Dostęp do konta osoby z demencją – pełnomocnictwo, opiekun, bank

Co decyduje o dostępie do konta mamy?

Sama choroba, pokrewieństwo ani ustne zapewnienie pracownika banku nie dają prawa do dysponowania rachunkiem bankowym. W praktyce bank bada przede wszystkim dokumenty: umowę rachunku, kartę wzorów podpisów, pełnomocnictwo oraz regulamin danego produktu.

Jeżeli kilka lat temu mama udzieliła Pani pełnomocnictwa, trzeba najpierw ustalić jego dokładny zakres. Często pełnomocnictwo obejmuje wyłącznie rachunek oszczędnościowo-rozliczeniowy, natomiast nie obejmuje lokat terminowych, rachunków oszczędnościowych, dostępu elektronicznego albo prawa do ich zakładania czy zrywania. Bank nie może rozszerzyć Pani uprawnień na podstawie ustnej informacji pracownika.

Podstawą działania pełnomocnika jest art. 95 § 1 i 2 oraz art. 98 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Z kolei zgodnie z art. 101 § 2 Kodeksu cywilnego pełnomocnictwo wygasa ze śmiercią mocodawcy, chyba że z jego treści wynika co innego, ale w relacjach bankowych po śmierci posiadacza rachunku i tak powstają odrębne skutki wynikające z prawa bankowego i prawa spadkowego.

Warto więc poprosić bank o wydanie kopii pełnomocnictwa albo pisemnej informacji, do jakich konkretnie produktów i czynności jest Pani umocowana. Jeżeli potrzebuje Pani szerszego omówienia tej konstrukcji, pomocny może być materiał o pełnomocnictwie do konta ubezwłasnowolnionej.

Kiedy pełnomocnictwo jest jeszcze skuteczne?

Pełnomocnictwo jest ważne tylko wtedy, gdy w chwili jego udzielenia mama miała zdolność do świadomego i swobodnego podjęcia decyzji. Jeżeli już wtedy stan demencyjny wyłączał świadome złożenie oświadczenia woli, czynność mogłaby być nieważna na podstawie art. 82 Kodeksu cywilnego. To jednak zawsze zależy od konkretnego stanu faktycznego i ewentualnych dowodów medycznych.

Jeżeli pełnomocnictwo zostało skutecznie udzielone wcześniej, późniejsze pogorszenie stanu zdrowia mocodawcy nie powoduje automatycznie jego wygaśnięcia. Problemem pozostaje jednak zakres umocowania. Jeżeli dokument nie obejmuje lokaty, bank ma prawo odmówić zrywania lokaty lub składania dyspozycji dotyczących tego produktu.

Jeżeli mama nie może już udzielić nowego pełnomocnictwa

Gdy osoba z demencją nie jest już w stanie świadomie podpisać pełnomocnictwa, rodzina nie może „załatwić” tego samodzielnie w banku. W takiej sytuacji najczęściej rozważa się postępowanie o ubezwłasnowolnienie.

Zgodnie z art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego osoba, która ukończyła 13 lat, może być ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swym postępowaniem. W praktyce zaawansowana demencja może uzasadniać ubezwłasnowolnienie całkowite, ale nie w każdym przypadku – sąd ocenia realny stopień zaburzeń i samodzielności danej osoby.

Jeżeli stan zdrowia nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, możliwe bywa ubezwłasnowolnienie częściowe na podstawie art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego, gdy osoba potrzebuje pomocy do prowadzenia swoich spraw. Wtedy ustanawia się kuratelę, a nie opiekę. To rozróżnienie ma znaczenie dla późniejszego sposobu reprezentacji.

Więcej o samej procedurze warto przeczytać w materiałach: opiekun prawny oraz opiekun chorego rodzica.

Jak wygląda postępowanie o ubezwłasnowolnienie?

Sprawę rozpoznaje sąd okręgowy w postępowaniu nieprocesowym – art. 544 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Wniosek mogą złożyć osoby wskazane w art. 545 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, czyli m.in. małżonek, krewni w linii prostej oraz rodzeństwo.

Do wniosku trzeba dołączyć dokumenty wymagane przez art. 552 § 1 i 2 Kodeksu postępowania cywilnego, w szczególności świadectwo lekarskie wydane przez lekarza psychiatrę lub neurologa albo opinię psychologa o stopniu niepełnosprawności umysłowej osoby, której dotyczy wniosek. Bez takiego dokumentu wniosek co do zasady podlega odrzuceniu, chyba że jego złożenie jest niemożliwe z przyczyn niezależnych od wnioskodawcy.

W sprawie sąd obowiązkowo wysłuchuje osobę, której dotyczy wniosek, zgodnie z art. 547 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, o ile jest to możliwe. Sąd korzysta także z opinii biegłych. Co do zasady powinien wysłuchać biegłego psychiatrę lub neurologa, a także psychologa – zgodnie z art. 553 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Opłata od wniosku o ubezwłasnowolnienie wynosi 100 zł na podstawie art. 23 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. W starszych materiałach często pojawia się nieaktualna kwota 40 zł.

Co dzieje się po ubezwłasnowolnieniu?

Po prawomocnym ubezwłasnowolnieniu całkowitym dla osoby pełnoletniej ustanawia się opiekę – art. 13 § 2 Kodeksu cywilnego w związku z art. 175 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Sąd opiekuńczy ustanawia opiekuna, który będzie reprezentował podopiecznego i zarządzał jego sprawami.

Opiekun powinien wykonywać swoje obowiązki z należytą starannością i pozostaje pod nadzorem sądu opiekuńczego. Wynika to z art. 155 § 1 oraz art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, stosowanych odpowiednio do opieki nad ubezwłasnowolnionym na podstawie art. 175 tego aktu.

Nie oznacza to jednak pełnej swobody w dysponowaniu pieniędzmi. Zgodnie z art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego opiekun powinien uzyskiwać zezwolenie sądu opiekuńczego we wszelkich ważniejszych sprawach, które dotyczą osoby lub majątku pozostającego pod opieką. W praktyce do takich spraw może należeć np. likwidacja lokaty, większa wypłata oszczędności, sprzedaż mieszkania czy podział majątku – zależnie od okoliczności, celu i wartości czynności.

Banki zwykle honorują działanie opiekuna po przedstawieniu prawomocnego postanowienia sądu o ustanowieniu opiekuna oraz – gdy to konieczne – dodatkowego zezwolenia sądu opiekuńczego na konkretną czynność.

Czy wypłata pieniędzy z lokaty zawsze wymaga zgody sądu?

Nie zawsze, ale często tak bywa. Ustawa nie zawiera zamkniętej listy czynności przekraczających zwykły zarząd, dlatego trzeba oceniać konkretną sytuację: wysokość środków, cel wypłaty, regularność wydatków i interes podopiecznego.

Na bieżące, typowe wydatki związane z utrzymaniem, leczeniem, opieką czy opłatami mieszkaniowymi opiekun może zwykle przeznaczać środki w ramach zwykłego zarządu. Jeżeli jednak chodzi o zerwanie lokaty, przeniesienie znacznych oszczędności, zamknięcie produktu inwestycyjnego albo rozdysponowanie większej sumy, bank albo sąd mogą oczekiwać uprzedniego zezwolenia sądu opiekuńczego z art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Dla porządku warto wystąpić do sądu o zgodę z dokładnym opisem celu: np. pokrycie kosztów DPS, opiekunki, rehabilitacji, leków lub remontu mieszkania potrzebnego podopiecznemu. Im bardziej konkretny i udokumentowany cel, tym łatwiej uzasadnić potrzebę czynności.

Czy po śmierci mamy można nadal korzystać z pełnomocnictwa?

Nie. Co do zasady pełnomocnictwo wygasa z chwilą śmierci mocodawcy – art. 101 § 2 Kodeksu cywilnego. Dodatkowo po śmierci posiadacza rachunku bank blokuje możliwość dalszego zwykłego dysponowania rachunkiem na dotychczasowych zasadach.

Po śmierci posiadacza rachunku zastosowanie mają przepisy ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe, w szczególności art. 55 ust. 1 tej ustawy dotyczący wypłaty z rachunku kosztów pogrzebu osobie, która je poniosła, oraz art. 56 ust. 1–5 Prawa bankowego dotyczący dyspozycji wkładem na wypadek śmierci. Jeżeli nie było ważnej dyspozycji na wypadek śmierci, środki co do zasady wchodzą do spadku i są wypłacane spadkobiercom po wykazaniu ich praw.

Dlatego błędne jest przekonanie, że „upoważnienie w banku działa także po śmierci”. W większości przypadków nie działa, a dalsze rozliczenie środków następuje według przepisów prawa bankowego i spadkowego.

Jakie dokumenty przygotować do banku i do sądu?

W praktyce warto rozdzielić dwa etapy: ustalenie obecnego zakresu umocowania w banku oraz ewentualne przygotowanie sprawy sądowej.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, że sposób działania zależy przede wszystkim od zakresu pełnomocnictwa i aktualnego stanu zdrowia seniora.

FAQ

Czy córka może wejść do banku i dostać dostęp do konta mamy tylko dlatego, że się nią opiekuje?

Nie. Samo pokrewieństwo ani faktyczna opieka nie dają prawa do dysponowania rachunkiem. Potrzebne jest ważne pełnomocnictwo albo umocowanie wynikające z orzeczenia sądu.

Czy bank może ograniczyć pełnomocnictwo tylko do ROR-u?

Tak, jeżeli z dokumentów wynika, że pełnomocnictwo dotyczyło wyłącznie rachunku bieżącego lub określonych czynności. Zakres umocowania ocenia się według treści pełnomocnictwa.

Czy demencja zawsze oznacza konieczność ubezwłasnowolnienia?

Nie. Wszystko zależy od stopnia zaburzeń i zdolności danej osoby do kierowania swoim postępowaniem. W części spraw możliwe jest dalsze działanie na podstawie wcześniej udzielonego pełnomocnictwa, a w innych potrzebne jest postępowanie sądowe.

Ile wynosi opłata od wniosku o ubezwłasnowolnienie?

Obecnie 100 zł. Wynika to z art. 23 pkt 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Czy opiekun prawny może bez zgody sądu wypłacić wszystkie oszczędności podopiecznego?

Nie powinien tego robić dowolnie. Na czynności przekraczające zwykły zarząd majątkiem osoby pozostającej pod opieką potrzebne jest zezwolenie sądu opiekuńczego na podstawie art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.

2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59.

3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296.

4. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych – Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398.

5. Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe – Dz.U. 1997 nr 140 poz. 939.