Pełnomocnictwo do konta bankowego osoby ubezwłasnowolnionej

Ubezwłasnowolnienie po udarze a reprezentowanie osoby chorej

Jeżeli mama po udarze nie jest w stanie świadomie i swobodnie podejmować decyzji, trzeba odróżnić trzy instytucje: pełnomocnictwo, kuratora dla osoby z niepełnosprawnością oraz ubezwłasnowolnienie. Pełnomocnictwo jest formą przedstawicielstwa uregulowaną w art. 95 § 1 i § 2 oraz art. 98 i następnych ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny. Pełnomocnika ustanawia sam mocodawca, dlatego osoba udzielająca pełnomocnictwa musi w chwili jego udzielania działać świadomie i posiadać odpowiednią zdolność do czynności prawnych.

Jeżeli stan zdrowia mamy pozwala jeszcze na złożenie świadomego oświadczenia woli, można rozważyć notarialne pełnomocnictwo lub pełnomocnictwo z podpisem notarialnie poświadczonym. Trzeba jednak ocenić realny stan świadomości mamy w chwili podpisywania dokumentu. Oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, jest nieważne na podstawie art. 82 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli mama nie wymaga ubezwłasnowolnienia, ale potrzebuje pomocy w prowadzeniu spraw, sąd opiekuńczy może ustanowić kuratora dla osoby z niepełnosprawnością na podstawie art. 183 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Taki kurator jest ustanawiany dla osoby, która potrzebuje pomocy do prowadzenia wszelkich spraw albo spraw określonego rodzaju. Co istotne, zgodnie z art. 183 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego kuratelę uchyla się na żądanie osoby z niepełnosprawnością, dla której została ustanowiona.

Wniosek o ubezwłasnowolnienie: sąd, uczestnicy i możliwe rozstrzygnięcia

Ubezwłasnowolnienie całkowite może zostać orzeczone wobec osoby, która ukończyła 13 lat i wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem. Wynika to z art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego. Osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie ma zdolności do czynności prawnych, co wynika z art. 12 Kodeksu cywilnego.

Ubezwłasnowolnienie częściowe może zostać orzeczone wobec osoby pełnoletniej, jeżeli z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw, ale jej stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego. Podstawą jest art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego. Osoba ubezwłasnowolniona częściowo ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych, co wynika z art. 15 Kodeksu cywilnego.

Sprawy o ubezwłasnowolnienie należą do właściwości sądu okręgowego, o czym stanowi art. 544 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego. Wniosek mogą złożyć osoby wymienione w art. 545 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, czyli małżonek osoby, której dotyczy wniosek, jej krewni w linii prostej, rodzeństwo oraz przedstawiciel ustawowy. W praktyce wniosek może złożyć jedno z dzieci osoby chorej, ale drugie dziecko powinno zadbać o udział w sprawie, jeżeli chce mieć wpływ na przebieg postępowania i zgłaszać własne stanowisko.

Jeżeli w czasie trwania sprawy trzeba pilnie zabezpieczyć interesy osoby, której dotyczy wniosek, sąd może ustanowić doradcę tymczasowego na podstawie art. 548 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Doradca tymczasowy działa tylko w okresie postępowania i w zakresie wynikającym z przepisów oraz postanowienia sądu.

Opiekun, kurator i liczba osób sprawujących funkcję

Po ubezwłasnowolnieniu całkowitym ustanawia się opiekę, chyba że osoba ubezwłasnowolniona pozostaje jeszcze pod władzą rodzicielską. Wynika to z art. 13 § 2 Kodeksu cywilnego. Do opieki nad osobą ubezwłasnowolnioną całkowicie stosuje się odpowiednio przepisy o opiece nad małoletnim, co przewiduje art. 175 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Po ubezwłasnowolnieniu częściowym ustanawia się kuratora, co wynika z art. 16 § 2 Kodeksu cywilnego oraz art. 181 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Kurator osoby częściowo ubezwłasnowolnionej jest powołany do jej reprezentowania i zarządu jej majątkiem tylko wtedy, gdy sąd opiekuńczy tak postanowi, co wyraźnie stanowi art. 181 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Co do zasady nie ustanawia się równolegle dwóch niezależnych opiekunów prawnych dla jednej osoby. Art. 146 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje, że opiekę sprawuje opiekun, a wspólne sprawowanie opieki nad dzieckiem sąd może powierzyć tylko małżonkom. Przepis ten stosuje się odpowiednio do opieki nad osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną na podstawie art. 175 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W praktyce sąd wybiera jedną osobę, która najlepiej gwarantuje ochronę interesów podopiecznego. Rodzeństwo może współpracować faktycznie, ale formalna funkcja opiekuna albo kuratora zwykle będzie powierzona jednej osobie.

Jeżeli między rodzeństwem istnieje konflikt albo obawa nadużyć, warto już w sprawie o ubezwłasnowolnienie i później w sprawie opiekuńczej składać pisma, wnioski dowodowe oraz zastrzeżenia dotyczące kandydata na opiekuna lub kuratora. Dla szerszego omówienia obowiązków opiekuna warto zobaczyć także ubezwłasnowolnienie i obowiązki opiekuna.

Czy pełnomocnictwo do konta bankowego wygasa po ubezwłasnowolnieniu?

Art. 101 § 2 Kodeksu cywilnego wskazuje, że umocowanie wygasa ze śmiercią mocodawcy albo pełnomocnika, chyba że w pełnomocnictwie inaczej zastrzeżono z przyczyn uzasadnionych treścią stosunku prawnego. Przepis ten nie wymienia ubezwłasnowolnienia mocodawcy jako automatycznej przyczyny wygaśnięcia pełnomocnictwa. Nie oznacza to jednak, że dotychczasowy pełnomocnik może swobodnie korzystać z rachunku osoby ubezwłasnowolnionej wbrew jej interesowi albo wbrew stanowisku opiekuna lub sądu.

Po ustanowieniu opiekuna dla osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej to opiekun staje się jej przedstawicielem ustawowym. Wynika to z art. 13 § 2 Kodeksu cywilnego oraz art. 155 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stosowanego odpowiednio przez art. 175 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Opiekun powinien działać z należytą starannością, zgodnie z dobrem osoby pozostającej pod opieką i interesem społecznym, co wynika z art. 154 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stosowanego odpowiednio na podstawie art. 175 tej ustawy.

W praktyce bank po uzyskaniu informacji o ubezwłasnowolnieniu i ustanowieniu opiekuna może zażądać aktualnego postanowienia sądu, danych opiekuna oraz wyjaśnienia zakresu dotychczasowych pełnomocnictw. Opiekun może także odwołać pełnomocnictwo bankowe, jeżeli uzna, że dalsze działanie pełnomocnika nie leży w interesie podopiecznego. Podstawą odwołania pełnomocnictwa jest art. 101 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym pełnomocnictwo może być w każdym czasie odwołane, chyba że mocodawca zrzekł się odwołania z przyczyn uzasadnionych treścią stosunku prawnego.

Wypłaty z rachunku i zgoda sądu opiekuńczego

Pieniądze zgromadzone na rachunku bankowym mamy pozostają jej majątkiem. Ani pełnomocnik bankowy, ani opiekun, ani kurator nie stają się właścicielami tych środków. Mogą działać tylko w granicach umocowania, przepisów i interesu osoby, której środki dotyczą. Przy ocenie, do kogo prawnie należą środki, znaczenie może mieć także egzekucja; osobno omawiamy pełnomocnictwo do rachunku bankowego w razie zajęcia komorniczego.

Opiekun osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej powinien uzyskiwać zezwolenie sądu opiekuńczego we wszelkich ważniejszych sprawach dotyczących osoby albo majątku podopiecznego. Wynika to z art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w związku z art. 175 tej ustawy. Do zwykłych bieżących wydatków można zaliczać np. opłaty za DPS, leki, rehabilitację, środki higieniczne i inne koszty utrzymania mamy. Natomiast większe wypłaty, darowizny, przeniesienie znacznych środków na cudzy rachunek, zamknięcie lokat czy rozporządzanie majątkiem w sposób wykraczający poza codzienne potrzeby mogą wymagać wcześniejszej zgody sądu opiekuńczego.

Jeżeli brat jako opiekun wypłaciłby wszystkie środki z rachunku mamy bez celu związanego z jej potrzebami i bez zgody sądu opiekuńczego, mogłoby to uzasadniać zawiadomienie sądu opiekuńczego, żądanie rozliczenia opiekuna, a w poważniejszych przypadkach także rozważenie odpowiedzialności cywilnej lub karnej. W zależności od okoliczności w grę może wchodzić m.in. odpowiedzialność odszkodowawcza na podstawie art. 415 Kodeksu cywilnego albo odpowiedzialność za przywłaszczenie z art. 284 § 1 lub § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny. Ocena zależy jednak od celu wypłat, dokumentów, zakresu zgód sądu oraz tego, czy środki zostały wykorzystane na potrzeby mamy.

Dyspozycja na wypadek śmierci a rachunek bankowy

Dyspozycja wkładem na wypadek śmierci jest uregulowana w art. 56 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe. Posiadacz rachunku oszczędnościowego, rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego albo rachunku terminowej lokaty oszczędnościowej może pisemnie polecić bankowi wypłatę określonej kwoty po swojej śmierci wskazanym osobom: małżonkowi, wstępnym, zstępnym albo rodzeństwu.

Dyspozycja ta działa dopiero po śmierci posiadacza rachunku. Do tego czasu środki nadal należą do mamy i powinny służyć przede wszystkim jej utrzymaniu, leczeniu i opiece. Zgodnie z art. 56 ust. 2 Prawa bankowego kwota wypłaty, bez względu na liczbę wydanych dyspozycji, nie może być wyższa niż dwudziestokrotne przeciętne miesięczne wynagrodzenie w sektorze przedsiębiorstw bez wypłat nagród z zysku, ogłaszane przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego za ostatni miesiąc przed śmiercią posiadacza rachunku. Kwota wypłacona zgodnie z dyspozycją nie wchodzi do spadku po posiadaczu rachunku, co wynika z art. 56 ust. 5 Prawa bankowego.

Zmiana dyspozycji na wypadek śmierci po utracie przez mamę zdolności do świadomego decydowania jest szczególnie wrażliwa. Art. 56 ust. 1 Prawa bankowego mówi o poleceniu posiadacza rachunku. Jeżeli mama jest całkowicie ubezwłasnowolniona, sama nie może skutecznie składać oświadczeń woli, co wynika z art. 12 Kodeksu cywilnego. Próba zmiany dyspozycji przez opiekuna może zostać zakwestionowana, zwłaszcza gdy zmiana służyłaby interesowi opiekuna lub jednego z potencjalnych beneficjentów, a nie interesowi mamy. Bank może odmówić przyjęcia takiej dyspozycji albo żądać postanowienia sądu opiekuńczego. W razie wątpliwości bezpieczniejsze jest uzyskanie stanowiska sądu opiekuńczego przed jakąkolwiek próbą zmiany.

Jeżeli chodzi o pieniądze po śmierci osoby przebywającej w placówce opiekuńczej, pomocne może być omówienie zasad dotyczących tematu dysponowanie środkami zmarłej.

Darowizna, wspólne konto i limit podatkowy

Darowizna jest umową, przez którą darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia kosztem swego majątku na rzecz obdarowanego. Wynika to z art. 888 § 1 Kodeksu cywilnego. Do zawarcia darowizny potrzebne są zgodne oświadczenia woli darczyńcy i obdarowanego. Jeżeli mama nie jest w stanie świadomie zdecydować o darowiźnie, nie można zakładać, że dzieci mogą same przelać jej środki i potraktować ich jako własnych.

W przypadku osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej opiekun nie powinien dokonywać darowizn z majątku podopiecznego na rzecz siebie, rodzeństwa lub innych osób bez szczególnej podstawy i bez zgody sądu opiekuńczego. Art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w związku z art. 175 tej ustawy wymaga zezwolenia sądu opiekuńczego w ważniejszych sprawach majątkowych. Darowizna znacznej kwoty z majątku osoby chorej co do zasady nie służy jej bieżącemu utrzymaniu, dlatego jest prawnie ryzykowna.

Przelew środków mamy na wspólne konto dzieci nie rozwiązuje problemu. Może zostać potraktowany jako nieuprawnione rozporządzenie majątkiem mamy, pozorna darowizna albo działanie sprzeczne z jej interesem. Sam fakt, że w ustawie podatkowej istnieją zwolnienia dla najbliższej rodziny, nie oznacza, że wolno dokonać przelewu bez ważnej czynności prawnej.

Zwolnienie dla najbliższej rodziny przewiduje art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn. Dotyczy ono m.in. nabycia przez dzieci od rodzica, ale wymaga zgłoszenia nabycia właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy oraz, przy darowiźnie pieniężnej, udokumentowania otrzymania środków dowodem przekazania na rachunek płatniczy, rachunek w banku lub SKOK albo przekazem pocztowym. Przepis podatkowy nie zastępuje jednak zgody osoby uprawnionej ani zezwolenia sądu opiekuńczego.

Jak zabezpieczyć się przed nadużyciami ze strony rodzeństwa?

Najważniejsze jest formalne uczestnictwo w postępowaniu i dokumentowanie wszystkich czynności dotyczących majątku mamy. Jeżeli wniosek o ubezwłasnowolnienie składa brat, drugie dziecko powinno ustalić sygnaturę sprawy w sądzie okręgowym i zgłosić swoje stanowisko. W sprawie można wskazywać własnego kandydata na opiekuna, przedstawiać dokumentację medyczną, zgłaszać zastrzeżenia do kandydata brata albo wnosić o określony sposób nadzoru nad majątkiem.

Po ustanowieniu opiekuna sąd opiekuńczy sprawuje nadzór nad wykonywaniem opieki. Obowiązek nadzoru wynika z art. 165 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, stosowanego odpowiednio do opieki nad osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną przez art. 175 tej ustawy. Opiekun powinien składać sądowi sprawozdania dotyczące osoby pozostającej pod opieką oraz rachunki z zarządu jej majątkiem, co wynika z art. 166 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stosowanego odpowiednio na podstawie art. 175 tej ustawy.

Jeżeli pojawią się podejrzenia, że opiekun wypłaca pieniądze mamy dla siebie, można złożyć do sądu opiekuńczego pismo z żądaniem zobowiązania opiekuna do przedstawienia historii rachunku, rachunków i faktur, a w skrajnych przypadkach także wniosek o zmianę opiekuna. Zmiana opiekuna jest możliwa, jeżeli opiekun nie sprawuje należycie opieki albo narusza interes osoby pozostającej pod opieką. Podstawę działań nadzorczych sądu stanowią art. 165 i art. 168 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stosowane odpowiednio przez art. 175 tej ustawy.

FAQ

Czy po ubezwłasnowolnieniu mogę nadal korzystać z pełnomocnictwa do konta mamy?

Nie należy działać automatycznie tak, jak przed ubezwłasnowolnieniem. Art. 101 § 2 Kodeksu cywilnego nie wskazuje ubezwłasnowolnienia jako automatycznej przyczyny wygaśnięcia pełnomocnictwa, ale po ustanowieniu opiekuna to opiekun reprezentuje osobę całkowicie ubezwłasnowolnioną. Każda wypłata powinna służyć interesowi mamy i być możliwa do rozliczenia.

Czy sąd może ustanowić dwoje dzieci wspólnymi opiekunami?

Co do zasady opiekę sprawuje jeden opiekun. Art. 146 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dopuszcza wspólne sprawowanie opieki tylko przez małżonków, a przepis ten stosuje się odpowiednio do osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej na podstawie art. 175 tej ustawy. Rodzeństwo może współpracować faktycznie, ale formalnie sąd zwykle powierzy funkcję jednej osobie.

Czy opiekun może wypłacić wszystkie pieniądze z rachunku osoby ubezwłasnowolnionej?

Nie powinien tego robić bez uzasadnionej potrzeby związanej z interesem podopiecznego. Większe operacje dotyczące majątku wymagają zezwolenia sądu opiekuńczego na podstawie art. 156 w związku z art. 175 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Wypłaty powinny być udokumentowane rachunkami, fakturami lub innymi dowodami.

Czy można przelać pieniądze mamy na wspólne konto dzieci jako darowiznę?

To bardzo ryzykowne. Darowizna wymaga ważnej umowy zgodnie z art. 888 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli mama nie może świadomie złożyć oświadczenia woli, a opiekun nie ma zgody sądu opiekuńczego, przelew może zostać uznany za nieuprawnione rozporządzenie majątkiem mamy.

Czy dyspozycja na wypadek śmierci zastępuje spadek?

Nie w całości. Art. 56 ust. 5 Prawa bankowego przewiduje, że kwota wypłacona zgodnie z dyspozycją nie wchodzi do spadku, ale tylko w granicach limitu z art. 56 ust. 2 Prawa bankowego. Nadwyżka środków na rachunku podlega zasadom prawa spadkowego.

Podsumowanie

Pełnomocnictwo bankowe, ubezwłasnowolnienie i opieka prawna to odrębne instytucje. Ubezwłasnowolnienie nie powinno być traktowane jako sposób na przejęcie pieniędzy osoby chorej ani wcześniejszy podział przyszłego spadku. Środki na rachunku mamy nadal należą do niej i powinny być przeznaczane na jej potrzeby. Jeżeli konieczne są większe wypłaty, darowizny, zmiany lokat lub inne istotne decyzje majątkowe, bezpieczną drogą jest wystąpienie o zgodę sądu opiekuńczego.

Jeżeli obawia się Pani działań brata, najważniejsze są: udział w postępowaniu o ubezwłasnowolnienie, aktywność w sprawie o ustanowienie opiekuna, monitorowanie rachunku w granicach prawa, żądanie rozliczeń i szybkie informowanie sądu opiekuńczego o nieprawidłowościach. Ustne rodzinne ustalenia są niewystarczające, gdy chodzi o znaczny majątek osoby, która sama nie może już skutecznie chronić swoich interesów.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
4. Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe - Dz.U. 1997 nr 140 poz. 939
5. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn - Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207
6. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny - Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553