Deputat górniczy dla wdowy po emerycie

Kiedy wdowa może otrzymać ekwiwalent za deputat węglowy?

Kwestie związane z ekwiwalentem za deputat węglowy dla osób z przedsiębiorstw robót górniczych reguluje ustawa z dnia 6 lipca 2007 r. o ekwiwalencie pieniężnym z tytułu prawa do bezpłatnego węgla dla osób uprawnionych z przedsiębiorstw robót górniczych. Nie jest to ogólne świadczenie dla każdej rodziny górniczej. Ustawa obejmuje ściśle określone grupy osób i dlatego w konkretnej sprawie trzeba ustalić, z jakiego zakładu pochodziło uprawnienie, czy zmarły miał prawo do deputatu oraz czy wdowa ma prawo do renty rodzinnej. Odrębnie trzeba ocenić świadczenie należne za okres życia uprawnionego, lecz niewypłacone przed jego śmiercią; tę sytuację opisujemy przy dziedziczenia deputatu węglowego po zmarłej osobie uprawnionej. Jeżeli problem dotyczy prawa samego emeryta lub rencisty, a nie świadczenia wdowy, odrębnie omawiamy ekwiwalent za deputat węglowy.

Zgodnie z art. 2 tej ustawy osobami uprawnionymi są m.in. emeryci i renciści spełniający warunki wskazane w ustawie oraz wdowy, wdowcy i sieroty mający ustalone prawo do renty rodzinnej po byłych pracownikach przedsiębiorstw robót górniczych, którzy byli uprawnieni do bezpłatnego węgla na podstawie Układu Zbiorowego Pracy dla pracowników zakładów górniczych z 21 grudnia 1991 r. W praktyce oznacza to, że potoczne określenie „emerytura po mężu” należy zweryfikować formalnie: dla ekwiwalentu znaczenie ma przede wszystkim decyzja o rencie rodzinnej oraz dokumenty potwierdzające wcześniejsze uprawnienie zmarłego do bezpłatnego węgla.

Prawo do ekwiwalentu jest świadczeniem wyjątkowym. Sądy podkreślają, że przesłanki jego przyznania trzeba interpretować ściśle. Dlatego ZUS może badać nie tylko fakt pobierania świadczenia przez zmarłego, ale również podstawę prawną tego świadczenia, okresy, z których wynikało uprawnienie, oraz to, czy roszczenie nie zostało wcześniej zaspokojone.

Zobacz również: sprawy dotyczące renty i dodatków do emerytur i rent.

Wypłata ekwiwalentu po śmierci osoby uprawnionej

Jeżeli zmarły emeryt lub rencista zgłosił już wniosek o wypłatę ekwiwalentu, zastosowanie może mieć art. 8 ustawy. Przepis ten przewiduje, że w razie śmierci osoby uprawnionej, która zgłosiła wniosek o wypłatę ekwiwalentu, należny jej ekwiwalent wypłaca się w pierwszej kolejności małżonkowi oraz dzieciom, z którymi prowadziła wspólne gospodarstwo domowe. Jeżeli takich osób nie ma, ekwiwalent może być wypłacony małżonkowi i dzieciom, z którymi zmarły nie prowadził wspólnego gospodarstwa domowego, a w dalszej kolejności innym członkom rodziny uprawnionym do renty rodzinnej lub osobom, na których utrzymaniu zmarły pozostawał.

Ważne jest rozróżnienie dwóch sytuacji. Pierwsza dotyczy własnego prawa wdowy jako osoby mającej rentę rodzinną i spełniającej warunki ustawowe. Druga dotyczy wypłaty ekwiwalentu należnego zmarłemu, czyli świadczenia, którego postępowanie lub wypłata nie zostały zakończone przed jego śmiercią. W obu przypadkach podstawowe znaczenie mają dokumenty z ZUS oraz dokumenty potwierdzające uprawnienie do deputatu.

Jeżeli zmarły pobierał ekwiwalent, wcześniejsze złożenie pierwszego wniosku ma duże znaczenie. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 4 kwietnia 2014 r., I BU 13/13, wskazał, że do zastosowania art. 8 ust. 1 ustawy wystarczające jest złożenie przez emeryta górniczego przed śmiercią pierwszego wniosku o wypłatę ekwiwalentu, bez konieczności składania wniosków o wypłatę za następne lata.

Czy trzeba składać wniosek do ZUS?

Co do zasady ekwiwalent wypłaca ZUS na wniosek osoby uprawnionej. Wniosek powinien zawierać: imię i nazwisko osoby uprawnionej, numer PESEL albo rodzaj i numer dokumentu tożsamości obcokrajowca, adres zamieszkania, numer świadczenia oraz nazwę przedsiębiorstwa robót górniczych.

Do wniosku trzeba dołączyć dokument potwierdzający uprawnienie do ekwiwalentu i określający jego wysokość oraz oświadczenie o niepobieraniu w latach 2002–2007 lub za ich część ekwiwalentu albo bezpłatnego węgla w naturze. Jeżeli sprawa dotyczy wdowy po zmarłym, praktycznie potrzebne mogą być także: odpis aktu zgonu, odpis aktu małżeństwa, decyzja o rencie rodzinnej, numer świadczenia zmarłego, decyzje ZUS dotyczące ekwiwalentu albo korespondencja potwierdzająca jego wcześniejszą wypłatę.

Wnioski o wypłatę ekwiwalentu zgłasza się do końca I kwartału roku, w którym ekwiwalent ma zostać wypłacony po raz pierwszy. Jeżeli ZUS wypłacał już ekwiwalent na podstawie wniosku, w następnych latach wypłata następuje bez konieczności składania kolejnych corocznych wniosków. Nie oznacza to jednak, że po śmierci uprawnionego rodzina nie powinna kontaktować się z ZUS. Zgłoszenie śmierci, przedstawienie dokumentów i ewentualny wniosek o prowadzenie postępowania są szczególnie ważne ze względu na 12-miesięczny termin z art. 8 ust. 3 ustawy.

Aktualne informacje ZUS wskazują również, że gdy prawo do ekwiwalentu ma być ustalane po raz pierwszy, znaczenie może mieć udział przedsiębiorstwa górniczego. Dlatego w praktyce warto ustalić w jednostce ZUS, czy w danej sprawie wystarczy wniosek wdowy, czy konieczne jest uzyskanie dokumentu z przedsiębiorstwa albo następcy prawnego potwierdzającego uprawnienie i wysokość ekwiwalentu.

Wysokość ekwiwalentu i podział między kilku uprawnionych

Wysokość ekwiwalentu ustala się jako iloczyn ilości węgla objętego uprawnieniem, nie wyższej niż 3 Mg węgla kamiennego rocznie, oraz przeciętnej średniorocznej ceny zbytu 1 Mg węgla kamiennego w asortymencie Orzech. Cenę tę ogłasza minister właściwy do spraw gospodarki surowcami energetycznymi w Monitorze Polskim.

Jeżeli do renty rodzinnej uprawniona jest więcej niż jedna osoba, wszystkim osobom uprawnionym do renty i ekwiwalentu przysługuje łącznie jeden ekwiwalent. W razie podziału renty rodzinnej ekwiwalent również dzieli się w częściach równych, odpowiednio do liczby osób uprawnionych. To ważne np. wtedy, gdy oprócz wdowy prawo do renty rodzinnej ma jeszcze dziecko zmarłego.

Z ekwiwalentu nie dokonuje się potrąceń i egzekucji. Jeżeli jednak ekwiwalent został pobrany nienależnie, do dochodzenia jego zwrotu stosuje się odpowiednio przepisy o nienależnie pobranych świadczeniach z ubezpieczeń społecznych.

Przeczytaj też: emerytura po zmarłym małżonku a OFE i ZUS.

Co zrobić, gdy ZUS nie wypłaca ekwiwalentu?

Najpierw warto wystąpić do właściwej jednostki ZUS o wyjaśnienie podstawy braku wypłaty. Jeżeli ZUS uzna, że warunki nie są spełnione, powinien wydać decyzję. Zgodnie z art. 9 ustawy od decyzji w sprawie ekwiwalentu przysługuje odwołanie do sądu właściwego w sprawach emerytur i rent.

W odwołaniu trzeba skoncentrować się na faktach i dokumentach: wykazać, że zmarły był osobą uprawnioną, że złożył pierwszy wniosek albo pobierał ekwiwalent, że wdowa ma prawo do renty rodzinnej lub mieści się w kręgu osób wymienionych w art. 8, a także że roszczenie nie wygasło. Jeżeli brakuje dokumentu z przedsiębiorstwa robót górniczych, należy wyjaśnić, gdzie można go uzyskać albo dlaczego jego uzyskanie jest utrudnione.

FAQ

Źródła

• Ustawa z dnia 6 lipca 2007 r. o ekwiwalencie pieniężnym z tytułu prawa do bezpłatnego węgla dla osób uprawnionych z przedsiębiorstw robót górniczych, t.j. Dz.U. 2024 poz. 1376, w szczególności art. 2, art. 4, art. 5, art. 7, art. 8, art. 9 i art. 10.
• Informacja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych: „Ekwiwalent pieniężny z tytułu prawa do bezpłatnego węgla”.
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 kwietnia 2014 r., I BU 13/13.
• Wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 18 kwietnia 2012 r., III AUa 81/12.