Umieszczenie ubezwłasnowolnionego rodzica w DPS lub ZOL – procedura i zgoda sądu

DPS i ZOL to nie to samo

Na początku trzeba rozróżnić dwie różne ścieżki. Dom pomocy społecznej (DPS) funkcjonuje na podstawie ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Z kolei zakład opiekuńczo-leczniczy (ZOL) jest świadczeniem zdrowotnym udzielanym na podstawie ustawy z 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej oraz przepisów wykonawczych dotyczących świadczeń gwarantowanych z zakresu opieki długoterminowej.

To rozróżnienie ma duże znaczenie praktyczne, bo inny jest organ kierujący, inne dokumenty i nieco inne podstawy zgody. Jeżeli ojciec ma zaawansowaną demencję, jest niesamodzielny w podstawowych czynnościach, wymaga pielęgnacji, karmienia, higieny i stałego nadzoru, często trzeba równolegle sprawdzić, czy bardziej odpowiedni będzie DPS, czy ZOL.

Zobacz również: umieszczenie osoby chorej psychicznie w DPS

Kiedy opiekun prawny może działać, a kiedy potrzebna jest zgoda sądu

Osoba całkowicie ubezwłasnowolniona nie ma zdolności do czynności prawnych zgodnie z art. 12 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Dla osoby pozostającej pod opieką ustanawia się opiekuna na podstawie art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego w związku z art. 145 § 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Opiekun powinien wykonywać swoje obowiązki pod nadzorem sądu opiekuńczego. Wynika to z art. 155 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym opiekun powinien wykonywać opiekę tak, jak tego wymaga dobro pozostającego pod opieką i interes społeczny. Z kolei art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że opiekun powinien uzyskiwać zezwolenie sądu opiekuńczego we wszystkich ważniejszych sprawach, które dotyczą osoby lub majątku pozostającego pod opieką.

Umieszczenie ubezwłasnowolnionego rodzica na stałe w placówce całodobowej należy traktować właśnie jako ważniejszą sprawę dotyczącą osoby podopiecznego. Dlatego bezpiecznym i prawidłowym rozwiązaniem jest uzyskanie wcześniejszego zezwolenia sądu opiekuńczego albo przynajmniej niezwłoczne wystąpienie do sądu, jeżeli sytuacja wymaga natychmiastowej interwencji.

Jak wygląda procedura umieszczenia w DPS

Prawo do umieszczenia w DPS reguluje art. 54 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej. Zgodnie z tym przepisem osobie wymagającej całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, niemogącej samodzielnie funkcjonować w codziennym życiu, której nie można zapewnić niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych, przysługuje prawo do umieszczenia w domu pomocy społecznej.

Zasadniczo decyzję o skierowaniu do DPS i decyzję ustalającą opłatę wydaje organ gminy właściwej dla tej osoby. Podstawą są art. 59 ust. 1 i ust. 2 ustawy o pomocy społecznej. W praktyce sprawę prowadzi ośrodek pomocy społecznej, który zbiera wywiad środowiskowy, dokumenty dochodowe, medyczne i ustala, czy rzeczywiście nie da się zapewnić opieki w domu.

Szczególnie ważny jest art. 54 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej. Przepis ten przewiduje, że gdy osoba bezwzględnie wymagająca pomocy lub jej przedstawiciel ustawowy nie wyrażają zgody na umieszczenie w DPS albo po umieszczeniu wycofają zgodę, OPS, CUS albo DPS mają obowiązek zawiadomić właściwy sąd, a jeżeli osoba nie ma przedstawiciela ustawowego lub opiekuna – prokuratora.

Ten przepis nie oznacza jednak, że opiekun prawny może całkowicie pominąć sąd w każdej sprawie. Trzeba go czytać łącznie z art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W praktyce oznacza to, że przy trwałym umieszczeniu osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej w DPS najlepiej równolegle prowadzić procedurę administracyjną w OPS i złożyć do sądu rodzinnego, wydziału rodzinnego i nieletnich, wniosek o zezwolenie na umieszczenie podopiecznego w DPS.

Czy można umieścić rodzica w DPS bez jego zgody

Jeżeli osoba ubezwłasnowolniona sprzeciwia się umieszczeniu, znaczenie ma jej rzeczywisty stan psychiczny i zdolność rozeznania. Samo ubezwłasnowolnienie nie zawsze rozstrzyga wszystko automatycznie. Dlatego przy sprzeciwie chorego trzeba bardzo ostrożnie ocenić stan faktyczny i najczęściej oprzeć się na aktualnym zaświadczeniu psychiatrycznym, neurologicznym lub geriatrycznym.

W sprawach DPS możliwe są sytuacje, w których dochodzi do sądowego rozstrzygnięcia o potrzebie umieszczenia wbrew woli chorego albo przy braku realnej możliwości uzyskania jego świadomej zgody. Jeżeli problem dotyczy właśnie braku zgody, warto też przeanalizować temat DPS bez zgody.

Jeżeli stan psychiczny chorego powoduje zagrożenie dla siebie lub innych, czasem najpierw trzeba uruchomić procedury psychiatryczne, a dopiero potem procedurę stałego pobytu w placówce.

Co w sytuacji pilnej i niebezpiecznej

Jeżeli ojciec jest agresywny, zagraża matce, nie daje się bezpiecznie pielęgnować albo nie ma możliwości pozostawienia go w domu bez ryzyka dla życia lub zdrowia, nie należy czekać biernie na zakończenie zwykłego postępowania. W takiej sytuacji trzeba działać kilkutorowo:

• wezwać lekarza POZ, zespół ratownictwa medycznego albo nocną i świąteczną opiekę zdrowotną, jeżeli stan jest nagły,
• uzyskać dokumentację medyczną potwierdzającą demencję, agresję, brak samodzielności i konieczność opieki całodobowej,
• niezwłocznie zgłosić sprawę do OPS lub PCPR,
• złożyć do sądu opiekuńczego wniosek z prośbą o pilne rozpoznanie sprawy, opisując realne zagrożenie dla współmałżonka i chorego,
• jeżeli zachowanie wynika z zaburzeń psychicznych i stwarza bezpośrednie zagrożenie, rozważyć tryb z ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.

Ustawa z 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego przewiduje możliwość przyjęcia do szpitala psychiatrycznego bez zgody w przypadkach określonych m.in. w art. 23 ust. 1, gdy dotychczasowe zachowanie osoby wskazuje, że z powodu zaburzeń psychicznych zagraża bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób. To jednak nie jest to samo co umieszczenie w DPS – jest to rozwiązanie interwencyjne medyczne.

Jak wygląda przyjęcie do ZOL

Jeżeli rodzic wymaga przede wszystkim świadczeń pielęgnacyjnych i zdrowotnych, a nie tylko opieki społecznej, praktycznym rozwiązaniem może być ZOL. Przyjęcie do ZOL nie następuje przez OPS, tylko na podstawie skierowania i oceny medycznej. W praktyce potrzebne są zwykle: skierowanie lekarza ubezpieczenia zdrowotnego, wywiad pielęgniarski, ocena w skali Barthel oraz dokumentacja potwierdzająca brak samodzielności.

W przypadku osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej zgodę na leczenie i pobyt co do zasady wykonuje przedstawiciel ustawowy, z uwzględnieniem przepisów ustawy z 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Zgodnie z art. 17 ust. 1 tej ustawy przedstawiciel ustawowy wyraża zgodę na udzielenie świadczeń zdrowotnych pacjentowi małoletniemu, całkowicie ubezwłasnowolnionemu lub niezdolnemu do świadomego wyrażenia zgody. Jeżeli jednak pacjent ubezwłasnowolniony ma dostateczne rozeznanie, trzeba brać pod uwagę również jego stanowisko, a przy kolizji znaczenie ma art. 17 ust. 3 tej ustawy.

Jeżeli chodzi o ZOL, placówki często oczekują, aby opiekun prawny okazał postanowienie o ustanowieniu opieki oraz – w razie wątpliwości – także zgodę sądu opiekuńczego na umieszczenie w placówce długoterminowej. Dlatego również tutaj wcześniejsze wystąpienie do sądu bywa najbezpieczniejsze.

Ile trwa zgoda sądu

Nie ma ustawowego terminu, w którym sąd opiekuńczy musi rozpoznać taki wniosek w konkretnej liczbie dni. Czas postępowania zależy od obciążenia sądu, kompletności dokumentów, potrzeby wysłuchania stron, konieczności opinii biegłego oraz od tego, czy sąd uzna sprawę za pilną.

W praktyce można przyspieszyć postępowanie, jeżeli do wniosku dołączy się:

• postanowienie o ubezwłasnowolnieniu i ustanowieniu opiekuna,
• aktualne zaświadczenia lekarskie,
• opis zagrożenia dla domowników,
• dokumenty potwierdzające brak możliwości dalszej opieki domowej,
• informację z OPS albo PCPR, że konieczne jest zabezpieczenie miejsca w placówce.

We wniosku warto wprost napisać, że sprawa ma charakter pilny i dotyczy ochrony życia lub zdrowia chorego oraz współmałżonka. Jeżeli istnieje ryzyko przemocy, upadków, zaniedbania higieny, odwodnienia lub braku przyjmowania leków, trzeba to opisać konkretnie, a nie ogólnikowo.

Czy można najpierw umieścić rodzica, a potem wystąpić o zgodę

To zależy od okoliczności. W zwykłej sytuacji bezpieczniej jest uzyskać zgodę sądu przed długoterminowym umieszczeniem w placówce. Jednak w nagłym stanie zdrowotnym nie wolno pozostawić chorego bez pomocy tylko dlatego, że formalności nie są jeszcze zakończone. Wtedy najpierw należy zapewnić realne bezpieczeństwo medyczne lub opiekuńcze, a następnie niezwłocznie zalegalizować dalsze działania przed właściwym organem.

Jeżeli przyjęcie nastąpiło wyłącznie jako doraźne zabezpieczenie, trzeba od razu poinformować placówkę o stanie prawnym chorego i równolegle złożyć wniosek do sądu. Nie warto zatajać, że zgoda sądu nie została jeszcze wydana, bo placówka może żądać uzupełnienia dokumentów albo sama zawiadomić właściwy organ.

Nie ma przepisu, który automatycznie przewiduje dla opiekuna karę za każdą sytuację wcześniejszego umieszczenia. Ocena zależy od tego, czy działał dla dobra podopiecznego, czy zapewnił mu opiekę, czy nie naruszył jego praw i czy szybko podjął kroki legalizujące sytuację. Ryzyko prawne wzrasta raczej wtedy, gdy opiekun działa samowolnie, długotrwale i bez uzasadnienia, albo ignoruje obowiązek uzyskania zgody sądu w ważniejszej sprawie.

Zobacz również: umieszczenie w DPS oraz DPS wbrew woli

Jakie inne sprawy opiekun prawny powinien kierować do sądu

Nie ma jednego zamkniętego katalogu wszystkich spraw. Punktem wyjścia jest art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, czyli obowiązek uzyskania zezwolenia sądu opiekuńczego we wszystkich ważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku podopiecznego. W praktyce najczęściej dotyczy to spraw takich jak:

Jeżeli pojawia się problem kosztów pobytu, warto sprawdzić również temat zwolnienie z opłat DPS.

Opłaty za pobyt w DPS

Zasady odpłatności określa art. 61 ustawy o pomocy społecznej. W pierwszej kolejności opłatę wnosi mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu. Jeżeli ta kwota nie pokrywa pełnego kosztu, dalej mogą być zobowiązani małżonek, zstępni przed wstępnymi, a na końcu gmina, z której osoba została skierowana. Szczegółowe zasady ustalania odpłatności zależą od dochodu i sytuacji rodzinnej.

W praktyce przed podpisaniem jakichkolwiek zobowiązań finansowych warto dokładnie przeczytać proponowane dokumenty. Opiekun prawny nie powinien pochopnie składać oświadczeń, które wykraczają poza ustawowy zakres obowiązków albo mogą niepotrzebnie obciążyć rodzinę.

Jak przygotować wniosek do sądu opiekuńczego

We wniosku do sądu warto zawrzeć:

• dane opiekuna prawnego i podopiecznego,
• sygnaturę sprawy o ubezwłasnowolnienie lub o ustanowienie opieki, jeśli jest znana,
• żądanie: zezwolenie na umieszczenie podopiecznego w DPS albo w placówce całodobowej, ewentualnie z zaznaczeniem pilności,
• dokładny opis stanu zdrowia i niesamodzielności,
• opis zagrożenia dla domowników i braku możliwości dalszej opieki w domu,
• wskazanie dokumentów medycznych i stanowiska OPS, jeśli już jest,
• wniosek o pilne rozpoznanie sprawy.

Sąd opiekuńczy będzie oceniał przede wszystkim dobro osoby pozostającej pod opieką. Dlatego uzasadnienie powinno koncentrować się nie na wygodzie rodziny, lecz na bezpieczeństwie, leczeniu, pielęgnacji i realnej niemożności zapewnienia opieki w warunkach domowych.

FAQ

Czy opiekun prawny może sam podpisać zgodę na pobyt w DPS?

Zwykle sam podpis opiekuna nie daje pełnego bezpieczeństwa prawnego, bo stałe umieszczenie w DPS jest ważniejszą sprawą w rozumieniu art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Najlepiej uzyskać zezwolenie sądu opiekuńczego.

Czy istnieje „okres próbny” pobytu w DPS bez zgody sądu?

Przepisy nie przewidują odrębnej, ogólnej instytucji „okresu próbnego”, która pozwalałaby ominąć wymogi formalne. Krótkotrwałe zabezpieczenie może się zdarzyć w praktyce, ale przy pobycie całodobowym i planowanym trzeba dążyć do szybkiego uregulowania sprawy przed sądem i organami pomocy społecznej.

Czy agresja przy demencji uzasadnia pilne działania?

Tak. Jeżeli chory zagraża sobie albo innym, należy niezwłocznie skontaktować się z lekarzem, pogotowiem, szpitalem, a równolegle z OPS i sądem. W zależności od stanu faktycznego może wchodzić w grę także tryb z ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.

Kto płaci za pobyt w DPS?

Zgodnie z art. 61 ustawy o pomocy społecznej w pierwszej kolejności płaci mieszkaniec domu do wysokości 70% swojego dochodu. Dopiero potem mogą być zobowiązani członkowie rodziny i gmina, według ustawowych zasad.

Czy ZOL wymaga tej samej procedury co DPS?

Nie. ZOL to świadczenie zdrowotne, a DPS to placówka pomocy społecznej. W ZOL kluczowe są dokumenty medyczne i skierowanie, a w DPS – procedura z ustawy o pomocy społecznej i decyzja administracyjna o skierowaniu.

Źródła

• art. 12, art. 13 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 145 § 1, art. 155 § 1, art. 156 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 54 ust. 1 i ust. 4, art. 59 ust. 1–2, art. 61 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
• art. 17 ust. 1 i ust. 3 ustawy z 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta
• art. 23 ust. 1 ustawy z 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego
• ustawa z 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej oraz aktualne przepisy wykonawcze dotyczące świadczeń gwarantowanych w opiece długoterminowej