Zwrot zasiłku dla bezrobotnych a małżonek rolnika

Czy samo małżeństwo z rolnikiem powoduje utratę prawa do zasiłku?

Nie. Sam fakt zawarcia małżeństwa z rolnikiem nie oznacza automatycznie, że małżonka staje się rolnikiem albo domownikiem rolnika na potrzeby prawa do statusu bezrobotnego. Dla oceny sprawy znaczenie ma definicja bezrobotnego z art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy z 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy.

Zgodnie z art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. d tej ustawy bezrobotnym nie może być osoba, która jest właścicielem lub posiadaczem samoistnym albo zależnym nieruchomości rolnej o powierzchni użytków rolnych przekraczającej 2 ha przeliczeniowe, ani osoba podlegająca ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu stałej pracy jako współmałżonek lub domownik w gospodarstwie rolnym o powierzchni użytków rolnych przekraczającej 2 ha przeliczeniowe.

To oznacza, że urząd pracy powinien ustalić nie tylko istnienie gospodarstwa rolnego, lecz także to, czy małżonka rzeczywiście podlegała ubezpieczeniu społecznemu rolników jako osoba stale pracująca w gospodarstwie. Jeżeli tego nie było, sam ślub nie wystarcza do odebrania statusu bezrobotnej. Jeżeli spór dotyczy nie statusu bezrobotnego, lecz tego, czy samo posiadanie gruntu rolnego daje tytuł do ubezpieczenia, osobno wyjaśniamy związek posiadania ziemi rolnej z ubezpieczeniem zdrowotnym.

Kiedy małżonek rolnika jest uznawany za domownika?

Tu trzeba sięgnąć do ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Zgodnie z art. 6 pkt 2 tej ustawy domownikiem jest osoba bliska rolnikowi, która:

• ukończyła 16 lat,
• pozostaje z rolnikiem we wspólnym gospodarstwie domowym albo zamieszkuje na terenie jego gospodarstwa rolnego lub w bliskim sąsiedztwie,
• stale pracuje w tym gospodarstwie rolnym,
• nie jest związana z rolnikiem stosunkiem pracy.

Najważniejszy w takich sporach jest warunek stałej pracy w gospodarstwie. Jeżeli małżonka mieszka z rolnikiem, ale nie wykonuje stale pracy w gospodarstwie, to nie spełnia pełnej definicji domownika. W praktyce właśnie ten element powinien być przez urząd i ewentualnie przez sąd najdokładniej badany.

Na gruncie art. 7 ust. 1 pkt 2 oraz art. 16 ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników domownik rolnika co do zasady podlega z mocy ustawy ubezpieczeniu społecznemu rolników, jeżeli nie podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu i nie ma ustalonego prawa do świadczeń wskazanych w ustawie.

Jeżeli więc małżonka miała inny tytuł do ubezpieczeń społecznych albo w ogóle nie pracowała stale w gospodarstwie, urząd nie może poprzestać na założeniu, że z samego faktu bycia żoną rolnika wynika brak prawa do zasiłku.

Jak urząd pracy ocenia nienależnie pobrany zasiłek?

Jeżeli starosta albo powiatowy urząd pracy uzna, że w okresie pobierania zasiłku osoba nie spełniała warunków do posiadania statusu bezrobotnego, może wydać decyzję o utracie statusu bezrobotnego za okres wsteczny oraz o obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.

Podstawą żądania zwrotu jest art. 76 ust. 1 i ust. 2 ustawy z 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy. Zgodnie z tym przepisem osoba, która pobrała nienależne świadczenie, jest obowiązana do jego zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenie uważa się m.in. świadczenie wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do niego, jeżeli pobierający był pouczony o braku prawa do jego pobierania.

W praktyce duże znaczenie ma więc także to:

• jakie informacje przekazano urzędowi pracy przy rejestracji,
• czy w formularzach i oświadczeniach podano prawdziwe dane,
• czy urząd prawidłowo pouczył o obowiązkach bezrobotnego,
• czy rzeczywiście istniały podstawy do objęcia małżonki ubezpieczeniem w KRUS.

Nie każda późniejsza zmiana oceny urzędu automatycznie oznacza, że zwrot jest bezdyskusyjny. Organ ma obowiązek dokładnie wyjaśnić sprawę zgodnie z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego, czyli zebrać i ocenić cały materiał dowodowy.

Zobacz również:

deputat górniczy dla wdowy po emerycie

Czy brak zgłoszenia do KRUS przesądza sprawę?

Nie zawsze. To, że ktoś nie został formalnie zgłoszony do KRUS albo nie opłacał składek, nie zamyka jeszcze sprawy. W niektórych przypadkach ubezpieczenie społeczne rolników powstaje z mocy ustawy, jeśli zostały spełnione przesłanki ustawowe. Z drugiej strony sam brak zgłoszenia nie dowodzi jeszcze, że osoba stale pracowała w gospodarstwie.

Dlatego w sporze z urzędem pracy trzeba oddzielić dwie kwestie:

1. czy małżonka rzeczywiście spełniała warunki uznania za domownika z art. 6 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników,
2. czy z tego powodu w spornym okresie nie mogła być uznana za bezrobotną na podstawie art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. d ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy.

Jeżeli tylko mąż faktycznie prowadził gospodarstwo, a żona nie wykonywała w nim stałej pracy, to urząd powinien to uwzględnić. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy mąż prowadzi działalność gospodarczą, pracuje poza rolnictwem albo gospodarstwo ma charakter bardziej formalny niż faktycznie produkcyjny. Jednak każdą z tych okoliczności trzeba udowodnić.

Jakie dowody mogą pomóc w odwołaniu?

W odwołaniu warto skupić się na faktach, a nie tylko na ogólnym twierdzeniu, że żona „nie była rolnikiem”. Najbardziej przydatne bywają:

• oświadczenia stron opisujące, kto faktycznie wykonywał prace w gospodarstwie,
• zeznania świadków, np. sąsiadów, członków rodziny, osób współpracujących przy gospodarstwie,
• dokumenty potwierdzające aktywność zawodową żony poza gospodarstwem,
• dokumentacja medyczna, jeżeli stan zdrowia wykluczał stałą pracę w rolnictwie,
• dane dotyczące organizacji gospodarstwa, np. kto kupował środki produkcji, kto wykonywał prace polowe, kto sprzedawał plony,
• dokumenty dotyczące innego tytułu do ubezpieczeń społecznych, jeśli występował.

Jeżeli urząd oparł się wyłącznie na informacji, że osoba jest małżonkiem właściciela gospodarstwa, to taki materiał dowodowy może być niewystarczający. Organ powinien ustalić rzeczywistą sytuację, a nie posługiwać się samym uproszczeniem.

Jak odwołać się od decyzji urzędu pracy?

Od decyzji starosty wydanej przez powiatowy urząd pracy przysługuje odwołanie do samorządowego kolegium odwoławczego. Termin wynosi 14 dni od dnia doręczenia decyzji, zgodnie z art. 129 § 1 i § 2 Kodeksu postępowania administracyjnego. Odwołanie wnosi się za pośrednictwem organu, który wydał decyzję, co wynika z art. 129 § 1 K.p.a.

W odwołaniu warto:

• wskazać numer i datę decyzji,
• napisać, czy zaskarżają Państwo decyzję w całości czy w części,
• opisać, dlaczego małżonka nie spełniała przesłanki stałej pracy w gospodarstwie,
• powołać konkretne dowody,
• wnosić o uchylenie decyzji i umorzenie postępowania albo o ponowne rozpatrzenie sprawy po uzupełnieniu dowodów.

Jeżeli SKO utrzyma decyzję w mocy, można następnie wnieść skargę do wojewódzkiego sądu administracyjnego na zasadach wynikających z art. 3 § 2 pkt 1, art. 50 § 1 i art. 53 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Co do zasady termin na wniesienie skargi wynosi 30 dni od doręczenia rozstrzygnięcia SKO.

Zobacz również:

umowa o pracę z dominującym udziałowcem spółki z o.o. a ZUS

Czy sądy dopuszczają obalenie założenia, że małżonek rolnika pracuje w gospodarstwie?

Tak. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że dla uznania danej osoby za domownika nie wystarcza samo pokrewieństwo lub pozostawanie we wspólnym gospodarstwie domowym. Konieczne jest jeszcze ustalenie stałej pracy w gospodarstwie rolnym. To właśnie ten element bywa osią sporu.

W praktyce orzeczniczej podkreśla się, że organ nie może automatycznie utożsamiać statusu małżonka rolnika ze statusem domownika. Jeżeli więc w konkretnej sprawie brak jest dowodów stałej pracy w gospodarstwie, istnieją podstawy do kwestionowania decyzji o zwrocie zasiłku.

Ocena sytuacji opisanej w pytaniu

W opisanym stanie faktycznym najważniejsze jest ustalenie, czy żona w 2020 r. faktycznie stale pracowała w gospodarstwie rolnym i czy z tego tytułu powinna podlegać ubezpieczeniu społecznemu rolników. To, że gospodarstwo zostało otrzymane przed ślubem i należało do męża, nie przesądza jeszcze sytuacji żony. Również to, że tylko mąż zajmował się ziemią, może mieć istotne znaczenie dowodowe.

Jeżeli żona nie wykonywała stałej pracy w gospodarstwie, to istnieją argumenty do odwołania. Jeżeli natomiast organ wykaże, że spełniała warunki domownika z art. 6 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, wówczas obrona będzie trudniejsza i może dojść do obowiązku zwrotu świadczenia jako nienależnie pobranego na podstawie art. 76 ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy.

Znaczenie może mieć także to, czy przy rejestracji w urzędzie pracy składano oświadczenia zgodne ze stanem faktycznym oraz czy urząd prawidłowo pouczył o obowiązkach informacyjnych. Jeśli pouczenie było wadliwe albo organ nie wyjaśnił sprawy dostatecznie dokładnie, może to wzmacniać odwołanie.

FAQ

Czy urząd pracy może żądać zwrotu zasiłku po kilku latach?

Tak, jeżeli wyda decyzję stwierdzającą nienależne pobranie świadczenia. W konkretnej sprawie trzeba jednak jeszcze zbadać kwestię przedawnienia dochodzenia należności i dat poszczególnych czynności organu.

Czy wspólne zamieszkiwanie z rolnikiem wystarczy do uznania za domownika?

Nie. Oprócz wspólnego gospodarstwa domowego lub zamieszkiwania w pobliżu konieczna jest jeszcze stała praca w gospodarstwie rolnym, zgodnie z art. 6 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Czy zeznania świadków mogą pomóc?

Tak. Świadkowie mogą potwierdzić, kto faktycznie wykonywał prace w gospodarstwie i czy małżonka stale w nich uczestniczyła. To często jeden z ważniejszych dowodów.

Czy warto składać odwołanie?

Tak, jeżeli decyzja opiera się głównie na samym fakcie pozostawania w małżeństwie z rolnikiem albo gdy urząd nie przeprowadził pełnego postępowania dowodowego. Termin na odwołanie to 14 dni od doręczenia decyzji.

Źródła

• art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. d, art. 76 ust. 1 i ust. 2 ustawy z 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy
• art. 6 pkt 2, art. 7 ust. 1 pkt 2, art. 16 ust. 1 pkt 2 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników
• art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 129 § 1 i § 2 ustawy z 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego
• art. 3 § 2 pkt 1, art. 50 § 1, art. 53 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi
• orzecznictwo sądów administracyjnych dotyczące statusu domownika rolnika i bezrobotnego, w tym wyrok WSA w Warszawie z 26 stycznia 2018 r., II SA/Wa 1236/17