Zachowek dla małoletniego – jak bezpiecznie zapłacić?

Kiedy małoletniemu przysługuje zachowek?

Podstawą roszczenia o zachowek jest art. 991 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Zgodnie z tym przepisem do zachowku są uprawnieni zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Siostrzeniec, wnuk, dziecko albo inny małoletni nie nabywa więc prawa do zachowku wyłącznie dlatego, że jest krewnym spadkodawcy. Trzeba najpierw ustalić, czy należy do kręgu osób wskazanych w art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli małoletni jest osobą uprawnioną, wysokość zachowku jest korzystniejsza niż w przypadku osoby pełnoletniej. Art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jest małoletni, przysługuje mu 2/3 wartości udziału spadkowego, który przypadłby mu przy dziedziczeniu ustawowym. W pozostałych przypadkach zachowek wynosi 1/2 tego udziału.

Roszczenie o zachowek ma charakter pieniężny. Wynika to z art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego, który przewiduje roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia albo uzupełnienia zachowku. Oznacza to, że osoba zobowiązana nie przenosi na małoletniego udziału w konkretnych rzeczach ze spadku, lecz płaci odpowiednią kwotę.

Kto reprezentuje małoletniego przy zapłacie zachowku?

Małoletni nie działa samodzielnie w sprawie zapłaty zachowku. Zgodnie z art. 98 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy rodzice są przedstawicielami ustawowymi dziecka pozostającego pod ich władzą rodzicielską. Jeżeli władza rodzicielska przysługuje ojcu dziecka, to właśnie on może występować w imieniu małoletniego, odbierać oświadczenia i wskazać rachunek do zapłaty.

Art. 95 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wskazuje, że władza rodzicielska obejmuje w szczególności obowiązek i prawo rodziców do wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz do wychowania dziecka. Z kolei art. 101 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nakłada na rodziców obowiązek sprawowania zarządu majątkiem dziecka z należytą starannością.

Jeżeli rodzic przyjmuje środki należne dziecku, pieniądze nie stają się jego majątkiem. Nadal są majątkiem dziecka, a rodzic odpowiada za prawidłowy zarząd tym majątkiem. Po ustaniu zarządu rodzice mają obowiązek wydać dziecku zarządzany majątek, a na żądanie zgłoszone przed upływem roku od ustania zarządu złożyć rachunek z zarządu. Wynika to z art. 105 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli jednak między dzieckiem a rodzicem istnieje konflikt interesów, sprawa wymaga dodatkowej ostrożności. Art. 99 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje, że jeżeli żadne z rodziców nie może reprezentować dziecka, reprezentuje je kurator ustanowiony przez sąd opiekuńczy. Taka sytuacja może wystąpić na przykład wtedy, gdy rodzic sam jest osobą zobowiązaną do zapłaty albo ma osobisty interes sprzeczny z interesem dziecka.

Czy można samodzielnie założyć konto dla małoletniego i wpłacić tam zachowek?

Osoba zobowiązana do zapłaty zachowku nie powinna samodzielnie zakładać rachunku dla małoletniego, jeżeli nie jest jego przedstawicielem ustawowym. Małoletni poniżej 13 lat nie ma zdolności do czynności prawnych na podstawie art. 12 Kodeksu cywilnego, a małoletni, który ukończył 13 lat, ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych na podstawie art. 15 Kodeksu cywilnego. W praktyce rachunek bankowy dla dziecka zakłada zwykle rodzic albo opiekun prawny, zgodnie z procedurami banku.

Dodatkowo art. 58 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe przewiduje szczególne zasady dysponowania rachunkiem przez małoletniego po ukończeniu 13 lat. Nie daje to jednak osobie trzeciej prawa do narzucenia bankowi warunku, że środki z zachowku nie będą wypłacane aż do pełnoletności dziecka. Takie ograniczenia zależą od rodzaju rachunku, umowy z bankiem oraz działań przedstawiciela ustawowego.

Jeżeli chce Pani ograniczyć ryzyko późniejszego sporu, bezpieczniejsze od samodzielnego zakładania rachunku jest uzyskanie od przedstawiciela ustawowego dziecka pisemnych danych do przelewu oraz potwierdzenia, że wpłata następuje tytułem zachowku po konkretnym spadkodawcy.

Ugoda z rodzicem małoletniego a zgoda sądu opiekuńczego

Nie każda czynność rodzica dotycząca majątku dziecka jest tak samo bezpieczna dla osoby płacącej zachowek. Art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że rodzice nie mogą bez zezwolenia sądu opiekuńczego dokonywać czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu ani wyrażać zgody na dokonywanie takich czynności przez dziecko.

Sama zapłata bezspornej, prawidłowo wyliczonej kwoty zachowku na rachunek wskazany przez rodzica zwykle nie powinna wymagać od płacącego inicjowania postępowania przed sądem rodzinnym. Inaczej może być z ugodą, w której rodzic działający za dziecko zgadza się na niższą kwotę, rozłożenie płatności na długi okres, odroczenie płatności albo oświadcza, że małoletni nie będzie miał już żadnych dalszych roszczeń. Takie postanowienia mogą zostać uznane za czynność przekraczającą zwykły zarząd majątkiem dziecka.

Wniosek o zezwolenie na dokonanie czynności przekraczającej zwykły zarząd składa się do sądu opiekuńczego. Właściwość sądu opiekuńczego określa art. 569 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego: właściwy jest sąd miejsca zamieszkania osoby, której postępowanie ma dotyczyć, a w braku miejsca zamieszkania – sąd miejsca jej pobytu.

Jak udokumentować zapłatę zachowku małoletniemu?

Najważniejsze jest to, aby można było wykazać, że zapłata została dokonana na rzecz małoletniego, w należnej wysokości i do osoby uprawnionej do jego reprezentowania. W praktyce warto przygotować krótkie pisemne porozumienie albo przynajmniej wymienić korespondencję, z której wynika, kto reprezentuje dziecko, po kim przysługuje zachowek, jaka kwota jest płacona i na jaki rachunek ma zostać przelana.

W tytule przelewu warto wskazać na przykład: „zachowek po [imię i nazwisko spadkodawcy] dla małoletniego [imię i nazwisko], płatne do rąk przedstawiciela ustawowego”. Dzięki temu dowód przelewu będzie czytelny również po latach.

Jeżeli rodzic dziecka później wykorzysta pieniądze niezgodnie z interesem dziecka, nie oznacza to automatycznie, że osoba zobowiązana do zachowku musi płacić drugi raz. Jeżeli zapłata została dokonana prawidłowo do rąk przedstawiciela ustawowego i da się to udowodnić, ewentualne roszczenia dziecka mogą dotyczyć rodzica, który zarządzał jego majątkiem. Trzeba jednak pamiętać, że ocena zależy od całego stanu faktycznego, zwłaszcza od tego, czy płacący wiedział o braku umocowania albo konflikcie interesów.

Obliczenie zachowku i przedawnienie roszczenia

Przy obliczaniu zachowku najpierw ustala się udział spadkowy, który przypadłby małoletniemu przy dziedziczeniu ustawowym, a następnie stosuje się ułamek z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego, czyli 2/3 tego udziału w przypadku małoletniego. Następnie trzeba ustalić substrat zachowku, czyli wartość, od której liczy się zachowek.

Do spadku dolicza się określone przysporzenia wskazane w art. 993 i następnych Kodeksu cywilnego, w tym darowizny oraz zapisy windykacyjne, z wyjątkami przewidzianymi w art. 994 Kodeksu cywilnego. Jeżeli w sprawie występowały wcześniejsze darowizny, warto sprawdzić także zachowek przy darowiźnie - zasady ogólne, ponieważ doliczenia mogą istotnie zmienić wysokość należnej kwoty.

Wartość darowizny przy obliczaniu zachowku ustala się według stanu z chwili jej dokonania i według cen z chwili ustalania zachowku, co wynika z art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego. W orzecznictwie przyjmuje się też, że wartość stanu czynnego spadku ustala się co do zasady według stanu z chwili otwarcia spadku i cen z chwili orzekania o zachowku, co wynika z uchwały Sądu Najwyższego z dnia 26 marca 1985 r., III CZP 75/84.

Roszczenia o zachowek przedawniają się na zasadach określonych w art. 1007 Kodeksu cywilnego. Roszczenie uprawnionego przeciwko spadkobiercy testamentowemu przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu, a roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej darowizny lub zapisu windykacyjnego – z upływem 5 lat od otwarcia spadku.

Odsetki za opóźnienie w zapłacie zachowku

Jeżeli termin zapłaty nie wynika z ugody ani z wyroku, zastosowanie może mieć art. 455 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem, gdy termin spełnienia świadczenia nie jest oznaczony ani nie wynika z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania. W praktyce oznacza to, że wezwanie do zapłaty zachowku jest ważne także dla ustalenia momentu opóźnienia.

Odsetki za opóźnienie wynikają z art. 481 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, wierzyciel może żądać odsetek za czas opóźnienia, nawet jeżeli nie poniósł szkody. W sprawach o zachowek termin naliczania odsetek bywa oceniany indywidualnie, zwłaszcza gdy między stronami istnieje rzeczywisty spór co do wysokości zachowku.

FAQ

Źródła

• Art. 12, art. 15, art. 455, art. 481 § 1, art. 991 § 1–2, art. 993–995 oraz art. 1007 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
• Art. 95 § 1, art. 98 § 1, art. 99 § 1, art. 101 § 1–3 oraz art. 105 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 569 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 58 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe.
• Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 26 marca 1985 r., III CZP 75/84.