępowania cywilnego. Jako córka ma więc Pani prawo złożyć taki wniosek.

Uczestnikami postępowania są z mocy prawa: wnioskodawca, osoba, której dotyczy wniosek, jej przedstawiciel ustawowy oraz małżonek – wynika to z art. 545 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego. W sprawie uczestniczy również prokurator.

Wniosek o doradcę tymczasowego – dlaczego jest tak ważny?

Z punktu widzenia praktyki to często najważniejszy element całej sprawy. Zgodnie z art. 548 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli wniosek o ubezwłasnowolnienie dotyczy osoby pełnoletniej, sąd może przy wszczęciu lub w toku postępowania ustanowić dla niej doradcę tymczasowego, gdy uzna to za konieczne dla ochrony jej osoby lub mienia.

Jeżeli sąd ustanowi doradcę tymczasowego, można uzyskać możliwość działania jeszcze przed prawomocnym zakończeniem sprawy o ubezwłasnowolnienie. To bywa kluczowe wtedy, gdy trzeba pilnie załatwiać świadczenia, sprawy bankowe, opłaty, dokumentację medyczną albo ochronę majątku.

We wniosku warto szczegółowo wskazać, dlaczego ustanowienie doradcy tymczasowego jest konieczne właśnie teraz, np. z powodu potrzeby reprezentacji przed organem przy świadczeniu wspierającym, przy odbiorze korespondencji, przy podpisywaniu wniosków albo przy zabezpieczeniu pieniędzy na leczenie i opiekę.

Jak przebiega postępowanie o ubezwłasnowolnienie?

Zgodnie z art. 547 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego osobę, której dotyczy wniosek, należy wysłuchać niezwłocznie po wszczęciu postępowania, w obecności biegłego psychologa oraz – zależnie od stanu zdrowia – biegłego psychiatry lub neurologa.

Jeżeli stan zdrowia nie pozwala na przyjazd do sądu, trzeba to wyraźnie opisać we wniosku i załączyć dokumenty medyczne. W praktyce wysłuchanie może odbyć się poza budynkiem sądu, jeśli sąd uzna to za potrzebne.

W sprawie niemal zawsze powoływani są biegli. Ich opinia ma zasadnicze znaczenie, bo to ona pomaga sądowi ustalić, czy osoba rzeczywiście nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem albo czy wymaga pomocy do prowadzenia spraw.

W wyjątkowych sytuacjach sąd może zarządzić obserwację w zakładzie leczniczym. Podstawą jest art. 554 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym obserwacja może trwać do 6 tygodni, a wyjątkowo zostać przedłużona do 3 miesięcy.

Po przeprowadzeniu rozprawy sąd wydaje postanowienie. Dopiero po jego uprawomocnieniu sprawa trafia do sądu opiekuńczego, który ustanawia opiekuna albo kuratora.

Co dzieje się po prawomocnym orzeczeniu?

Jeżeli zapadnie orzeczenie o ubezwłasnowolnieniu całkowitym, sąd rejonowy jako sąd opiekuńczy ustanowi opiekuna. Jeżeli zapadnie orzeczenie o ubezwłasnowolnieniu częściowym, ustanowiony zostanie kurator. To odrębny etap od samego postępowania przed sądem okręgowym.

Opiekun lub kurator podlega nadzorowi sądu opiekuńczego. W praktyce może być zobowiązany do składania sprawozdań z opieki oraz rachunków z zarządu majątkiem. Przy ważniejszych czynnościach dotyczących majątku podopiecznego potrzebna jest zgoda sądu opiekuńczego, zwłaszcza gdy chodzi o czynności przekraczające zwykły zarząd.

Dotyczy to na przykład sprzedaży mieszkania, zaciągania zobowiązań, zrzeczenia się praw, darowizn czy większych wypłat z majątku, jeżeli nie mieszczą się w zwykłym utrzymaniu chorego.

Świadczenia i sprawy finansowe osoby z demencją

Jeżeli chodzi o ubieganie się o świadczenia, trzeba odróżnić dwie sytuacje:

• gdy osoba chora nadal potrafi świadomie udzielić pełnomocnictwa – wtedy można rozważać zwykłe umocowanie,
• gdy nie ma już świadomości znaczenia czynności – wtedy trzeba działać przez przedstawiciela ustanowionego w odpowiednim trybie sądowym.

W sprawach bankowych problem jest zwykle jeszcze bardziej praktyczny, bo sama bliska relacja rodzinna nie daje prawa do korzystania z rachunku. Jeżeli potrzebne są działania dotyczące środków finansowych chorego, warto zapoznać się także z materiałami: pełnomocnictwo do konta ubezwł oraz dostęp do konta z demencją.

Jeżeli sprawa dotyczy konkretnego świadczenia, urząd lub instytucja może wymagać określonego tytułu do reprezentacji, dlatego przed złożeniem wniosku dobrze sprawdzić, czy wystarczy doradca tymczasowy, czy potrzebne będzie już prawomocne ustanowienie opiekuna lub kuratora. To zależy od rodzaju sprawy i praktyki danego organu.

Jakie dokumenty dołączyć do wniosku?

Do wniosku warto dołączyć przede wszystkim:

• odpisy aktów stanu cywilnego potwierdzających pokrewieństwo,
• dokumentację medyczną: wypisy ze szpitala, zaświadczenia specjalistów, historię leczenia, rozpoznania demencji lub innych zaburzeń,
• zaświadczenie lekarskie o aktualnym stanie zdrowia i funkcjonowaniu chorego,
• opis codziennych trudności: brak kontaktu, niemożność podpisu, brak orientacji, problemy z pieniędzmi, konieczność stałej opieki,
• wniosek o ustanowienie doradcy tymczasowego wraz z uzasadnieniem pilności.

Im bardziej konkretny materiał dowodowy, tym łatwiej wykazać, że sprawa nie dotyczy wygody rodziny, lecz realnej ochrony osoby chorej i jej majątku.

Czy ubezwłasnowolnienie zawsze jest konieczne?

Nie. Jeżeli osoba z demencją ma jeszcze okresy pełnej świadomości i potrafi zrozumieć znaczenie udzielanego umocowania, w niektórych przypadkach możliwe jest ważne pełnomocnictwo. To jednak wymaga rzeczywistej, a nie tylko pozornej zdolności do świadomego działania w chwili dokonywania czynności.

Dlatego przy lżejszych stanach nie wolno automatycznie zakładać nieważności każdego pełnomocnictwa. Z kolei przy stanie opisanym w pytaniu – brak mowy, brak odpowiedzi, brak wyrażania woli – droga notarialna jest co do zasady bardzo ryzykowna i najpewniej nieskuteczna.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak te zasady działają w praktyce przy różnych problemach rodzinnych i urzędowych.

FAQ

Czy notariusz może sporządzić pełnomocnictwo, jeśli chory nie mówi?

Nie zawsze decyduje sam brak mowy. Kluczowe jest to, czy osoba rozumie znaczenie czynności i może świadomie wyrazić wolę. Jeżeli nie – czynność będzie nieważna na podstawie art. 82 Kodeksu cywilnego.

Czy córka może sama złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie ojca?

Tak. Krewny w linii prostej, w tym córka, jest uprawniony do złożenia wniosku zgodnie z art. 545 § 1 pkt 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy od razu trzeba wnosić o doradcę tymczasowego?

W sprawach pilnych zdecydowanie warto. Doradca tymczasowy może zostać ustanowiony już w toku sprawy o ubezwłasnowolnienie na podstawie art. 548 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Kto ustanawia opiekuna prawnego?

Najpierw sąd okręgowy orzeka o ubezwłasnowolnieniu. Dopiero potem sąd rejonowy jako sąd opiekuńczy ustanawia opiekuna albo kuratora.

Czy opiekun może dowolnie dysponować pieniędzmi chorego?

Nie. Opiekun działa pod nadzorem sądu opiekuńczego, składa sprawozdania i przy ważniejszych czynnościach majątkowych potrzebuje zgody sądu.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 grudnia 1983 r., sygn. akt I CR 377/83