Jak sprawdzić treść testamentu po śmierci bliskiej osoby?

Jak sprawdzić, czy testament został zarejestrowany?

Jeżeli spadkodawca sporządził testament u notariusza albo złożył u notariusza testament własnoręczny, warto zacząć od sprawdzenia Notarialnego Rejestru Testamentów, czyli NORT. Po śmierci spadkodawcy można zwrócić się do dowolnej kancelarii notarialnej i okazać odpis aktu zgonu. Notariusz sprawdzi, czy w rejestrze widnieje informacja o testamencie.

Trzeba jednak wyraźnie podkreślić dwie rzeczy. Po pierwsze, wpis testamentu do NORT jest dobrowolny, więc brak wyniku w rejestrze nie oznacza automatycznie, że testamentu nie ma. Po drugie, rejestr nie zawiera treści testamentu ani danych osób powołanych do spadku. Rejestr wskazuje jedynie, że testament istnieje i gdzie może się znajdować.

Jeżeli testament zostanie odnaleziony w kancelarii notarialnej, dalsze czynności powinny prowadzić do jego otwarcia i ogłoszenia. Dopiero wtedy zainteresowane osoby mogą poznać treść rozrządzeń spadkodawcy i ustalić, czy doszło do powołania określonych spadkobierców, zapisu, polecenia albo wydziedziczenia.

Co zrobić, gdy testament ma członek rodziny?

Jeżeli z relacji rodziny wynika, że testament istnieje, ale osoba, która go posiada, nie chce go okazać, najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest złożenie do sądu rejonowego wniosku o stwierdzenie nabycia spadku. W takim wniosku można wskazać, że konkretna osoba najprawdopodobniej dysponuje testamentem, oraz zażądać, aby sąd zobowiązał ją do złożenia dokumentu.

Zgodnie z art. 646 Kodeksu postępowania cywilnego osoba, u której znajduje się testament, ma obowiązek złożyć go w sądzie spadku, gdy dowie się o śmierci spadkodawcy, chyba że złożyła go u notariusza. Kto bezpodstawnie uchyla się od tego obowiązku, może odpowiadać za wyrządzoną szkodę, a sąd spadku może nałożyć na niego grzywnę.

W postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku sąd nie ogranicza się wyłącznie do twierdzeń uczestników. Na podstawie art. 670 Kodeksu postępowania cywilnego bada z urzędu, kto jest spadkobiercą oraz czy spadkodawca pozostawił testament. Jeżeli pojawia się informacja, że testament istnieje, sąd powinien dążyć do jego ujawnienia i oceny.

Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku i dokumenty

Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku składa się co do zasady do sądu rejonowego właściwego dla ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli takiego miejsca w Polsce nie da się ustalić, właściwy może być sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część.

Do wniosku zwykle dołącza się odpis aktu zgonu spadkodawcy oraz odpisy aktów stanu cywilnego osób, które mogą dziedziczyć: akty urodzenia, a w przypadku osób, które zmieniły nazwisko po ślubie, akty małżeństwa. Jeżeli wnioskodawca nie ma dostępu do wszystkich dokumentów, powinien opisać to we wniosku i wskazać, z jakich przyczyn nie może ich uzyskać.

Opłata sądowa od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi 100 zł. Dodatkowo pobierana jest opłata 5 zł za wpis do Rejestru Spadkowego. Jeżeli w jednym piśmie składane są inne wnioski, na przykład o odebranie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku, mogą pojawić się dodatkowe opłaty.

Sprawę można też przeprowadzić u notariusza w formie aktu poświadczenia dziedziczenia, ale zwykle wymaga to zgodnego udziału wszystkich osób, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi lub testamentowi. Jeżeli jest konflikt, brak kontaktu z uczestnikiem albo ktoś odmawia okazania testamentu, praktycznie konieczna bywa droga sądowa.

Wydziedziczenie a pominięcie w testamencie

Informacja od kuzynki, że spadkodawczyni nie chciała, aby córka cokolwiek otrzymała, sama w sobie nie rozstrzyga sprawy. W polskim prawie trzeba odróżnić pominięcie w testamencie od wydziedziczenia.

Pominięcie oznacza, że spadkodawca nie powołał danej osoby do spadku. Jeżeli pominiętą osobą jest dziecko, małżonek albo rodzic spadkodawcy, może w określonych warunkach przysługiwać jej roszczenie o zachowek. Wydziedziczenie jest dalej idące: pozbawia prawa do zachowku, ale tylko wtedy, gdy zostało dokonane w testamencie i opiera się na przyczynach przewidzianych w art. 1008 Kodeksu cywilnego.

Przyczynami wydziedziczenia mogą być między innymi uporczywe postępowanie wbrew zasadom współżycia społecznego, dopuszczenie się względem spadkodawcy albo najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu, wolności lub rażącej obrazy czci, a także uporczywe niedopełnianie względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych. Samo ogólne stwierdzenie w rodzinie, że ktoś jest osobą niegodną majątku, nie jest wydziedziczeniem.

Jeżeli testament zawiera klauzulę wydziedziczenia, trzeba sprawdzić jej treść, podstawę i konkretne okoliczności. Wydziedziczenie można kwestionować, zwłaszcza gdy przyczyna jest nieprawdziwa, zbyt ogólna albo nie mieści się w ustawowych przesłankach.

Czym jest niegodność dziedziczenia?

Niegodność dziedziczenia to odrębna instytucja od wydziedziczenia. Nie polega ona na tym, że jeden członek rodziny samodzielnie uznaje inną osobę za niegodną spadku. O niegodności dziedziczenia orzeka sąd, jeżeli zostaną spełnione przesłanki z art. 928 Kodeksu cywilnego.

Do takich przesłanek należą między innymi ciężkie i umyślne przestępstwo przeciwko spadkodawcy, nakłonienie spadkodawcy podstępem lub groźbą do sporządzenia albo odwołania testamentu, przeszkodzenie mu w dokonaniu takich czynności, a także umyślne ukrycie, zniszczenie, podrobienie, przerobienie testamentu albo świadome skorzystanie z testamentu podrobionego lub przerobionego przez inną osobę.

Jeżeli więc kuzynka twierdzi, że spadkobierca ustawowy jest niegodny dziedziczenia, powinna wykazać podstawę prawną i faktyczną takiego twierdzenia w odpowiednim postępowaniu. Do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia sądu samo takie oświadczenie nie pozbawia spadkobiercy jego uprawnień.

Co warto zrobić krok po kroku?

W pierwszej kolejności warto uzyskać odpis aktu zgonu spadkodawcy i udać się do dowolnego notariusza z prośbą o sprawdzenie NORT. Jeżeli rejestr wskaże testament, należy ustalić kancelarię lub miejsce przechowywania dokumentu i doprowadzić do jego otwarcia i ogłoszenia.

Jeżeli rejestr nie wskaże testamentu, ale wiadomo, że dokument ma kuzynka albo inna osoba, należy przygotować wniosek do sądu spadku. We wniosku warto opisać, kto może posiadać testament, kiedy i od kogo pojawiła się informacja o dokumencie oraz jakie znaczenie ma on dla ustalenia kręgu spadkobierców.

Po ujawnieniu testamentu trzeba sprawdzić, czy jest ważny, czy został prawidłowo sporządzony, czy rzeczywiście zawiera wydziedziczenie oraz czy nie przysługuje roszczenie o zachowek. W wielu sprawach samo poznanie testamentu nie kończy sporu, ale pozwala ustalić właściwy kierunek dalszych działań.

FAQ

Czy notariusz pokaże mi treść testamentu po samym sprawdzeniu NORT?

Nie. NORT nie zawiera treści testamentu. Rejestr może wskazać, że testament istnieje i gdzie go szukać. Treść testamentu można poznać dopiero po jego odnalezieniu oraz dokonaniu właściwych czynności, takich jak otwarcie i ogłoszenie testamentu.

Czy każdy testament jest wpisany do Notarialnego Rejestru Testamentów?

Nie. Rejestracja testamentu jest dobrowolna. Testament własnoręczny przechowywany w domu, u członka rodziny albo w innym miejscu może nie figurować w NORT, mimo że istnieje.

Czy kuzynka może sama zdecydować, że jestem niegodny spadku?

Nie. Niegodność dziedziczenia stwierdza sąd. Członek rodziny może mieć swoje twierdzenia lub zarzuty, ale nie może samodzielnie pozbawić innej osoby praw spadkowych przez nazwanie jej niegodną.

Czy pominięcie w testamencie oznacza brak prawa do zachowku?

Nie zawsze. Pominięcie w testamencie nie jest tym samym co wydziedziczenie. Dziecko, małżonek albo rodzic spadkodawcy może w określonych sytuacjach dochodzić zachowku, chyba że doszło do skutecznego wydziedziczenia albo wystąpiły inne przeszkody prawne.

Ile kosztuje wniosek o stwierdzenie nabycia spadku?

Podstawowa opłata sądowa od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi 100 zł. Do tego dochodzi 5 zł za wpis do Rejestru Spadkowego. Dodatkowe wnioski mogą wymagać odrębnych opłat.

Podsumowanie

Aby poznać treść testamentu po śmierci spadkodawcy, warto najpierw sprawdzić Notarialny Rejestr Testamentów, ale trzeba pamiętać, że rejestr nie pokazuje treści dokumentu i nie obejmuje wszystkich testamentów. Jeżeli testament znajduje się u członka rodziny, można złożyć w sądzie wniosek o stwierdzenie nabycia spadku i żądać zobowiązania tej osoby do złożenia dokumentu. Dopiero po ujawnieniu testamentu można rzetelnie ocenić, czy doszło do wydziedziczenia, czy przysługuje zachowek i czy ewentualne zarzuty niegodności mają podstawy prawne. Ustne twierdzenia innych osób nie zastępują testamentu ani orzeczenia sądu.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, w szczególności art. 928, art. 1008 i art. 1025 - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 646, art. 670 i art. 677 - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 49 - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398
4. Krajowa Rada Notarialna, Notarialny Rejestr Testamentów - informacje o NORT