Opiekun prawny a opłaty za DPS – kto płaci i z jakich środków

Kto płaci za pobyt w domu pomocy społecznej?

Zasady odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej reguluje art. 61 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Zgodnie z art. 61 ust. 1 tej ustawy obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w DPS są w kolejności: mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich – przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, następnie małżonek, zstępni przed wstępnymi, a na końcu gmina, z której osoba została skierowana do DPS.

To oznacza, że sam status opiekuna prawnego nie tworzy automatycznie obowiązku finansowania pobytu podopiecznego z własnego majątku. Jeżeli opiekun jest jednocześnie krewnym zobowiązanym do alimentacji, sytuację trzeba oceniać dodatkowo także przez pryzmat przepisów alimentacyjnych.

W praktyce najpierw bada się dochód samego mieszkańca DPS. Dopiero gdy jego wpłata nie pokrywa pełnego kosztu pobytu, organ pomocy społecznej analizuje, czy do ponoszenia opłat mogą zostać zobowiązane inne osoby wskazane w art. 61 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej.

Ile mieszkaniec DPS płaci z własnego dochodu?

Zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej mieszkaniec domu wnosi opłatę w wysokości nie większej niż 70% swojego dochodu. Jeżeli więc siostra otrzymuje rentę rodzinną, co do zasady z tej renty można pobierać na pobyt w DPS maksymalnie 70% dochodu.

Jeżeli rzeczywisty koszt utrzymania w DPS jest wyższy niż ta kwota, różnica nie znika. Wtedy organ sprawdza, czy opłatę mają wnosić dalsze osoby z katalogu z art. 61 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej albo – ostatecznie – gmina.

Warto odróżnić dochód od majątku. Limit 70% dotyczy dochodu mieszkańca DPS. Nie oznacza to jednak, że majątek osoby ubezwłasnowolnionej jest całkowicie wyłączony z finansowania jej potrzeb życiowych. Przeciwnie – co do zasady majątek tej osoby powinien służyć przede wszystkim jej dobru.

Czy opiekun prawny może korzystać z majątku podopiecznego?

Tak – jeżeli robi to wyłącznie w interesie podopiecznego i zgodnie z przepisami o opiece. Zgodnie z art. 155 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, do opieki nad ubezwłasnowolnionym całkowicie stosuje się odpowiednio przepisy o opiece nad małoletnim, z zachowaniem przepisów oddziału dotyczącego opieki nad ubezwłasnowolnionym. Z kolei art. 154 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że opiekun ma obowiązek wykonywać swoje czynności z należytą starannością, jak tego wymaga dobro pozostającego pod opieką i interes społeczny.

Jeżeli podopieczny ma środki pieniężne, oszczędności, lokaty lub inne składniki majątkowe, opiekun nie tylko może, ale często powinien wykorzystywać je na utrzymanie tej osoby, leczenie, rehabilitację, zakup rzeczy osobistych czy pokrywanie kosztów pobytu. Utrzymywanie osoby ubezwłasnowolnionej wyłącznie z pieniędzy opiekuna, mimo że podopieczny ma własny majątek, zwykle nie odpowiada konstrukcji prawnej opieki.

Innymi słowy: majątek siostry służy przede wszystkim siostrze. Nie ma podstawy prawnej do założenia, że jej oszczędności powinny pozostać nienaruszone, a koszty jej utrzymania ma stale przejmować rodzeństwo z własnej kieszeni.

Kiedy potrzebna jest zgoda sądu opiekuńczego?

Kluczowy jest tu art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z tym przepisem opiekun powinien uzyskiwać zezwolenie sądu opiekuńczego we wszelkich ważniejszych sprawach, które dotyczą osoby lub majątku pozostającego pod opieką.

Do czynności przekraczających zwykły zarząd majątkiem podopiecznego mogą należeć w szczególności:

• sprzedaż nieruchomości lub udziału w nieruchomości,
• wypłacenie większych kwot oszczędności zgromadzonych na rachunku, jeżeli nie chodzi o bieżące, zwykłe wydatki,
• zakładanie lub zrywanie lokat terminowych, gdy wpływa to istotnie na stan majątku,
• zawarcie ugody, zrzeczenie się roszczeń, obciążenie majątku.

Jeżeli więc środki ze sprzedaży nieruchomości po rodzicach znajdują się na rachunku bankowym siostry i mają być sukcesywnie przeznaczane na finansowanie jej pobytu oraz innych potrzeb, najbezpieczniej wystąpić do sądu opiekuńczego z wnioskiem o zgodę na określony sposób zarządu tym majątkiem. Pozwala to uniknąć zarzutu, że opiekun samodzielnie podjął decyzję w ważnej sprawie majątkowej.

Wniosek składa się do sądu rejonowego – wydziału rodzinnego i nieletnich, właściwego dla miejsca zamieszkania osoby pozostającej pod opieką. We wniosku warto wskazać źródło majątku, aktualny koszt pobytu w DPS, wysokość dochodów siostry, brak innych źródeł finansowania i planowane przeznaczenie środków.

Czy brat albo siostra odpowiadają za opłaty za DPS?

Rodzeństwo nie zostało wymienione wprost w art. 61 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej. Ten przepis mówi o małżonku, zstępnych przed wstępnymi oraz gminie. Nie oznacza to jednak, że rodzeństwo nigdy nie poniesie ciężarów utrzymania osoby bliskiej.

Znaczenie ma bowiem także obowiązek alimentacyjny. Zgodnie z art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek dostarczania środków utrzymania obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Jednak zakres tego obowiązku nie jest automatyczny. Zależy od konkretnych przesłanek, zwłaszcza od stanu niedostatku uprawnionego i możliwości zarobkowych oraz majątkowych zobowiązanego, o których mowa w art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W przypadku dorosłej siostry lub brata przebywających w DPS trzeba więc oddzielić dwie kwestie:

• administracyjną odpłatność za DPS według ustawy o pomocy społecznej,
• ewentualny obowiązek alimentacyjny wynikający z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli organ pomocy społecznej uznaje, że krewny powinien partycypować w kosztach, zawsze trzeba sprawdzić podstawę prawną i konkretną decyzję lub umowę. Sama funkcja opiekuna nie może zastąpić ustawowych przesłanek odpowiedzialności.

Co w sytuacji, gdy podopieczny ma majątek, ale opiekun dopłaca z własnych środków?

Jeżeli podopieczny ma własny majątek, wykorzystywanie go na jego utrzymanie co do zasady jest prawidłowe. Opiekun nie ma obowiązku finansować na stałe potrzeb podopiecznego ze swoich prywatnych pieniędzy tylko po to, aby zachować nienaruszone oszczędności osoby pozostającej pod opieką.

W opisanym stanie faktycznym najbardziej racjonalne jest uporządkowanie sytuacji formalnie:

1. ustalić dokładny miesięczny koszt pobytu w DPS i wysokość wpłaty z dochodu siostry,
2. sprawdzić, czy wobec opiekuna została wydana decyzja lub zawarta umowa dotycząca odpłatności,
3. złożyć do sądu opiekuńczego wniosek o zezwolenie na korzystanie z majątku siostry na finansowanie jej pobytu i innych usprawiedliwionych potrzeb,
4. ewentualnie zawnioskować o sposób lokowania środków, jeżeli część majątku ma pozostać zabezpieczona na przyszłość.

Jeżeli opłaty nakładane na rodzinę są zbyt wysokie w stosunku do realnych możliwości finansowych, warto przeanalizować także możliwość ubiegania się o zwolnienie z opłat DPS, jeżeli w konkretnej sprawie zachodzą przesłanki ustawowe lub szczególne okoliczności życiowe.

Czy warto inwestować pieniądze podopiecznego?

Co do zasady dopuszczalne jest bezpieczne lokowanie środków pieniężnych podopiecznego, jeżeli ma to służyć ochronie wartości majątku i interesowi tej osoby. Nie chodzi jednak o ryzykowne inwestowanie. Opiekun powinien działać zachowawczo i ostrożnie, bo odpowiada za należyty zarząd majątkiem podopiecznego.

W praktyce najbezpieczniejsze rozwiązania to zwykle rachunek oszczędnościowy lub lokata bankowa, ale jeżeli założenie lokaty, zerwanie lokaty albo przeniesienie większych kwot miałoby charakter ważniejszej sprawy majątkowej, rozsądne jest wcześniejsze uzyskanie zgody sądu opiekuńczego na podstawie art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Nie należy natomiast podejmować działań spekulacyjnych ani ryzykownych inwestycji. Opiekun nie zarządza własnym kapitałem, tylko cudzym majątkiem, który ma zabezpieczać dobro osoby ubezwłasnowolnionej także na przyszłość.

Praktyczna tabela: kto i z czego płaci za DPS?

FAQ

Czy opiekun prawny musi płacić za DPS z własnych pieniędzy?

Nie, nie ma takiej automatycznej zasady. Sama funkcja opiekuna prawnego nie tworzy obowiązku odpłatności. O tym, kto płaci, rozstrzyga przede wszystkim art. 61 ustawy o pomocy społecznej, a wyjątkowo znaczenie może mieć także obowiązek alimentacyjny.

Czy można pokrywać pobyt w DPS z oszczędności osoby ubezwłasnowolnionej?

Tak, co do zasady tak, ponieważ majątek podopiecznego powinien służyć jego dobru. Przy ważniejszych czynnościach dotyczących majątku opiekun powinien jednak uzyskać zgodę sądu opiekuńczego na podstawie art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy 70% dochodu to maksymalna opłata zawsze i od wszystkiego?

Nie. Limit 70% dotyczy opłaty pobieranej od samego mieszkańca DPS z jego dochodu, zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej. To nie jest ogólny limit wszystkich możliwych źródeł finansowania pobytu.

Czy rodzeństwo odpowiada za pobyt siostry lub brata w DPS?

Nie na zasadzie automatycznej tylko dlatego, że są rodzeństwem. Trzeba odrębnie ocenić przepisy ustawy o pomocy społecznej oraz ewentualny obowiązek alimentacyjny z art. 128 i nast. Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Co zrobić, gdy opłaty za DPS są zbyt wysokie dla rodziny?

Trzeba sprawdzić podstawę obciążenia, sytuację dochodową rodziny i możliwość zmiany odpłatności albo zwolnienia. Znaczenie mają szczegóły konkretnej sprawy, w tym treść decyzji administracyjnej, umowy i dokumentów dochodowych.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji korzystanie z majątku siostry na pokrywanie kosztów jej utrzymania nie jest co do zasady działaniem „nie na miejscu”, lecz rozwiązaniem zgodnym z funkcją opieki prawnej. Najważniejsze jest jednak zachowanie właściwej procedury i uzyskanie zgody sądu opiekuńczego wtedy, gdy chodzi o ważniejsze decyzje dotyczące majątku. Opiekun prawny nie powinien ponosić ciężaru utrzymania podopiecznego z własnych środków wyłącznie dlatego, że sprawuje opiekę.

Źródła

1. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej – Dz.U. z 2024 r. poz. 1283 ze zm., w szczególności art. 61.

2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. z 2023 r. poz. 2809 ze zm., w szczególności art. 128, art. 135 § 1, art. 154, art. 155 § 1 i art. 156.