Deputat węglowy po śmierci uprawnionej – czy wchodzi do spadku?

Odpowiedź na Pani pytanie brzmi: tak, jest to możliwe, ale tylko wtedy, gdy w chwili śmierci mamy istniało już po jej stronie konkretne roszczenie o wydanie deputatu węglowego albo wypłatę ekwiwalentu.

Nie wystarczy sam fakt, że mama co roku odbierała deputat w lutym. Trzeba jeszcze ustalić, za jaki okres deputat był należny i na jakiej podstawie prawnej był przyznawany. To właśnie od tego zależy, czy do spadku weszło roszczenie majątkowe.

Czy deputat węglowy może wejść do spadku?

Zgodnie z art. 922 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą śmierci na spadkobierców. Z kolei art. 922 § 2 Kodeksu cywilnego wyłącza ze spadku prawa i obowiązki zmarłego ściśle związane z jego osobą.

To oznacza, że trzeba odróżnić dwie sytuacje:

• dziedziczone jest roszczenie majątkowe – np. o wydanie należnego świadczenia albo o wypłatę jego równowartości,
• nie podlega dziedziczeniu samo osobiste uprawnienie do korzystania z określonego świadczenia w przyszłości, jeżeli było ono zastrzeżone wyłącznie dla żyjącej osoby uprawnionej.

W praktyce więc spadkobierca nie „dziedziczy statusu wdowy po górniku”, ale może odziedziczyć już istniejącą wierzytelność, jeżeli przed śmiercią zmarłej powstało po jej stronie roszczenie o deputat lub ekwiwalent.

Co trzeba ustalić w pierwszej kolejności?

W takiej sprawie najważniejsze są trzy elementy:

1. podstawa prawna deputatu – czy wynikał z ustawy, układu zbiorowego pracy, porozumienia zakładowego, regulaminu albo decyzji dotyczącej renty rodzinnej,
2. moment nabycia prawa – czy roszczenie powstawało z końcem roku, z początkiem roku, z dniem wskazanym w regulacjach wewnętrznych czy dopiero z chwilą faktycznego wydania węgla,
3. charakter świadczenia – czy był to deputat w naturze, czy ekwiwalent pieniężny.

Sam termin odbioru w lutym nie przesądza jeszcze sprawy. Możliwe są bowiem co najmniej trzy warianty:

Jeżeli później między spadkobiercami pojawi się spór o podział takich należności, pomocna może być także sprawa spadkowa - przebieg i koszty.

Deputat węglowy a renta rodzinna – czy to jedno świadczenie?

Nie zawsze. Dawniej w praktyce deputat bywał traktowany jako świadczenie powiązane z zatrudnieniem górniczym albo z uprawnieniami emerytalno-rentowymi, ale obecnie nie wolno automatycznie zakładać, że „jest częścią renty rodzinnej”. To zależy od konkretnej podstawy prawnej.

Jeżeli prawo do deputatu wynikało z przepisów szczególnych albo z regulacji obowiązujących w danym przedsiębiorstwie górniczym, to trzeba je odczytywać właśnie z tych przepisów. W praktyce zakład, ZUS albo inny podmiot realizujący świadczenie powinien wskazać, na jakiej podstawie wypłacał lub wydawał deputat.

W sprawach dotyczących niezrealizowanych świadczeń po zmarłym warto pamiętać, że czym innym jest np. niezrealizowane świadczenie z ubezpieczenia społecznego, a czym innym roszczenie majątkowe wchodzące do spadku. Jeśli organ twierdzi, że świadczenie nie podlega wypłacie, powinien wskazać konkretną podstawę odmowy.

Kiedy roszczenie można traktować jako składnik spadku?

Jeżeli w chwili śmierci mamy prawo do deputatu było już skonkretyzowane, to wchodzi do spadku na zasadach ogólnych z art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego. W takiej sytuacji spadkobierca może żądać realizacji tego prawa jako następca prawny zmarłej.

Najczęściej będzie tak, gdy:

• świadczenie było należne za okres już zakończony,
• zmarła spełniła wszystkie warunki jego uzyskania za życia,
• po śmierci pozostała jedynie techniczna czynność wydania węgla albo wypłaty ekwiwalentu.

Jeżeli więc deputat wydawany w lutym był w rzeczywistości rozliczeniem za poprzedni rok kalendarzowy, istnieją mocne argumenty za tym, że roszczenie weszło do spadku.

Kiedy może nie być dziedziczenia?

Odmiennie trzeba ocenić sytuację, w której prawo do deputatu powstawało dopiero pod warunkiem, że osoba uprawniona żyła w oznaczonym dniu albo osobiście zgłosiła odbiór w terminie wskazanym przez przepisy wewnętrzne. W takim układzie podmiot realizujący świadczenie może twierdzić, że roszczenie w ogóle nie zdążyło powstać.

To samo dotyczy sytuacji, gdy regulacje przewidywały świadczenie o charakterze ściśle osobistym, niewchodzące do spadku na podstawie art. 922 § 2 Kodeksu cywilnego.

Dlatego sama informacja, że „mama co roku odbierała deputat w lutym”, nie pozwala jeszcze z pełną pewnością odpowiedzieć, czy przysługuje Pani cały deputat, część świadczenia czy w ogóle nic.

Jakie dokumenty przygotować?

Aby skutecznie wystąpić o realizację świadczenia, warto zgromadzić:

• akt zgonu mamy,
• prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia,
• dokumenty potwierdzające, że mama pobierała rentę rodzinną i korzystała z deputatu,
• decyzje, pisma, zaświadczenia z ZUS, kopalni, spółki węglowej lub podmiotu wypłacającego ekwiwalent,
• regulamin lub informację, z jakiego tytułu i za jaki okres przyznawano deputat.

Jeżeli nie ma Pani regulaminu albo decyzji, można wystąpić do podmiotu realizującego świadczenie o ich udostępnienie oraz o informację, czy deputat za dany rok został mamie przyznany, lecz niezrealizowany.

Jak wystąpić o wypłatę lub wydanie deputatu?

Najbezpieczniej złożyć pisemny wniosek do podmiotu, który realizował deputat. We wniosku warto:

1. wskazać dane zmarłej i datę śmierci,
2. powołać się na status spadkobiercy,
3. załączyć dokument potwierdzający nabycie spadku,
4. zażądać wydania deputatu albo wypłaty jego ekwiwalentu, jeżeli tak przewidują zasady świadczenia,
5. poprosić o pisemną odpowiedź z podaniem podstawy prawnej.

Jeżeli podmiot odmówi, dalsza droga zależy od tego, czy sprawa ma charakter cywilny, pracowniczy czy dotyczy świadczenia z zabezpieczenia społecznego. Bez znajomości podstawy prawnej deputatu nie da się tego przesądzić z góry.

Czy przysługuje cały deputat czy tylko część?

To zależy od konstrukcji świadczenia:

• jeżeli należało się jednorazowo za zakończony okres – możliwy jest cały deputat,
• jeżeli powstawało proporcjonalnie do czasu – możliwe jest roszczenie tylko za część roku do dnia śmierci,
• jeżeli warunkiem było dożycie określonego dnia – roszczenie może w ogóle nie powstać.

W opisanym stanie faktycznym najważniejsze jest więc ustalenie, czy lutowy deputat był świadczeniem za rok poprzedni, czy za bieżący rok. To jest punkt rozstrzygający.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak różny może być wynik w zależności od zasad obowiązujących u podmiotu wypłacającego lub wydającego świadczenie.

FAQ

Czy jako jedyna spadkobierczyni mogę złożyć wniosek sama?

Tak, jeżeli ma Pani akt poświadczenia dziedziczenia albo prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku i jest Pani jedyną spadkobierczynią. To dokumenty potwierdzające następstwo prawne po zmarłej.

Czy wystarczy sam akt zgonu?

Zwykle nie. Akt zgonu potwierdza śmierć, ale nie potwierdza, kto jest spadkobiercą. Najczęściej potrzebny będzie również dokument stwierdzający nabycie spadku.

Czy deputat węglowy zawsze jest traktowany jak część renty rodzinnej?

Nie. To zależy od konkretnej podstawy prawnej świadczenia. Nie należy tego zakładać automatycznie bez sprawdzenia decyzji, regulaminu albo przepisów szczególnych.

Czy można żądać ekwiwalentu pieniężnego zamiast węgla?

Tylko wtedy, gdy przewidują to przepisy lub zasady obowiązujące u podmiotu realizującego świadczenie. Jeżeli deputat był realizowany wyłącznie w naturze, sposób dochodzenia roszczenia może wyglądać inaczej.

Co zrobić, jeśli zakład odmawia bez uzasadnienia?

Warto zażądać odpowiedzi na piśmie wraz ze wskazaniem podstawy prawnej odmowy. Bez tego trudno ocenić, czy należy składać odwołanie, wezwanie do zapłaty czy występować do sądu.

Wniosek praktyczny

W opisanej sprawie nie można wykluczyć prawa do deputatu po śmierci mamy. Jeżeli świadczenie było już należne za okres jej życia, to roszczenie co do zasady mogło wejść do spadku na podstawie art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego.

O wyniku zdecyduje jednak przede wszystkim odpowiedź na pytanie, za jaki okres należał się deputat wydawany w lutym oraz czy prawo do niego powstawało jeszcze za życia mamy. Bez ustalenia tych zasad nie da się uczciwie i bezpiecznie przesądzić, czy przysługuje Pani cały deputat, jego część czy roszczenie nie powstało.

Źródła

• art. 922 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 924 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 925 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• w indywidualnej sprawie także: decyzja o przyznaniu świadczenia, regulamin lub przepisy szczególne określające zasady realizacji deputatu węglowego