Czy można umieścić osobę ubezwłasnowolnioną w ZOL bez zgody sądu?

Brak opiekuna prawnego – co to oznacza w praktyce?

Jeżeli zapadło już prawomocne postanowienie o całkowitym ubezwłasnowolnieniu, ale sąd rejonowy nie ustanowił jeszcze opiekuna, powstaje realny problem praktyczny: brakuje osoby, która może skutecznie reprezentować chorego w bieżących sprawach osobistych i formalnych. Zgodnie z art. 13 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, osoba całkowicie ubezwłasnowolniona nie ma zdolności do czynności prawnych, a zgodnie z art. 155 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy dla osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej ustanawia się opiekę.

Do czasu ustanowienia opiekuna prawnego rodzina nie staje się automatycznie przedstawicielem ustawowym. Sam fakt bycia córką, synem albo małżonkiem nie daje jeszcze prawa do podpisania wszystkich dokumentów związanych z umieszczeniem w ZOL, wyrażeniem zgody na określone świadczenia planowe czy zawieraniem umów w imieniu chorego.

Jeżeli stan zdrowia gwałtownie się pogorszył, trzeba odróżnić dwie sytuacje: stan nagły medycznie oraz planowe umieszczenie w ZOL. To bardzo ważne, bo podstawy prawne i tryb działania są inne.

Czy do umieszczenia w ZOL wystarczy skierowanie lekarza?

Nie zawsze. Skierowanie do zakładu opiekuńczo-leczniczego jest elementem procedury medycznej, ale nie rozwiązuje problemu zgody na przyjęcie osoby, która sama nie może świadomie decydować o swoim pobycie. ZOL działa w systemie świadczeń zdrowotnych, a nie pomocy społecznej, dlatego trzeba odróżnić go od domu pomocy społecznej.

Podstawą funkcjonowania ZOL są przepisy ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych oraz rozporządzeń wykonawczych dotyczących świadczeń gwarantowanych z zakresu świadczeń pielęgnacyjnych i opiekuńczych w ramach opieki długoterminowej. W praktyce do przyjęcia do ZOL potrzebne są m.in. skierowanie lekarskie, ocena stanu pacjenta i dokumenty wymagane przez placówkę.

Jeżeli pacjent jest całkowicie ubezwłasnowolniony, to co do zasady czynności związane z wyrażeniem zgody na przyjęcie i pobyt wykonuje opiekun prawny jako przedstawiciel ustawowy. Jeżeli opiekuna jeszcze nie ma, placówka zwykle oczekuje rozstrzygnięcia sądu opiekuńczego albo ustanowienia opiekuna, bo nie chce przyjmować pacjenta bez umocowania formalnego osoby podpisującej dokumenty.

Kiedy zgoda sądu jest potrzebna?

Jeżeli osoba całkowicie ubezwłasnowolniona nie ma jeszcze ustanowionego opiekuna prawnego, a sprawa dotyczy decyzji wykraczającej poza zwykłe bieżące czynności faktyczne, w praktyce trzeba zwrócić się do sądu opiekuńczego. Podstawę nadzoru sądu nad opieką daje art. 156 ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym opiekun powinien uzyskiwać zezwolenie sądu opiekuńczego w ważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku pozostającego pod opieką. Skoro nawet ustanowiony opiekun w ważniejszych sprawach potrzebuje zezwolenia sądu, to tym bardziej problem pojawia się wtedy, gdy opiekuna jeszcze w ogóle nie ma.

W takiej sytuacji należy rozważyć pilny wniosek do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, prowadzącego sprawę opiekuńczą, o:

• niezwłoczne ustanowienie opiekuna prawnego,
• ewentualnie zabezpieczenie przez wydanie stosownych zarządzeń na czas postępowania, jeśli wymaga tego stan chorego,
• w razie potrzeby – zezwolenie na podjęcie konkretnej czynności dotyczącej umieszczenia w ZOL.

Zakres niezbędnych działań zależy od stanu faktycznego, w tym od tego, czy osoba jest już prawomocnie ubezwłasnowolniona całkowicie, czy tylko wszczęto postępowanie, czy wcześniej ustanowiono doradcę tymczasowego oraz jakie dokładnie dokumenty żąda dana placówka.

A co w sytuacji nagłej – gdy trzeba działać od razu?

Jeżeli chora osoba wymaga natychmiastowej pomocy medycznej, nie czeka się na decyzję sądu o przyjęciu do leczenia ratującego zdrowie lub życie. Zgodnie z art. 33 ust. 1 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty badanie lub udzielenie pacjentowi innego świadczenia zdrowotnego bez jego zgody jest dopuszczalne, jeżeli wymaga on niezwłocznej pomocy lekarskiej, a ze względu na stan zdrowia lub wiek nie może wyrazić zgody i nie ma możliwości porozumienia się z jego przedstawicielem ustawowym lub opiekunem faktycznym.

Podobnie art. 34 ust. 7 tej samej ustawy przewiduje możliwość wykonania zabiegu lub zastosowania metody leczenia stwarzającej podwyższone ryzyko bez zgody przedstawiciela ustawowego, gdy zwłoka groziłaby pacjentowi niebezpieczeństwem utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub ciężkiego rozstroju zdrowia.

To oznacza, że w stanie nagłym priorytetem jest przewiezienie chorego do szpitala lub wezwanie pogotowia, a nie organizowanie od razu miejsca w ZOL. ZOL nie zastępuje leczenia szpitalnego w ostrym stanie. Dopiero po ustabilizowaniu pacjenta można rozwiązywać kwestię dalszej opieki długoterminowej.

Jeżeli problem dotyczy bardziej pobytu opiekuńczego niż ostrego leczenia, warto też porównać procedury dotyczące DPS bez zgody, bo tryb w domu pomocy społecznej jest inny niż w ZOL.

Czy prywatny ośrodek może sam wypisać mieszkańca i „odesłać” go do ZOL?

Nie ma jednej odpowiedzi dla wszystkich przypadków. Trzeba sprawdzić zawartą umowę, regulamin placówki i faktyczny stan zdrowia mieszkańca. Jeżeli pobyt odbywa się w prywatnym domu opieki lub prywatnej placówce całodobowej, decydujące znaczenie ma treść umowy: okres wypowiedzenia, przesłanki rozwiązania, obowiązek zapewnienia ciągłości opieki, procedura odbioru podopiecznego i odpowiedzialność placówki.

Prywatna placówka nie może jednak „przenieść” osoby do ZOL wyłącznie dlatego, że nie chce już sprawować opieki. Nie jest też tak, że samo pogorszenie zdrowia automatycznie daje jej pełne prawo do jednostronnego i natychmiastowego pozbycia się mieszkańca bez zachowania umowy i bez zapewnienia bezpiecznego przekazania.

Jeżeli placówka twierdzi, że dalsza opieka przekracza jej możliwości, warto żądać stanowiska na piśmie: jakie są medyczne przyczyny, od kiedy placówka uznaje opiekę za niemożliwą, jakie zapisy umowy powołuje i jaki termin daje rodzinie. To może być istotne dowodowo, jeśli później trzeba będzie wykazać nienależyte wykonanie umowy albo pilność działań przed sądem.

Co możesz zrobić już teraz – krok po kroku

W piśmie do sądu warto załączyć: odpis prawomocnego postanowienia o ubezwłasnowolnieniu, dokumentację medyczną, informację z obecnej placówki o braku możliwości dalszej opieki oraz wskazać, kto z rodziny gotów jest objąć funkcję opiekuna prawnego.

ZOL a DPS – to nie jest to samo

To częsta przyczyna nieporozumień. ZOL jest placówką leczniczą dla osób wymagających całodobowych świadczeń pielęgnacyjnych, opiekuńczych i rehabilitacyjnych, ale niewymagających hospitalizacji. DPS działa w systemie pomocy społecznej i przyjęcie następuje w trybie administracyjnym, a w określonych sytuacjach także na podstawie orzeczenia sądu.

Dlatego procedura przyjęcia do ZOL nie jest taka sama jak przyjęcie do domu pomocy społecznej. W sprawach spornych dotyczących osoby chorej psychicznie albo braku zgody na pobyt w placówce opiekuńczej znaczenie mogą mieć również przepisy ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego, w zależności od rozpoznania i rzeczywistego celu umieszczenia. To jednak zawsze wymaga oceny konkretnego stanu faktycznego.

Jeżeli problem dotyczy osoby z zaburzeniami psychicznymi, pomocne może być też omówienie sytuacji: osoba chora psych. w DPS.

Czy rodzina może podpisać dokumenty „zamiast” opiekuna?

Co do zasady nie powinna. W praktyce niektóre placówki dopuszczają podpisanie części dokumentów organizacyjnych przez członka rodziny, ale nie oznacza to skutecznego zastąpienia przedstawiciela ustawowego tam, gdzie potrzebna jest zgoda osoby uprawnionej. Jeśli placówka przyjmie dokumenty od córki lub męża, nie usuwa to automatycznie ryzyka prawnego po jej stronie.

Wyjątek może dotyczyć działań czysto faktycznych i pilnych, związanych np. z przekazaniem dokumentacji czy organizacją transportu, ale nie należy zakładać, że członek rodziny ma pełną kompetencję do reprezentacji osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej. Takiej kompetencji przepisy nie przyznają automatycznie.

Jak sformułować pismo do sądu?

Pismo powinno być możliwie konkretne. Warto wskazać:

• sygnaturę sprawy opiekuńczej,
• że osoba jest prawomocnie całkowicie ubezwłasnowolniona,
• że nie ma jeszcze ustanowionego opiekuna prawnego,
• na czym polega nagłość sytuacji,
• że obecna placówka odmawia dalszej opieki albo nie jest w stanie jej zapewnić,
• że konieczne jest pilne rozstrzygnięcie umożliwiające umieszczenie w ZOL lub inne zabezpieczenie opieki.

Warto też złożyć wniosek o przyspieszenie rozpoznania sprawy z uwagi na zagrożenie dla zdrowia i bezpieczeństwa chorej. Choć przepisy nie przewidują tu sztywnego terminu rozpoznania, sąd może nadać sprawie pilny bieg, jeżeli z pisma jasno wynika realne zagrożenie.

FAQ

Czy lekarz może wystawić skierowanie do ZOL bez zgody sądu?

Lekarz może wystawić skierowanie, jeśli są ku temu medyczne podstawy. Skierowanie nie rozwiązuje jednak samodzielnie kwestii zgody na przyjęcie osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej, gdy nie ma jeszcze opiekuna prawnego.

Czy rodzina może sama zdecydować o pobycie w ZOL?

Nie zawsze. Jeżeli osoba jest całkowicie ubezwłasnowolniona, decyzje formalne co do zasady podejmuje jej przedstawiciel ustawowy. Sama bliskość rodzinna nie daje automatycznie takiego uprawnienia.

Czy brak opiekuna prawnego blokuje każdą pomoc medyczną?

Nie. W stanie nagłym lekarz może udzielić niezbędnej pomocy bez wcześniejszej zgody przedstawiciela ustawowego – na podstawie art. 33 ust. 1 i art. 34 ust. 7 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty.

Czy prywatny dom opieki może natychmiast rozwiązać umowę?

To zależy od treści umowy i okoliczności. Placówka nie może działać całkowicie dowolnie, dlatego trzeba sprawdzić postanowienia o wypowiedzeniu, terminach i obowiązku bezpiecznego przekazania podopiecznego.

Czy procedura w ZOL jest taka sama jak w DPS?

Nie. ZOL należy do systemu ochrony zdrowia, a DPS do systemu pomocy społecznej. Inne są podstawy prawne, dokumenty i tryb umieszczania.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
3. Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty – Dz.U. 1997 nr 28 poz. 152
4. Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych – Dz.U. 2004 nr 210 poz. 2135
5. Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego – Dz.U. 1994 nr 111 poz. 535
6. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej – Dz.U. 2004 nr 64 poz. 593