Nieuczciwy pośrednik kredytowy – czy trzeba płacić i jak dochodzić praw?

Od czego zacząć ocenę sprawy

W opisanej sytuacji najważniejsze są nie ogólne deklaracje pośrednika, ale treść podpisanych dokumentów oraz to, co rzeczywiście zostało wykonane. W pierwszej kolejności trzeba porównać:

• umowę pośrednictwa,
• umowę kredytową,
• wniosek kredytowy i ewentualny wniosek do BGK,
• fakturę lub wezwanie do zapłaty,
• korespondencję mailową, SMS-y i wiadomości z komunikatorów,
• dane z CEIDG dotyczące okresu zawieszenia działalności.

Jeżeli z dokumentów wynika, że pośrednik miał doprowadzić do uzyskania określonego produktu finansowego albo wsparcia powiązanego z finansowaniem, a ostatecznie doprowadził do zawarcia innej umowy, można podnosić, że świadczenie zostało wykonane wadliwie albo w ogóle niezgodnie z uzgodnionym celem.

Znaczenie ma też to, czy została Pani jasno poinformowana, że podpisuje kredyt prywatny, którego nie wolno przeznaczyć na działalność gospodarczą. Jeżeli pośrednik zapewniał o kredycie firmowym lub o dostępie do programu BGK, a dokumenty faktycznie prowadziły do czegoś innego, może to świadczyć o wprowadzeniu w błąd.

Czy trzeba zapłacić pośrednikowi

Nie ma zasady, że klient zawsze musi zapłacić tylko dlatego, że podpisał dokument nazwany umową pośrednictwa. Obowiązek zapłaty zależy od tego, czy pośrednik wykonał usługę zgodnie z umową oraz czy jego roszczenie jest wymagalne.

Jeżeli była to umowa o świadczenie usług, do której stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu, podstawą jest art. 750 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Z kolei obowiązek wykonania zobowiązania zgodnie z jego treścią oraz zasadami współżycia społecznego wynika z art. 354 § 1 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli pośrednik domaga się wynagrodzenia mimo tego, że:

• nie doprowadził do produktu zgodnego z ustaleniami,
• posłużył się nieprawdziwymi informacjami,
• ukrył rzeczywisty charakter kredytu,
• wpisał do dokumentów postanowienia, których nie uzgodniono,
• żąda opłaty za rzekome przekazanie środków do BGK, choć program był bezpłatny,

to można odmówić zapłaty do czasu wyjaśnienia sprawy i zakwestionować zasadność faktury na piśmie.

Szczególnie ważne jest, czy wynagrodzenie pośrednika było należne za samą „obsługę”, czy dopiero za skuteczne uzyskanie określonego finansowania. Jeżeli umowa jest niejasna, jej interpretacja nie powinna abstrahować od celu, w jakim była zawierana. W sporze istotne mogą być art. 65 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego dotyczące wykładni oświadczeń woli.

Błąd, podstęp i możliwość podważenia umowy

Jeżeli umowa pośrednictwa została podpisana po fakcie, z datą wsteczną, bez realnej możliwości spokojnego zapoznania się z treścią, a dodatkowo pośrednik lub inna osoba zapewniali, że dokument dotyczy czegoś innego niż wynikało z jego treści, trzeba rozważyć wadę oświadczenia woli.

Podstawą prawną jest:

• art. 84 § 1 Kodeksu cywilnego – błąd co do treści czynności prawnej,
• art. 86 § 1 Kodeksu cywilnego – podstępne wywołanie błędu,
• art. 88 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego – uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli przez oświadczenie złożone drugiej stronie na piśmie; termin wynosi rok od wykrycia błędu.

W praktyce może to oznaczać wysłanie pośrednikowi pisma, w którym:

1. kwestionuje Pani wykonanie umowy,
2. oświadcza Pani uchylenie się od skutków oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu lub podstępu,
3. wskazuje Pani konkretne okoliczności: datę podpisu, sposób przedstawienia dokumentu, brak informacji o rzeczywistym charakterze kredytu, nieprawdziwe twierdzenia o programie BGK, datę wsteczną, zawieszenie działalności.

To, czy takie oświadczenie będzie skuteczne, zależy od treści dokumentów i dowodów. Nie można zakładać automatycznie, że każda niekorzystna umowa jest nieważna. Jeżeli jednak błąd dotyczył samej treści czynności prawnej lub celu, dla którego była zawierana, argumentacja może być mocna.

Czy zawieszenie działalności pośrednika ma znaczenie

Tak, ale nie zawsze przesądza sprawę samoistnie. Zgodnie z art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. – Prawo przedsiębiorców, przedsiębiorca w okresie zawieszenia wykonywania działalności gospodarczej nie może wykonywać działalności gospodarczej i osiągać bieżących przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej. Wyjątki wskazuje art. 25 ust. 2 tej ustawy, ale dotyczą one przede wszystkim czynności niezbędnych do zachowania lub zabezpieczenia źródła przychodów, przyjmowania należności lub wykonywania obowiązków powstałych przed zawieszeniem.

Jeżeli więc umowa pośrednictwa została zawarta w czasie zawieszenia działalności, można argumentować, że pośrednik nie powinien w tym czasie zawierać nowych umów i świadczyć nowych usług w zwykłym toku działalności. Taki fakt wzmacnia zarzut nierzetelności i może mieć znaczenie dowodowe, ale sam w sobie nie zawsze automatycznie unieważnia umowę. W sporze cywilnym sąd będzie oceniał cały stan faktyczny.

Fałszowanie dokumentów i odpowiedzialność karna

Jeżeli pośrednik przerobił lub podrobił wniosek, dopisał postanowienia albo posłużył się dokumentem zawierającym nieprawdziwe dane, w grę mogą wchodzić nie tylko roszczenia cywilne, ale też odpowiedzialność karna.

Najczęściej rozważane przepisy to:

• art. 286 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny – oszustwo, czyli doprowadzenie innej osoby do niekorzystnego rozporządzenia mieniem przez wprowadzenie w błąd albo wyzyskanie błędu,
• art. 270 § 1 Kodeksu karnego – podrabianie lub przerabianie dokumentu albo używanie takiego dokumentu jako autentycznego,
• art. 271 § 1 Kodeksu karnego – poświadczenie nieprawdy w dokumencie przez osobę uprawnioną do jego wystawienia, jeżeli w konkretnej sytuacji przepis ten znajdzie zastosowanie,
• art. 297 § 1 Kodeksu karnego – przedłożenie podrobionych, przerobionych, poświadczających nieprawdę albo nierzetelnych dokumentów w celu uzyskania kredytu, pożyczki lub podobnego wsparcia finansowego.

Jeżeli pośrednik składał dokumenty do banku lub do instytucji publicznej, a dokumenty były nierzetelne, art. 297 § 1 Kodeksu karnego może mieć szczególne znaczenie. Ten przepis dotyczy właśnie obrotu kredytowego i finansowego.

W zależności od materiału dowodowego można złożyć zawiadomienie do prokuratury lub Policji. W zawiadomieniu warto opisać chronologię, wskazać osoby, miejsca, daty, dokumenty oraz dołączyć kopie dowodów.

Jakie działania praktyczne warto podjąć od razu

Pismo do pośrednika – co powinno zawierać

W piśmie warto zawrzeć cztery grupy informacji:

1. Kwestionowanie roszczenia – wskazanie, że nie uznaje Pani faktury i odmawia zapłaty z powodu niewykonania albo nienależytego wykonania usługi.
2. Opis naruszeń – np. błędne przedstawienie charakteru kredytu, brak możliwości uzyskania deklarowanego programu, posługiwanie się dokumentem z datą wsteczną, zawieszenie działalności, brak ujawnienia pośrednika w dokumentacji kredytowej.
3. Oświadczenie materialnoprawne – jeżeli są ku temu podstawy, uchylenie się od skutków oświadczenia woli na podstawie art. 84 § 1, art. 86 § 1 i art. 88 § 1 Kodeksu cywilnego.
4. Żądania – np. zaprzestania dochodzenia należności, przedstawienia pełnej dokumentacji sprawy, wskazania podstawy wyliczenia prowizji, potwierdzenia, czy i kiedy przekazano jakiekolwiek środki do BGK.

Pismo najlepiej wysłać listem poleconym za potwierdzeniem nadania lub doręczyć w sposób pozwalający wykazać datę odbioru.

Relacja z bankiem i ewentualna odpowiedzialność innych podmiotów

Jeżeli pracownik banku zapewniał, że produkt pozwoli ubiegać się o dane wsparcie, warto wystąpić do banku o reklamację i o wydanie pełnej historii procesu sprzedaży. Trzeba ustalić:

• czy bank formalnie współpracował z tym pośrednikiem,
• czy pośrednik figuruje w dokumentacji sprzedażowej,
• czy bank wiedział, że klient chce finansowania firmowego,
• czy klient został prawidłowo poinformowany o charakterze kredytu.

Nie w każdej sprawie bank będzie ponosił odpowiedzialność, ale jeżeli doszło do nieprawidłowości informacyjnych lub sprzedażowych, reklamacja do banku może dostarczyć ważnych dokumentów i oświadczeń. Dla przedsiębiorcy nie działa ochrona właściwa typowo dla konsumenta, ale nadal możliwe jest dochodzenie roszczeń z tytułu nienależytego wykonania zobowiązań, wprowadzenia w błąd czy czynu niedozwolonego.

Jakich roszczeń można dochodzić cywilnie

W zależności od przebiegu sprawy możliwe są m.in.:

• ustalenie braku obowiązku zapłaty wynagrodzenia,
• żądanie zwrotu już zapłaconych kwot jako świadczenia nienależnego na podstawie art. 410 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego w zw. z art. 405 Kodeksu cywilnego,
• odszkodowanie za szkodę wynikłą z nienależytego wykonania zobowiązania na podstawie art. 471 Kodeksu cywilnego,
• odszkodowanie deliktowe na podstawie art. 415 Kodeksu cywilnego, jeżeli szkoda wynika z czynu niedozwolonego,
• żądanie unieważnienia skutków czynności dokonanej pod wpływem błędu lub podstępu – po uprzednim złożeniu właściwego oświadczenia z art. 88 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli z powodu działań pośrednika utraciła Pani realną możliwość skorzystania z konkretnego programu, odszkodowanie wymagałoby wykazania nie tylko samego nieprawidłowego działania, ale również szkody i normalnego związku przyczynowego zgodnie z art. 361 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego. To zwykle wymaga bardzo dokładnego materiału dowodowego.

FAQ

Czy sama podpisana umowa pośrednictwa przesądza o obowiązku zapłaty?

Nie. Trzeba jeszcze ocenić, czy usługa została wykonana zgodnie z umową, czy nie doszło do błędu lub podstępu oraz czy wynagrodzenie stało się wymagalne.

Czy pośrednik może pozwać o zapłatę, jeśli nie zapłacę faktury?

Tak, może próbować dochodzić zapłaty, ale wtedy musi wykazać podstawę roszczenia. Pani może podnieść zarzuty dotyczące niewykonania umowy, wprowadzenia w błąd i wad oświadczenia woli.

Czy zawieszenie działalności w CEIDG oznacza automatycznie nieważność umowy?

Nie automatycznie. To ważny argument dowodowy i może świadczyć o nieprawidłowości działania, ale ocena skutków prawnych zależy od całego stanu faktycznego.

Czy warto zgłosić sprawę do prokuratury?

Tak, jeżeli są przesłanki fałszowania dokumentów, wyłudzenia prowizji albo wprowadzenia w błąd w celu osiągnięcia korzyści majątkowej. W takich sprawach najczęściej analizuje się art. 286, art. 270 i art. 297 Kodeksu karnego.

Ile czasu jest na uchylenie się od skutków umowy podpisanej pod wpływem błędu?

Zgodnie z art. 88 § 2 Kodeksu cywilnego uprawnienie wygasa z upływem roku od wykrycia błędu. Oświadczenie powinno być złożone drugiej stronie na piśmie.

Podsumowanie

W opisanej sprawie istnieją realne podstawy, aby nie traktować żądania pośrednika jako oczywiście zasadne. Jeżeli usługa była przedstawiana jako pomoc w uzyskaniu finansowania firmowego i programu BGK, a w rzeczywistości doprowadzono do zawarcia innej umowy oraz próbowano pobrać opłatę bez rzeczywistej podstawy, trzeba podjąć równolegle działania cywilne i dowodowe, a w razie potrzeby także karne.

Najbezpieczniejszy kierunek to szybkie pisemne zakwestionowanie faktury, analiza możliwości uchylenia się od skutków podpisu złożonego pod wpływem błędu oraz zabezpieczenie dokumentacji z banku, CEIDG i korespondencji z pośrednikiem.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny – Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553
3. Ustawa z dnia 6 marca 2018 r. – Prawo przedsiębiorców – Dz.U. 2018 poz. 646

4. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 czerwca 2007 r., I KZP 13/07, OSNKW 2007/7-8, poz. 56.

5. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 lipca 2007 r., V KK 384/06.