Realizacja testamentu po śmierci rodziców

Od czego zacząć realizację testamentu po rodzicach?

Jeżeli rodzice sporządzili oddzielne testamenty notarialne, po śmierci każdego z nich należy przeprowadzić osobne postępowanie spadkowe. Wynika to z art. 922 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą śmierci na spadkobierców. Postępowanie spadkowe nie tworzy więc dziedziczenia, lecz urzędowo potwierdza, kto i w jakich udziałach nabył spadek.

Testament ma pierwszeństwo przed dziedziczeniem ustawowym. Zasada ta wynika z art. 926 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego: powołanie do spadku wynika z ustawy albo z testamentu, a dziedziczenie ustawowe co do całości spadku następuje wtedy, gdy spadkodawca nie powołał spadkobiercy albo gdy żadna z osób powołanych nie chce lub nie może być spadkobiercą.

Testament notarialny jest jedną z form testamentu zwykłego. Zgodnie z art. 950 Kodeksu cywilnego testament może być sporządzony w formie aktu notarialnego. Taki testament jest dokumentem urzędowym, ale nadal trzeba go formalnie otworzyć i ogłosić, a następnie uzyskać dokument potwierdzający dziedziczenie.

Sąd czy notariusz – którą drogę wybrać?

Spadkobiercy mają zwykle dwie drogi: notarialny akt poświadczenia dziedziczenia albo sądowe stwierdzenie nabycia spadku. Oba dokumenty, po ich sporządzeniu albo uprawomocnieniu, potwierdzają prawa spadkobierców.

Notariusz może sporządzić akt poświadczenia dziedziczenia na podstawie art. 95a i następnych ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie. W praktyce jest to najszybsza droga, ale wymaga, aby u notariusza stawili się wszyscy uczestnicy czynności, czyli osoby mogące wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi i testamentowi, oraz aby nie było sporu co do ważności testamentu, kręgu spadkobierców i udziałów.

Jeżeli choć jedna osoba kwestionuje testament, nie chce stawić się u notariusza, istnieje spór o pominięte dziecko albo nie ma pewności co do kręgu spadkobierców, bezpieczniejszą i często konieczną drogą będzie sąd. Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku składa się do sądu spadku, czyli co do zasady do sądu rejonowego ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Wynika to z art. 628 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.

Otwarcie i ogłoszenie testamentu

Osoba, u której znajduje się testament, ma obowiązek złożyć go w sądzie spadku, gdy dowie się o śmierci spadkodawcy, chyba że złożyła testament u notariusza. Tak stanowi art. 646 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Kto bezzasadnie uchyla się od tego obowiązku, odpowiada za wynikłą z tego szkodę, a sąd spadku może nałożyć na niego grzywnę.

Sąd albo notariusz otwiera i ogłasza testament, gdy ma dowód śmierci spadkodawcy. Podstawę stanowi art. 649 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Dowodem śmierci jest najczęściej odpis aktu zgonu. Jeżeli istnieje kilka testamentów jednego spadkodawcy, zgodnie z art. 650 Kodeksu postępowania cywilnego otwiera się i ogłasza wszystkie testamenty, a na każdym z nich czyni się wzmiankę o pozostałych.

W protokole otwarcia i ogłoszenia testamentu opisuje się stan zewnętrzny testamentu, wymienia jego datę, datę złożenia oraz osobę, która testament złożyła. Wynika to z art. 651 Kodeksu postępowania cywilnego. Z kolei art. 652 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje, że o dokonanym otwarciu i ogłoszeniu testamentu sąd spadku albo notariusz zawiadamia w miarę możności osoby, których rozrządzenia testamentowe dotyczą, wykonawcę testamentu i kuratora spadku.

Jakie dokumenty przygotować?

Do postępowania spadkowego po każdym z rodziców warto przygotować:

• odpis aktu zgonu każdego rodzica, po którym ma być prowadzone postępowanie,
• wypis testamentu notarialnego albo informację, u którego notariusza testament został sporządzony,
• odpisy aktów urodzenia dzieci, a w przypadku osób, które zmieniły nazwisko po małżeństwie – odpisy aktów małżeństwa,
• dane wszystkich dzieci, także tych pominiętych w testamencie, ponieważ mogą być uczestnikami postępowania,
• informacje o ewentualnych wcześniejszych testamentach, umowach zrzeczenia się dziedziczenia, odrzuceniach spadku albo sprawach o niegodność dziedziczenia,
• dokumenty dotyczące składników majątku, na przykład numer księgi wieczystej nieruchomości, dokumenty pojazdu, informacje o rachunkach bankowych.

W sprawie sądowej uczestnikami powinny być osoby zainteresowane wynikiem postępowania. Z art. 669 Kodeksu postępowania cywilnego wynika, że sąd stwierdza nabycie spadku przez spadkobierców po przeprowadzeniu rozprawy, na którą wzywa wnioskodawcę oraz osoby mogące wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi i testamentowi.

Co z dzieckiem pominiętym w testamencie?

Dziecko pominięte w testamencie nie dziedziczy jako spadkobierca testamentowy, jeżeli testament jest ważny i skutecznie powołuje inne osoby do całości spadku. Nie oznacza to jednak automatycznie, że nie ma żadnych roszczeń.

Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się zachowek. Co do zasady wynosi on połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby przy dziedziczeniu ustawowym, a jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny jest małoletni – dwie trzecie wartości tego udziału.

Roszczenie o zachowek kieruje się przede wszystkim przeciwko spadkobiercom testamentowym. Podstawą jest art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym uprawnionemu, który nie otrzymał należnego zachowku w postaci darowizny, powołania do spadku albo zapisu, przysługuje roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia albo uzupełnienia zachowku.

Jeżeli jedno z dzieci otrzymało w 1990 r. gospodarstwo rolne w związku z przejściem rodziców na rentę rolniczą, trzeba ustalić dokładny tytuł prawny tej czynności. Jeżeli była to typowa darowizna, może mieć znaczenie przy obliczaniu zachowku na podstawie art. 993–995 Kodeksu cywilnego. Jeżeli była to umowa przekazania gospodarstwa następcy w reżimie przepisów rolniczo-emerytalnych, jej kwalifikacja nie zawsze jest taka sama jak zwykłej darowizny. W praktyce wymaga to analizy aktu notarialnego z 1990 r. oraz przepisów obowiązujących w dniu zawarcia umowy.

Syn pozamałżeński ojca a spadek po ojcu

Jeżeli ojciec miał syna pozamałżeńskiego, to dla sprawy spadkowej znaczenie ma to, czy ojcostwo zostało prawnie ustalone. Dziecko pochodzące spoza małżeństwa ma takie same prawa spadkowe po ojcu jak dziecko małżeńskie, jeżeli ojcostwo wynika z aktu urodzenia, uznania ojcostwa albo orzeczenia sądu. Zasada równości dzieci przy dziedziczeniu ustawowym wynika z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym w pierwszej kolejności powołane są z ustawy dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek, a dzieci dziedziczą w częściach równych.

Jeżeli syn ojca został pominięty w testamencie, nie będzie spadkobiercą testamentowym, ale – tak jak inne dziecko spadkodawcy – może być uprawniony do zachowku na podstawie art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego, o ile nie zachodzi jedna z okoliczności wyłączających albo ograniczających to uprawnienie, na przykład skuteczne wydziedziczenie, niegodność dziedziczenia, zrzeczenie się dziedziczenia albo odrzucenie spadku w odpowiednim zakresie.

W postępowaniu spadkowym po ojcu taką osobę należy ujawnić jako potencjalnego spadkobiercę ustawowego, nawet jeżeli testament powołuje inne osoby. Ukrycie istnienia osoby należącej do kręgu spadkobierców ustawowych może prowadzić do późniejszych problemów z prawomocnością i zgodnością dokumentów spadkowych ze stanem rzeczywistym.

Przyjęcie albo odrzucenie spadku

Spadkobierca może przyjąć spadek wprost, przyjąć spadek z dobrodziejstwem inwentarza albo spadek odrzucić. Wynika to z art. 1012 Kodeksu cywilnego. Od 18 października 2015 r. brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, co wynika z art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego.

Termin na złożenie oświadczenia wynosi sześć miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Podstawą jest art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego. Przy testamencie termin może być liczony nie tylko od śmierci spadkodawcy, ale w konkretnych okolicznościach od dnia, w którym dana osoba dowiedziała się, że została powołana do spadku z testamentu.

Oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku składa się przed sądem albo przed notariuszem. Z art. 1018 § 3 Kodeksu cywilnego wynika, że oświadczenie może być złożone ustnie albo na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym. Treść oświadczenia określa art. 641 § 1 i § 2 Kodeksu postępowania cywilnego – powinno ono zawierać między innymi dane spadkodawcy, tytuł powołania, treść oświadczenia, informacje o znanych spadkobiercach i testamentach.

Jeżeli spadkobierca odrzuca spadek, trzeba sprawdzić, czy do dziedziczenia nie wejdą jego dzieci. Przy małoletnich odrzucenie spadku w ich imieniu może wymagać zgody sądu opiekuńczego, chyba że zachodzą warunki szczególnego uproszczenia przewidziane w art. 101 § 4 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Ocena zależy od tego, kto wcześniej odrzucił spadek, czy dziecko zostało powołane wskutek tego odrzucenia oraz czy rodzice działają zgodnie.

Co po stwierdzeniu nabycia spadku?

Postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia wskazuje, kto nabył spadek i w jakim udziale. Nie przesądza jednak, kto otrzyma konkretną nieruchomość, pieniądze, samochód albo inne składniki majątku.

Jeżeli spadkobiercy chcą podzielić majątek, potrzebny jest dział spadku. Podstawą prawną jest art. 1035 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym do wspólności majątku spadkowego oraz działu spadku stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych, z zachowaniem przepisów tytułu dotyczącego działu spadku. Umowny dział spadku jest możliwy na podstawie art. 1037 § 1 Kodeksu cywilnego, a jeżeli do spadku należy nieruchomość, umowa musi mieć formę aktu notarialnego zgodnie z art. 1037 § 2 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli spadkobiercy są zgodni, notarialny dział spadku bywa najszybszym rozwiązaniem. Jeżeli nie ma zgody co do wartości majątku, spłat, sposobu podziału albo zaliczania wcześniejszych przysporzeń, konieczny może być sądowy dział spadku.

Podstawowe koszty i terminy

Taksy notarialne zależą od rodzaju czynności i wartości majątku. Przy dziedziczeniu obejmującym nieruchomości notariusz pobierze także opłaty sądowe za wpisy w księdze wieczystej oraz należne podatki lub opłaty, jeżeli w danej sprawie wystąpią.

Praktyczna kolejność działania

1. Uzyskać odpisy aktów zgonu rodziców.
2. Odszukać wypisy testamentów notarialnych albo ustalić kancelarię notarialną, która je sporządziła.
3. Sporządzić listę wszystkich dzieci i innych osób mogących być spadkobiercami ustawowymi albo uprawnionymi do zachowku.
4. Ustalić, czy wszyscy zainteresowani są zgodni i mogą stawić się u notariusza.
5. Jeżeli jest zgoda – rozważyć notarialne poświadczenie dziedziczenia po każdym z rodziców.
6. Jeżeli jest spór, brak kontaktu z którymś uczestnikiem albo wątpliwości co do testamentu – złożyć wniosek o stwierdzenie nabycia spadku w sądzie.
7. Po uzyskaniu dokumentu dziedziczenia przeprowadzić dział spadku i uregulować wpisy w księgach wieczystych.
8. Oddzielnie przeanalizować ryzyko roszczeń o zachowek od dzieci pominiętych w testamentach.

FAQ

Źródła

• Art. 922, art. 926, art. 931, art. 950, art. 991–995, art. 1012, art. 1015, art. 1018, art. 1035 i art. 1037 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
• Art. 628, art. 641, art. 646, art. 649–652 i art. 669 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 101 § 4 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 95a i następne ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie.
• Art. 49 ust. 1 pkt 1 oraz art. 51 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.