Podział majątku po rozwodzie a śmierć byłego małżonka

Co dzieje się ze wspólnym mieszkaniem po śmierci byłego małżonka?

Jeżeli po rozwodzie nie doszło do podziału majątku wspólnego, to byli małżonkowie co do zasady pozostają współwłaścicielami majątku, który wcześniej należał do ich majątku wspólnego. Z chwilą ustania wspólności ustawowej udziały małżonków w majątku wspólnym stają się co do zasady równe, o ile nie zapadło rozstrzygnięcie o nierównych udziałach. Wynika to z art. 43 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

To oznacza, że po rozwodzie mieszkanie nie staje się automatycznie własnością jednej osoby. Najczęściej każdemu z byłych małżonków przysługuje udział wynoszący 1/2. Jeżeli jeden z nich umrze przed podziałem majątku, do spadku wchodzi właśnie ten udział, a nie całe mieszkanie.

Czy były mąż albo była żona dziedziczy po rozwodzie?

Nie. Po prawomocnym rozwodzie były małżonek nie należy do kręgu spadkobierców ustawowych. Zgodnie z art. 931 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w pierwszej kolejności z ustawy dziedziczą małżonek i dzieci spadkodawcy. Skoro po rozwodzie nie ma już statusu małżonka, były współmałżonek nie dziedziczy na tej podstawie.

Ma to bardzo praktyczne znaczenie: po śmierci byłego męża albo byłej żony ich udział w mieszkaniu nie wróci do Pani lub Pana automatycznie. Przejdzie na osoby, które dziedziczą po zmarłym z ustawy albo z testamentu.

Kto dziedziczy po byłym małżonku, gdy nie ma dzieci?

Jeżeli zmarły nie pozostawił dzieci ani dalszych zstępnych, a nie miał już małżonka, zastosowanie ma art. 932 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 932 § 3 Kodeksu cywilnego, w braku zstępnych i małżonka cały spadek przypada rodzicom spadkodawcy w częściach równych.

Jeżeli jedno z rodziców nie dożyło otwarcia spadku, udział, który by mu przypadał, przechodzi na rodzeństwo spadkodawcy – art. 932 § 4 Kodeksu cywilnego. Jeżeli któreś z rodzeństwa też nie żyje, jego udział przypada jego zstępnym – art. 932 § 5 Kodeksu cywilnego.

W opisanym stanie faktycznym, jeżeli były mąż nie ma dzieci i nie sporządził testamentu, jego udział w mieszkaniu odziedziczą co do zasady jego rodzice, a gdy jednego z rodziców już nie ma – odpowiednio jego rodzeństwo lub zstępni rodzeństwa. Sam brak kontaktu z siostrą nie ma tu znaczenia prawnego.

Czy testament może zmienić sytuację?

Tak. Jeżeli były małżonek sporządził ważny testament, to dziedziczenie następuje według testamentu, a nie według zasad ustawowych, o ile testament obejmuje cały spadek. Podstawą jest art. 941 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament.

W praktyce oznacza to, że udział w mieszkaniu może przypaść osobie zupełnie innej niż ojciec czy siostra. Dlatego przy planowaniu sprzedaży albo zniesienia współwłasności trzeba brać pod uwagę nie tylko dziedziczenie ustawowe, ale też możliwość istnienia testamentu.

Dlaczego warto zrobić podział majątku jeszcze za życia byłego małżonka?

Jeżeli po śmierci byłego małżonka do sprawy wejdą jego spadkobiercy, zwykle wszystko się komplikuje. Najpierw trzeba ustalić, kto nabył spadek, a często potem jeszcze przeprowadzić dział spadku albo wspólnie wystąpić o zniesienie współwłasności. Sprzedaż mieszkania czy przejęcie udziału może wtedy trwać znacznie dłużej.

Dlatego najbezpieczniej doprowadzić do podziału majątku lub przynajmniej zniesienia współwłasności jeszcze za życia byłego małżonka. Jeżeli między stronami jest zgoda, można to zrobić umownie. Jeżeli w skład majątku wchodzi nieruchomość, potrzebny jest akt notarialny, bo przeniesienie własności nieruchomości wymaga formy aktu notarialnego na podstawie art. 158 Kodeksu cywilnego.

Jak można podzielić majątek po rozwodzie?

Po ustaniu wspólności ustawowej byli małżonkowie mogą podzielić majątek umownie albo sądownie. Jeżeli chodzi już o konkretną nieruchomość stanowiącą współwłasność w częściach ułamkowych, zastosowanie mają przepisy o zniesieniu współwłasności.

Zgodnie z art. 210 § 1 Kodeksu cywilnego każdy ze współwłaścicieli może żądać zniesienia współwłasności. Z kolei art. 211 Kodeksu cywilnego przewiduje, że każdy ze współwłaścicieli może żądać podziału rzeczy wspólnej, chyba że byłoby to sprzeczne z ustawą, społeczno-gospodarczym przeznaczeniem rzeczy albo pociągałoby za sobą istotną zmianę rzeczy lub znaczne zmniejszenie jej wartości.

W praktyce najczęściej w grę wchodzą trzy rozwiązania wynikające z art. 211 i art. 212 Kodeksu cywilnego:

Czy można sprzedać wspólne mieszkanie przed śmiercią byłego małżonka?

Tak, ale sprzedaż całego mieszkania wymaga udziału wszystkich współwłaścicieli. Wynika to z art. 199 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym do rozporządzania rzeczą wspólną potrzebna jest zgoda wszystkich współwłaścicieli.

Jeżeli oboje byli małżonkowie zgodzą się na sprzedaż, możecie zawrzeć jedną umowę sprzedaży całej nieruchomości. Jeżeli zgody nie ma, jeden współwłaściciel może co najwyżej sprzedać swój udział. Taka sprzedaż zwykle jest jednak mniej korzystna i trudniejsza rynkowo.

Jeżeli po śmierci jednego współwłaściciela jego udział odziedziczy kilka osób, sprzedaż całego mieszkania będzie wymagała zgody wszystkich tych spadkobierców albo wcześniejszego uporządkowania stanu prawnego.

Czy można żądać rozliczenia nakładów i wydatków?

Tak, ale to zależy od konkretnego stanu faktycznego. W postępowaniu o podział majątku wspólnego albo o zniesienie współwłasności można dochodzić rozliczeń związanych z nakładami, spłatą kredytu, remontami, opłatami eksploatacyjnymi czy innymi wydatkami ponoszonymi po rozwodzie.

W sprawach między byłymi małżonkami istotny jest art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który reguluje zwrot wydatków i nakładów między majątkiem wspólnym a majątkami osobistymi. W konkretnych sprawach mogą mieć też znaczenie przepisy o pożytkach i wydatkach współwłaścicieli, w tym art. 207 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym pożytki i inne przychody z rzeczy wspólnej przypadają współwłaścicielom stosownie do wielkości udziałów, a w takim samym stosunku ponoszą oni wydatki i ciężary związane z rzeczą wspólną.

Jeżeli np. po rozwodzie tylko jedna osoba płaciła raty kredytu, czynsz, podatek od nieruchomości albo sfinansowała istotny remont, warto gromadzić potwierdzenia przelewów, faktury i umowy. Bez dowodów rozliczenie może być trudne.

Co zrobić krok po kroku, jeśli obawia się Pani lub Pan śmierci byłego małżonka?

Najpraktyczniejsze działania są zwykle następujące:

1. ustalić dokładny stan prawny nieruchomości – kto widnieje w księdze wieczystej i w jakich udziałach,
2. sprawdzić, czy możliwa jest szybka umowa u notariusza,
3. jeżeli zgody nie ma – przygotować wniosek o podział majątku lub o zniesienie współwłasności,
4. zebrać dowody dotyczące nakładów, opłat i korzystania z mieszkania,
5. jeżeli były małżonek umrze przed zakończeniem sprawy – ustalić krąg spadkobierców i kontynuować działania już z ich udziałem.

Jeżeli sprawa dotyczy wyłącznie jednego składnika, np. mieszkania, często wystarczający jest wniosek o zniesienie współwłasności. Jeżeli do podziału pozostaje cały majątek po ustaniu wspólności majątkowej, właściwsze może być postępowanie o podział majątku wspólnego.

Jakie są skutki śmierci byłego małżonka dla toczącej się sprawy?

Jeżeli postępowanie sądowe już się toczy, śmierć uczestnika zwykle powoduje konieczność zawieszenia postępowania do czasu ustalenia jego następców prawnych. Dopiero po wskazaniu spadkobierców sprawa może być podjęta dalej. W praktyce to wydłuża postępowanie i podnosi koszty organizacyjne całej sprawy.

Jeżeli natomiast nie ma jeszcze żadnej sprawy w sądzie, po śmierci byłego małżonka trzeba najpierw uregulować sprawy spadkowe – najczęściej przez akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza albo postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku.

Czy stan zdrowia, alkoholizm albo brak kontaktów rodzinnych zmienia dziedziczenie?

Co do zasady nie. Sam zły stan zdrowia, uzależnienie albo wieloletni brak relacji rodzinnych nie pozbawiają krewnych prawa do dziedziczenia ustawowego. Inaczej byłoby tylko wtedy, gdyby zachodziły szczególne podstawy uznania spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia na podstawie art. 928 Kodeksu cywilnego albo gdyby doszło do odrzucenia spadku. To jednak są odrębne, wyjątkowe sytuacje i wymagają konkretnych przesłanek.

FAQ

Czy po rozwodzie nadal mam prawo do całego mieszkania?

Nie, jeżeli mieszkanie należało do majątku wspólnego i nie było jeszcze podziału. Po rozwodzie co do zasady każde z byłych małżonków ma udział, najczęściej po 1/2, zgodnie z art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy były małżonek może mnie wydziedziczyć?

Po rozwodzie nie dziedziczy Pani/Pan z ustawy jako małżonek. Były małżonek może natomiast sporządzić testament i powołać do spadku dowolną osobę na zasadach z art. 941 Kodeksu cywilnego.

Czy mogę sama sprzedać całe mieszkanie?

Nie, jeżeli jest Pani/Pan tylko współwłaścicielem udziału. Do sprzedaży całej nieruchomości potrzebna jest zgoda wszystkich współwłaścicieli zgodnie z art. 199 Kodeksu cywilnego.

Czy brak kontaktu siostry ze zmarłym odbiera jej prawo do spadku?

Nie. Sam brak relacji rodzinnych nie wyłącza od dziedziczenia ustawowego. Znaczenie miałyby dopiero szczególne sytuacje, np. testament, odrzucenie spadku albo niegodność dziedziczenia z art. 928 Kodeksu cywilnego.

Co jest szybsze: sąd czy notariusz?

Jeżeli obie strony są zgodne, podział u notariusza jest zwykle najszybszy. Jeżeli zgody nie ma, pozostaje droga sądowa – podział majątku wspólnego albo zniesienie współwłasności.

Czy po śmierci zobowiązanego można otrzymać jeszcze świadczenia alimentacyjne z funduszu?

To odrębny problem prawny niż podział majątku. W praktyce warto osobno przeanalizować zasady dotyczące fundusz po śmierci, bo skutki zależą od rodzaju świadczenia i momentu śmierci zobowiązanego.

Źródła

• art. 43 § 1 oraz art. 45 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 158, art. 199, art. 207, art. 210 § 1, art. 211, art. 212, art. 931 § 1, art. 932 § 3-5, art. 941, art. 928 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 623 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• postanowienie Sądu Najwyższego z 2 kwietnia 2014 r., IV CSK 431/13