Wyrzucenie męża z domu w trakcie rozwodu

W opisanej sytuacji problem ma przede wszystkim charakter cywilny i rodzinny, a nie karny. Sam fakt, że dom został darowany żonie i należy do jej majątku osobistego, nie oznacza jeszcze, że może ona samodzielnie pozbawić Pana dostępu do mieszkania bez orzeczenia sądu.

Trzeba rozróżnić trzy kwestie: prawo małżonka do korzystania z mieszkania, ochronę posiadania oraz ewentualne środki procesowe w sprawie rozwodowej.

Czy właściciel domu może wyrzucić małżonka z domu bez wyroku?

Nie. Nawet jeżeli jeden z małżonków jest wyłącznym właścicielem domu, drugi małżonek może być uprawniony do korzystania z tego mieszkania. Wynika to z art. 28¹ ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym, jeżeli prawo do mieszkania przysługuje jednemu małżonkowi, drugi małżonek jest uprawniony do korzystania z tego mieszkania w celu zaspokajania potrzeb rodziny. Przepis ten stosuje się odpowiednio do przedmiotów urządzenia domowego. Osobnym, ale powiązanym problemem jest wyrzucenie małżonka z mieszkania przed rozwodem.

Oznacza to, że do czasu prawomocnego rozwodu samo wyłączne prawo własności żony nie daje jej prawa do samowolnego usunięcia Pana z domu, jeżeli mieszkanie służyło rodzinie i faktycznie Pan w nim mieszkał.

Inaczej może być tylko w szczególnych sytuacjach, np. gdy sąd wyda odpowiednie postanowienie zabezpieczające albo orzeknie eksmisję małżonka z powodu rażąco nagannego postępowania. To jednak wymaga decyzji sądu, a nie jednostronnego działania drugiego małżonka.

Ochrona posiadania – najważniejsze narzędzie po wyrzuceniu z domu

Jeżeli mieszkał Pan w domu, miał tam swoje rzeczy i faktycznie z niego korzystał, był Pan jego posiadaczem w rozumieniu prawa cywilnego. Posiadanie nie jest tym samym co własność, ale podlega odrębnej ochronie.

Art. 342 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny stanowi, że nie wolno naruszać samowolnie posiadania, chociażby posiadacz był w złej wierze. Z kolei art. 344 § 1 Kodeksu cywilnego przyznaje posiadaczowi roszczenie o przywrócenie stanu poprzedniego i o zaniechanie naruszeń przeciwko temu, kto samowolnie naruszył posiadanie, jak również przeciwko temu, na czyją korzyść naruszenie nastąpiło.

To właśnie ten przepis najczęściej ma zastosowanie, gdy jedna osoba wymienia zamki, nie wpuszcza domownika do środka albo wystawia jego rzeczy bez przeprowadzenia postępowania sądowego.

W takim procesie sąd nie rozstrzyga, kto jest właścicielem domu. Zgodnie z art. 478 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego sąd bada jedynie ostatni stan posiadania i fakt jego naruszenia. Dla takiej sprawy własność nieruchomości ma znaczenie uboczne.

Termin na pozew o przywrócenie posiadania

Tu trzeba działać szybko. Art. 344 § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje, że roszczenie wygasa, jeżeli nie będzie dochodzone w ciągu roku od chwili naruszenia. Po upływie tego terminu droga posesoryjna co do zasady zamyka się.

W pozwie można żądać:

• przywrócenia posiadania, np. wydania kluczy i dopuszczenia do korzystania z domu,
• zaniechania dalszych naruszeń, np. zakazu dalszego blokowania wejścia lub ponownej wymiany zamków.

Sprawę wnosi się do sądu rejonowego właściwego dla miejsca położenia nieruchomości na podstawie art. 38 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Właściwość rzeczowa sądu rejonowego wynika z art. 17 pkt 4 Kodeksu postępowania cywilnego, ponieważ sprawy o naruszenie posiadania należą do wyjątków od ogólnej właściwości sądu okręgowego w sprawach o prawa majątkowe.

Opłata stała od pozwu o naruszenie posiadania wynosi 200 zł zgodnie z art. 27 pkt 7 ustawy z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Czy można było wejść z powrotem do domu bez wyroku?

Kodeks cywilny dopuszcza tzw. samopomoc posesoryjną, ale tylko w wąskich granicach. Zgodnie z art. 343 § 1 Kodeksu cywilnego posiadacz może zastosować obronę konieczną, aby odeprzeć samowolne naruszenie posiadania. Natomiast art. 343 § 2 Kodeksu cywilnego stanowi, że posiadacz nieruchomości może niezwłocznie po samowolnym naruszeniu posiadania przywrócić własnym działaniem stan poprzedni, nie wolno mu jednak stosować przemocy względem osób.

W praktyce oznacza to, że bezpośrednio po wyrzuceniu z domu możliwe bywa np. otwarcie drzwi przez ślusarza i powrót do lokalu, ale tylko wtedy, gdy działanie jest rzeczywiście niezwłoczne i nie prowadzi do przemocy wobec osób. Im więcej czasu upłynęło od zdarzenia, tym większe ryzyko sporu, czy działanie nadal mieści się w granicach art. 343 § 2 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli od zdarzenia minął już dłuższy czas, bezpieczniejszym rozwiązaniem jest droga sądowa zamiast siłowego odzyskiwania dostępu.

Co można zrobić w sprawie rozwodowej?

Poza pozwem posesoryjnym warto wykorzystać instrumenty dostępne w sprawie o rozwód. Art. 58 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje, że jeżeli małżonkowie zajmują wspólne mieszkanie, sąd w wyroku rozwodowym orzeka także o sposobie korzystania z tego mieszkania przez czas wspólnego w nim zamieszkiwania rozwiedzionych małżonków. W wypadkach wyjątkowych, gdy jeden z małżonków swym rażąco nagannym postępowaniem uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie, sąd może nakazać jego eksmisję na żądanie drugiego małżonka.

Już w toku procesu rozwodowego można złożyć wniosek o zabezpieczenie sposobu korzystania z mieszkania na czas trwania postępowania. Podstawę procesową zabezpieczenia dają art. 730 § 1, art. 730¹ § 1 i 2 oraz art. 755 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Wniosek powinien uprawdopodobnić roszczenie i interes prawny, czyli wykazać, że brak zabezpieczenia utrudni lub uniemożliwi ochronę Pana praw w czasie procesu.

Jeżeli więc trwa sprawa rozwodowa, praktycznie warto złożyć do sądu rozwodowego pismo z wnioskiem o pilne uregulowanie korzystania z domu do czasu wydania wyroku.

Czy po rozwodzie sytuacja wygląda tak samo?

Nie zawsze. Po rozwodzie odpada szczególna podstawa korzystania z mieszkania wynikająca z art. 28¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli więc były małżonek nie ma żadnego innego tytułu prawnego do lokalu, właściciel może dochodzić jego opuszczenia w sądzie.

Nadal jednak nie wolno przeprowadzać „prywatnej eksmisji”. Właściciel powinien uzyskać tytuł wykonawczy, a opróżnienie lokalu przeprowadza komornik zgodnie z przepisami egzekucyjnymi. Samowolne wymienienie zamków po rozwodzie również może prowadzić do odpowiedzialności cywilnej, jeżeli druga osoba pozostawała posiadaczem lokalu.

Czy zachowanie małżonka może być przestępstwem?

Nie w każdej sytuacji. Samo zamknięcie drzwi i niewpuszczenie małżonka do domu najczęściej jest kwalifikowane jako spór cywilny o posiadanie i korzystanie z mieszkania, a nie jako oczywiste przestępstwo. Dlatego odmowa wszczęcia postępowania karnego w podobnych stanach faktycznych nie jest rzadkością.

To nie znaczy jednak, że ochrona prawna nie istnieje. Po prostu zwykle skuteczniejsze są środki cywilne i rodzinne niż zawiadomienie karne.

Jeżeli jednak w konkretnym stanie faktycznym doszło np. do przemocy, gróźb, niszczenia rzeczy, zabrania dokumentów, pieniędzy albo uporczywego nękania, ocena może być inna. Wtedy trzeba analizować zdarzenie szerzej niż tylko przez pryzmat prawa do domu.

Jakie dowody warto przygotować?

W sprawie o przywrócenie posiadania i wniosku o zabezpieczenie szczególnie przydatne będą:

• korespondencja z małżonkiem, SMS-y, e-maile, nagrania rozmów, o ile zostały uzyskane legalnie,
• zeznania świadków, którzy widzieli wyrzucenie z domu albo wiedzą, że stale Pan tam mieszkał,
• zdjęcia rzeczy pozostawionych w domu, wymienionych zamków, wystawionych przedmiotów,
• dokumenty potwierdzające zamieszkiwanie, np. adres korespondencyjny, rachunki, przesyłki, meldunek – jeżeli istnieje,
• dokumentacja medyczna lub policyjna, jeżeli zdarzeniu towarzyszył konflikt, przemoc lub pogorszenie stanu zdrowia.

Co zrobić krok po kroku?

FAQ

Czy małżonek będący właścicielem domu może zabronić mi wejścia w czasie rozwodu?

Co do zasady nie, jeżeli dom służy zaspokajaniu potrzeb rodziny, a Pan jako małżonek z niego korzysta. Podstawą jest art. 28¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Ile mam czasu na pozew o przywrócenie posiadania?

Rok od dnia naruszenia posiadania. Po tym terminie roszczenie z art. 344 § 2 Kodeksu cywilnego wygasa.

Czy w takiej sprawie sąd bada, kto jest właścicielem domu?

W sprawie o naruszenie posiadania nie. Na podstawie art. 478 Kodeksu postępowania cywilnego sąd bada ostatni stan posiadania i fakt naruszenia.

Czy mogę żądać uregulowania korzystania z mieszkania już w trakcie rozwodu?

Tak. Można złożyć wniosek o zabezpieczenie na czas procesu oraz domagać się rozstrzygnięcia o sposobie korzystania z mieszkania w wyroku rozwodowym.

Czy odmowa wszczęcia sprawy karnej zamyka mi drogę działania?

Nie. W podobnych sprawach podstawowe znaczenie mają zwykle roszczenia cywilne i wnioski składane w sprawie rodzinnej, a nie postępowanie karne.

Źródła

• art. 342, art. 343 § 1 i 2, art. 344 § 1 i 2 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 38 § 1, art. 17 pkt 4, art. 478, art. 730 § 1, art. 730¹ § 1 i 2, art. 755 § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• art. 28¹, art. 58 § 2 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 27 pkt 7 ustawy z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych
• art. 55 § 1 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, jeżeli w konkretnej sprawie spełnione są przesłanki wniesienia subsydiarnego aktu oskarżenia