Przekazanie gospodarstwa rolnego a zachowek dla rodzeństwa

Czy przekazane gospodarstwo rolne wchodzi do spadku?

Do spadku należą prawa i obowiązki majątkowe zmarłego, które istnieją w chwili jego śmierci. Jeżeli więc rodzice wiele lat wcześniej skutecznie przenieśli własność gospodarstwa rolnego na jedno z dzieci, to w dniu śmierci nie byli już właścicielami tego gospodarstwa. W takim przypadku samo gospodarstwo nie wchodzi do masy spadkowej po rodzicach.

Nie oznacza to jednak automatycznie, że temat zachowku zawsze odpada. Najpierw trzeba ustalić, na jakiej podstawie gospodarstwo zostało przeniesione. Inne skutki ma bowiem umowa o przekazanie gospodarstwa rolnego następcy zawarta w związku z systemem świadczeń rolniczych, a inne zwykła darowizna. Kluczowe znaczenie ma treść aktu notarialnego, a nie potoczne określenie, że rodzice „przepisali” albo „dali” gospodarstwo.

Szczególny wariant tej sytuacji — wpływ przekazania gospodarstwa za emeryturę rolniczą na zachowek — omawiamy osobno.

Jeżeli akt notarialny wskazuje dawną ustawę z 1977 r. albo ustawę z 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin, najczęściej mamy do czynienia z umową przekazania gospodarstwa następcy, a nie z darowizną. Więcej o tym zagadnieniu omawia także powiązany artykuł: umowa o przekazanie gospodarstwa rolnego a zachowek.

Umowa przekazania gospodarstwa następcy a zachowek

W orzecznictwie przyjmuje się, że wartości gospodarstwa przekazanego następcy w trybie dawnych przepisów rolniczo-emerytalnych nie uwzględnia się przy ustalaniu zachowku. Wynika to z tego, że taka umowa miała szczególny, mieszany charakter: łączyła elementy prawa cywilnego, administracyjnego i ubezpieczeniowego oraz służyła uzyskaniu przez rolnika świadczeń z systemu ubezpieczenia społecznego.

Najczęściej przywołuje się uchwałę Sądu Najwyższego z 19 lutego 1991 r., sygn. III CZP 4/91. Sąd Najwyższy wskazał, że umowy przekazania gospodarstwa rolnego następcy nie należy dla potrzeb zachowku utożsamiać z darowizną. Podobnie wypowiedział się Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z 19 lipca 2006 r., sygn. VI ACa 99/06, podkreślając, że przekazanie gospodarstwa w zamian za świadczenie z ubezpieczenia społecznego nie jest darowizną w rozumieniu art. 888 § 1 Kodeksu cywilnego, a to darowizny dolicza się do spadku przy obliczaniu zachowku.

Praktyczny wniosek jest taki: jeśli rodzice przekazali gospodarstwo jednemu dziecku jako następcy w trybie dawnej ustawy, rodzeństwo co do zasady nie może żądać zachowku liczonego od wartości tego gospodarstwa. Może natomiast dziedziczyć inne składniki majątku rodziców, jeśli takie istniały w chwili ich śmierci.

Kiedy przekazanie gospodarstwa może być traktowane jak darowizna?

Inaczej należy ocenić sytuację, w której z aktu notarialnego wynika, że rodzice zawarli zwykłą umowę darowizny. Darowizna polega na bezpłatnym świadczeniu na rzecz obdarowanego kosztem majątku darczyńcy. Jeżeli więc gospodarstwo zostało podarowane jednemu z dzieci poza szczególnym trybem przekazania następcy, może być doliczane przy obliczaniu zachowku.

W sprawach rodzinnych granica między przekazaniem gospodarstwa, darowizną, dożywociem i ustanowieniem służebności bywa źródłem sporów. Jeżeli rodzice darowali nieruchomość jednemu dziecku i jednocześnie zastrzegli sobie prawo mieszkania, warto porównać zasady opisane w materiale o tym, jak działa zachowek przy darowiźnie - zasady ogólne.

W przypadku darowizny znaczenie ma m.in. krąg osób uprawnionych do zachowku, wartość darowanej nieruchomości według stanu z chwili darowizny i cen z chwili ustalania zachowku, a także to, czy obdarowany jest spadkobiercą albo osobą uprawnioną do zachowku. Nie można więc opierać się wyłącznie na tym, że „minęło wiele lat” od przepisania gospodarstwa.

Kto jest uprawniony do zachowku i jak liczy się jego wysokość?

Do zachowku są uprawnieni zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, którzy byliby powołani do dziedziczenia z ustawy. W opisanych sprawach chodzi zwykle o dzieci zmarłego rodzica. Rodzeństwo osoby, która otrzymała gospodarstwo, nie domaga się zachowku „po bracie” albo „po siostrze”, lecz ewentualnie po rodzicach, jako ich dzieci.

Wysokość zachowku wynosi co do zasady połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy, zachowek wynosi dwie trzecie tego udziału. W praktyce najpierw ustala się hipotetyczny udział spadkowy, następnie substrat zachowku, a dopiero potem wylicza kwotę należną konkretnej osobie. W sprawach dotyczących dzieci pomocny może być także materiał o tym, jak ustala się zachowek dla małoletniego.

Jeżeli jedynym istotnym majątkiem rodziców było gospodarstwo przekazane następcy w szczególnym trybie, a przekazania tego nie dolicza się do spadku, to samo pokrzywdzenie ekonomiczne pozostałych dzieci nie wystarcza do zasądzenia zachowku. Zachowek nie jest ogólnym roszczeniem o „wyrównanie” między rodzeństwem, lecz konkretnym roszczeniem wynikającym z przepisów Kodeksu cywilnego.

Przedawnienie roszczenia o zachowek

Aktualnie roszczenia z tytułu zachowku przedawniają się zasadniczo z upływem 5 lat. Roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku oraz roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń przedawniają się po 5 latach od ogłoszenia testamentu. Roszczenie przeciwko osobie zobowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej darowizny albo zapisu windykacyjnego przedawnia się po 5 latach od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy.

Starsze artykuły i dawne sprawy często odwołują się do 3-letniego terminu przedawnienia, który obowiązywał przed zmianą przepisów. Dlatego przy śmierci, która nastąpiła wiele lat temu, nie wystarczy mechanicznie zastosować obecnego 5-letniego terminu. Trzeba ustalić, kiedy roszczenie powstało, jaki termin obowiązywał wtedy i czy roszczenie nie było już przedawnione przed wejściem w życie nowych przepisów.

W praktyce roszczenie o zachowek po ojcu zmarłym w 1988 r. będzie co do zasady przedawnione. W przypadku śmierci matki trzeba natomiast ocenić datę jej śmierci, treść ewentualnego testamentu, skład spadku oraz to, czy w ogóle istnieje składnik majątkowy albo darowizna, od których można liczyć zachowek.

Dożywotnia służebność na rzecz rodziców a obowiązek opieki

W wielu aktach przekazania gospodarstwa rodzice zastrzegali sobie dożywotnią służebność mieszkania, korzystania z części domu, zabudowań albo określonego gruntu. Taka służebność osobista obciąża nieruchomość na rzecz konkretnej osoby i daje jej uprawnienia wynikające z aktu notarialnego oraz z przepisów o służebnościach osobistych.

Służebność mieszkania lub korzystania z gruntu nie zawsze oznacza obowiązek osobistej, codziennej opieki nad rodzicem. Jeżeli akt notarialny przewiduje jedynie prawo do zajmowania określonych pomieszczeń i korzystania z części nieruchomości, właściciel powinien to prawo respektować. Jeżeli natomiast w akcie wpisano także obowiązek utrzymania, zapewnienia opału, pomocy, wyżywienia albo innych świadczeń, zakres obowiązków wynika przede wszystkim z tej umowy.

Osobną kwestią jest rodzinny obowiązek alimentacyjny. Dorosłe dzieci mogą być zobowiązane do pomocy rodzicowi, jeżeli spełnione są przesłanki z prawa rodzinnego, zwłaszcza gdy rodzic znajduje się w niedostatku. Nie jest to jednak to samo co obowiązek wynikający z samego przekazania gospodarstwa rolnego. Więcej o podobnych sprawach można przeczytać w materiale: przekazanie gospodarstwa rolnego w zamian za emeryturę.

Od czego zacząć w praktyce?

Najlepiej zacząć od zebrania dokumentów. Potrzebny będzie przede wszystkim akt notarialny przekazania gospodarstwa, odpis księgi wieczystej, dokumenty potwierdzające daty śmierci rodziców, ewentualne testamenty oraz informacje o pozostałym majątku i długach spadkowych. Dopiero na tej podstawie można ocenić, czy zachowek w ogóle wchodzi w grę.

Jeżeli gospodarstwo było przekazane następcy w trybie ustawy rolniczej, najczęściej nie będzie podstaw do zachowku od wartości gospodarstwa. Jeżeli jednak w akcie widnieje darowizna, umowa dożywocia, sprzedaż za symboliczną cenę albo mieszana konstrukcja prawna, sprawa wymaga dokładniejszej analizy. Warto też sprawdzić, czy po rodzicach pozostał inny majątek, bo on może podlegać zwykłemu dziedziczeniu.

FAQ

Źródła

• Kodeks cywilny, w szczególności art. 922, art. 991-1007 oraz art. 888 § 1.
• Ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin, Dz.U. 1982 nr 40 poz. 268.
• Ustawa z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin, Dz.U. 1977 nr 32 poz. 140.
• Uchwała Sądu Najwyższego z 19 lutego 1991 r., sygn. III CZP 4/91.
• Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 19 lipca 2006 r., sygn. VI ACa 99/06.