Czy ojczym może unieważnić umowę dożywocia?

Wyjazd dożywotnika za granicę a obowiązki z umowy dożywocia

W opisanej sytuacji kluczowe jest ustalenie, czy zawarto rzeczywiście umowę dożywocia uregulowaną w art. 908 i następnych Kodeksu cywilnego, czy też była to darowizna nieruchomości połączona z ustanowieniem służebności mieszkania. Skutki prawne tych umów są inne, dlatego zawsze należy sprawdzić treść aktu notarialnego i wpisy w księdze wieczystej.

Zgodnie z art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego, jeżeli w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie, powinien on, w braku odmiennej umowy, przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić mu odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić mu własnym kosztem pogrzeb odpowiadający miejscowym zwyczajom.

Dożywocie może być ustanowione nie tylko na rzecz zbywcy nieruchomości, ale także na rzecz osoby mu bliskiej. Ma to znaczenie przy ocenie, kto może żądać rozwiązania umowy, a kto może żądać jedynie zmiany sposobu wykonywania świadczeń.

Jeżeli ojczym wyjechał za granicę i nie chce korzystać z mieszkania, opieki ani utrzymania w Polsce, nie oznacza to jeszcze, że nabywca nieruchomości narusza umowę. Warto jednak zachować dowody, że jest Pan gotów wykonywać swoje obowiązki, a przeszkoda wynika z decyzji dożywotnika. Mogą to być wiadomości, pisma, potwierdzenia prób kontaktu, propozycje zapewnienia świadczeń albo uzgodnienia sposobu ich realizacji.

Nieważność umowy dożywocia a jej rozwiązanie

W praktyce często używa się sformułowania „unieważnienie umowy dożywocia”, ale prawnie trzeba odróżnić kilka sytuacji. Czym innym jest nieważność umowy od początku, czym innym jej rozwiązanie przez sąd, a jeszcze czym innym zamiana świadczeń na rentę albo zrzeczenie się prawa dożywocia przez uprawnionego.

Nieważność umowy może wchodzić w grę wtedy, gdy przy jej zawieraniu istniała wada prawna. Przykładowo umowa może być nieważna, jeżeli była sprzeczna z ustawą albo zasadami współżycia społecznego, została zawarta dla pozoru, albo oświadczenie woli złożyła osoba znajdująca się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli.

Zgodnie z art. 82 Kodeksu cywilnego:

„Art. 82. Nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Dotyczy to w szczególności choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego, chociażby nawet przemijającego, zaburzenia czynności psychicznych.”

Stan wyłączający swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli musi być poważny. Sama zmiana zdania po podpisaniu aktu notarialnego, konflikt rodzinny, niezadowolenie z warunków życia w Polsce albo decyzja o wyjeździe za granicę nie są podstawą do stwierdzenia nieważności umowy.

Jeżeli ojczym chce twierdzić, że umowa od początku była nieważna, powinien wykazać konkretną podstawę nieważności oraz okoliczności istniejące w chwili podpisywania aktu notarialnego. To co do zasady znacznie trudniejsze niż samo powołanie się na późniejszy konflikt lub zmianę sytuacji rodzinnej.

Czy ojczym może samodzielnie doprowadzić do rozwiązania dożywocia?

Samo żądanie ojczyma nie wystarczy do odebrania Panu nieruchomości. Rozwiązanie umowy dożywocia przez sąd jest przewidziane w art. 913 § 2 Kodeksu cywilnego, ale tylko w wyjątkowych przypadkach.

Zgodnie z art. 913 Kodeksu cywilnego:

„Art. 913. § 1. Jeżeli z jakichkolwiek powodów wytworzą się między dożywotnikiem a zobowiązanym takie stosunki, że nie można wymagać od stron, żeby pozostawały nadal w bezpośredniej ze sobą styczności, sąd na żądanie jednej z nich zamieni wszystkie lub niektóre uprawnienia objęte treścią prawa dożywocia na dożywotnią rentę odpowiadającą wartości tych uprawnień.

§ 2. W wypadkach wyjątkowych sąd może na żądanie zobowiązanego lub dożywotnika, jeżeli dożywotnik jest zbywcą nieruchomości, rozwiązać umowę o dożywocie.”

Z przepisu wynika kilka praktycznych wniosków. Po pierwsze, typowym rozwiązaniem sporu jest zamiana świadczeń na rentę, a nie rozwiązanie umowy. Po drugie, rozwiązanie umowy jest wyjątkiem. Po trzecie, gdy dożywotnik nie był zbywcą nieruchomości, tylko osobą bliską, na rzecz której prawo dożywocia zastrzeżono, jego możliwość żądania rozwiązania umowy może być ograniczona.

W orzecznictwie podkreśla się, że wyjątkowy wypadek to sytuacja szczególna, zwykle związana z głębokim konfliktem, krzywdzeniem dożywotnika, rażącym niewykonywaniem obowiązków albo takim rozkładem relacji, że utrzymywanie umowy w dotychczasowym kształcie byłoby nie do pogodzenia z jej celem. Zwykła zmiana planów życiowych dożywotnika, wyjazd do innego kraju albo brak zainteresowania świadczeniami nie powinny same przez się prowadzić do rozwiązania umowy.

Jeżeli więc jest Pan gotów wykonywać umowę, a ojczym sam wyjechał i uniemożliwia osobiste świadczenia, ryzyko skutecznego żądania rozwiązania umowy tylko z tego powodu jest ograniczone. Nie można jednak wykluczyć procesu o zamianę świadczeń na rentę, zwłaszcza gdy strony nie są w stanie utrzymywać bezpośrednich kontaktów.

Zamiana świadczeń z dożywocia na rentę

Najbardziej realnym roszczeniem w opisanym stanie faktycznym może być żądanie zamiany wszystkich lub części uprawnień z dożywocia na dożywotnią rentę. Sąd może to zrobić, gdy między stronami powstaną takie stosunki, że nie można wymagać, aby pozostawały ze sobą w bezpośredniej styczności.

Renta powinna odpowiadać wartości świadczeń objętych prawem dożywocia. Nie jest to dowolna kwota wskazana przez dożywotnika. Sąd bierze pod uwagę treść umowy, zakres świadczeń, wiek i potrzeby dożywotnika, realną wartość utrzymania, zakres opieki oraz okoliczności konkretnej sprawy.

W przypadku dożywotnika mieszkającego za granicą sąd musiałby ocenić, czy i w jakim zakresie świadczenia osobiste są faktycznie możliwe, czy dożywotnik sam odmawia współpracy, czy istnieje konflikt oraz czy zamiana na rentę jest uzasadniona. Nie oznacza to automatycznie, że renta zostanie zasądzona w żądanej wysokości.

Zrzeczenie się prawa dożywocia

Jeżeli ojczym nie chce korzystać z prawa dożywocia i strony chcą zakończyć jego uprawnienia polubownie, możliwe jest zrzeczenie się prawa dożywocia. Zgodnie z art. 910 § 1 Kodeksu cywilnego przeniesienie własności nieruchomości na podstawie umowy dożywocia następuje z jednoczesnym obciążeniem nieruchomości prawem dożywocia. Do takiego obciążenia stosuje się odpowiednio przepisy o ograniczonych prawach rzeczowych.

Zgodnie z art. 246 Kodeksu cywilnego:

„Art. 246. § 1. Jeżeli uprawniony zrzeka się ograniczonego prawa rzeczowego, prawo to wygasa. Oświadczenie o zrzeczeniu się prawa powinno być złożone właścicielowi rzeczy obciążonej.

§ 2. Jednakże gdy ustawa nie stanowi inaczej, a prawo było ujawnione w księdze wieczystej, do jego wygaśnięcia potrzebne jest wykreślenie prawa z księgi wieczystej.”

W praktyce, jeżeli prawo dożywocia ujawniono w księdze wieczystej, potrzebny będzie dokument pozwalający wykreślić wpis. Najbezpieczniej załatwić to notarialnie albo z podpisem notarialnie poświadczonym, a następnie złożyć wniosek wieczystoksięgowy o wykreślenie prawa.

Zrzeczenie się prawa dożywocia przez jednego dożywotnika nie musi automatycznie pozbawiać praw drugiego dożywotnika. Jeżeli dożywocie przysługuje mamie i ojczymowi, trzeba dokładnie sprawdzić, czy każde z nich ma samodzielne uprawnienia i jaki zakres wpisano w akcie notarialnym oraz w księdze wieczystej.

Rozwiązanie umowy za zgodą stron

Strony mogą także zawrzeć umowę rozwiązującą dożywocie albo zmieniającą sposób wykonywania obowiązków, jeżeli wszystkie zainteresowane osoby wyrażą zgodę. Ponieważ pierwotna umowa dotyczy nieruchomości, takie rozwiązanie co do zasady wymaga formy aktu notarialnego.

Skutek takiego porozumienia zależy od tego, kto był właścicielem nieruchomości przed podpisaniem umowy dożywocia. Jeżeli ojczym był współwłaścicielem i przeniósł na Pana swój udział, trzeba ocenić, czy i w jakim zakresie własność miałaby wrócić do niego. Jeżeli natomiast ojczym nie był właścicielem, a tylko dożywotnikiem, w grę może wchodzić przede wszystkim zrzeczenie się jego prawa dożywocia albo zmiana świadczeń, a nie powrót własności.

Separacja między mamą a ojczymem oraz podział majątku małżeńskiego nie unieważniają automatycznie umowy dożywocia zawartej z Panem. Mogą jednak ujawnić spór o to, czy nieruchomość należała do majątku wspólnego, kto był zbywcą i jakie prawa przysługują każdemu z dożywotników.

Jak zabezpieczyć się przed zarzutem niewykonywania umowy?

W opisanej sprawie nie należy ograniczać się do biernego oczekiwania. Jeżeli dożywotnik wyjechał za granicę, warto uporządkować dokumenty i korespondencję. Szczególne znaczenie ma akt notarialny, księga wieczysta, dowody ponoszonych kosztów, wiadomości od dożywotnika, potwierdzenia przelewów oraz pisma pokazujące gotowość do wykonywania obowiązków.

Dobrym rozwiązaniem jest wysłanie do dożywotnika pisemnej informacji, że jest Pan gotów realizować obowiązki zgodnie z umową, a jeżeli świadczenia w naturze są niemożliwe z powodu jego pobytu za granicą, proponuje Pan ustalenie praktycznego sposobu ich wykonywania. Takie pismo nie powinno zawierać pochopnych deklaracji zapłaty renty, jeżeli nie jest Pan do tego zobowiązany orzeczeniem sądu albo ugodą.

Jeżeli dożywotnik wystąpi do sądu, trzeba odróżnić żądanie ustalenia nieważności umowy, żądanie rozwiązania umowy oraz żądanie zamiany świadczeń na rentę. Każde z tych roszczeń ma inne przesłanki i wymaga innej obrony.

FAQ

Podsumowanie

Ojczym nie może skutecznie unieważnić umowy dożywocia wyłącznie dlatego, że po podpisaniu aktu notarialnego wyjechał za granicę, nie chce mieszkać w Polsce albo pozostaje w konflikcie z Pana mamą. Nieważność wymaga wykazania wady istniejącej już w chwili zawarcia umowy. Bardziej realne może być żądanie zamiany świadczeń na dożywotnią rentę, jeżeli wykonywanie osobistych obowiązków stało się niemożliwe. Rozwiązanie umowy dożywocia przez sąd pozostaje rozwiązaniem wyjątkowym i wymaga szczególnie poważnych okoliczności.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 58, art. 82, art. 246 oraz art. 908–915.
• Aktualny tekst Kodeksu cywilnego w Internetowym Systemie Aktów Prawnych: ISAP – Kodeks cywilny.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z 21 kwietnia 2004 r., sygn. III CK 523/02 – dotyczące stanu wyłączającego świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli.